Кіріспе

Неміс асыл әлеуметтік тобы; ежелгі дворяндық.

Урадель (немісше: "ежелгі дворяндық"; сөйлемде қолданылатыны – урадельдік немесе урадлиг) – 18 ғасырдың соңында Германияда асыл тегі 14 ғасырға дейін немесе одан да ертерекке жететін әулеттерді ажырату үшін енгізілген генеалогиялық термин. Бұл термин Briefadel-ге қарсы қойылады, ол ерте заманауи немесе қазіргі тарихта патент арқылы берілген дворяндық атақтарын білдіреді. Ең алғашқы мұндай патенттер 14 ғасырда шығарылғандықтан, солтүстік Еуропа дворяндығындағы рыцарь отбасылары, егер олардың асыл тегі осы патенттерге дейін жететін болса, Урадель деп аталады. Урадель және Брифадель әулеттері, әдетте, атақ дәрежесіне сәйкес санаттарға бөлінеді: адлиг (атағы жоқ дворяндар), фрейхеррлих (барондық), графлих (графтық), фюрстлих (княздық) және герцоглих (герцогтық) үйлер. Соңғы екеуі Hochadel (Жоғары дворяндық) деп те аталады.

Кіріспе және пайдалану

Uradel сөзі ең көне ақсұлықты белгілеу үшін алғаш рет 1788 жылы қолданылды, ал 1800 жылға дейін қазіргі мағынасын қабылдады. Урадель терминін 19 ғасырдан бастап Пруссия корольдік геральдикалық кеңсесі (königlich preußische Heroldsamt) ресми түрде пайдаланды. Бұл термин 1907 жылғы «Almanach de Gotha» басылымында кездеседі, онда ол 1400 жылға дейін «ақсұлық» немесе «рыцарьлық» дәрежесінде болған барлық адамдар мен әулеттерге қатысты қолданылады. Кейінгі неміс тіліндегі жариялымдар «Genealogisches Handbuch des Adels» (GHdA) және 2015 жылдан бері «Gothaisches Genealogisches Handbuch» Uradel және Briefadel әулеттерін ажыратуды жалғастыруда.

Германия

Неміс генеалогиялық анықтамалық еңбегіне сәйкес (Genealogisches Handbuch des Adels, 1951) Uradel санатындағы асыл үйлер – ата-тегі кем дегенде 1400 жылға (соңғы орта ғасырлар) дейін дәлелденген, сол кездегі рыцарьдық (неміс ritterbürtigen) асыл тегіне жатқан отбасылар. Бұл санатқа edelfreie отбасылары (еркін дворяндар) және министрлиалдар кіреді, олардың шығу тегі көбінесе еркін емес, бірақ олар тез дамып, 14 ғасырда төменгі дворяндыққа көтерілді (қараңыз: Иеліктер). Қазіргі заманғы аристократия ұғымын (Uradel) edelfrei терминімен шатастыруға болмайды, себебі бұрынғысының қолданылу аясы әлдеқайда кең: 1400 жылға дейін рыцарьдық аристократияға жатқандығын дәлелдей алатын барлық отбасылар (алғашқыда edelfrei немесе министрлиалдар) бүгінде Uradel санатына жатады. Шындығында, Готтаның бұрынғы Uradel томдарындағы отбасылардың көпшілігі ministerialis тегінен шыққан, тіпті кейінірек князь үйлерінің өкілдері де ("Hochadel", төменде қараңыз) бар. Edelfrei отбасылары ежелгі, династиялық аристократиялық желіге жататын, ешқандай қосалқы заңды міндеттемелерге бағынбаған, еркін дворян отбасылары болды және неміс королі немесе Киелі Рим императорынан басқа ешкімге бағынышты емес еді. Керісінше, бастапқыда "қызметшілер" немесе "агенттер" деген мағынаны білдірген министрлиалдар еркін емес дворяндар болды, бірақ сол кездегі неміс рыцарьлығының басым бөлігін құраған, жақсы жабдықталған әскерлер еді. Бұл адамдар крепостнойлықтан билік пен жауапкершілікке ие болу үшін көтерілді, лордтардың, графтардың немесе епископтардың қызметінде болды. 1200 жылдан бастап олар біртіндеп билік пен феодалдық иеліктерді жинақтады, кейде edelfrei рыцарьларынан да көпке ие болды. Кедей edelfrei рыцарьлары ministerialis қызметіне өтті, негізінен жаңа әкімшілік лауазымдар мен феодалдық иеліктер алу үшін. Құдіретті иелер, көбінесе edelfrei болған, өздерінің билігіне бәсекелес пайда болуына жол бермей, оны өздерінің теңдестерімен бөлісудің орнына, оларды өздерінің вассалдарына айналдыруға тырысты. 14 ғасырда edelfrei және ministerialis топтары араласып, некелесіп кетті. Неміс патшасына немесе императорына тікелей қызмет еткен министрлиалдар ("Империя министрлиалдары" немесе Reichsministerialen) көбінесе үлкен императорлық феодалдық иеліктерді жинақтады, кейде оларға комитальдық немесе князьдік дәрежеге көтерілуге мүмкіндік берді. Ministeriales көбінесе рыцарьдық мәртебеге көтерілу арқылы өркендеді. Рыцарьдық атақ әдетте, жауынгерлік салтпен күрескен ерлерге берілді, бірақ кейде қарапайым қарулы сарбаздарға да берілді. Алайда, ministeriales отбасы үш буын рыцарь болғаннан кейін ғана (немесе кем дегенде "рыцарьлық өмір салтын" ұстанған, тең неке жасаған) "рыцарьлық отбасы" деп есептелді. Құжаттардың қандай кезеңнен жеткеніне байланысты, бастапқыда қатаң болған, 1928 жылы Der Große Brockhaus (том 1, s. v. "Adel") 1350 жылға дейін Uradel мәртебесін растауды талап еткен анықтама 1400 жылға дейін ұзартылды, өйткені кейінгі орта ғасырлардан (шамамен 1350-1400 жылдар аралығында) тексерілген рыцарьдық отбасылардың көпшілігі осы мәртебеге ие болған болуы мүмкін. Көптеген отбасылар 1300 жылға дейін асыл немесе рыцарьлық мәртебеге ие болған. Uradel ортағасырлық феодалдық жүйемен де тығыз байланысты, оған сәйкес, феодалдық адалдық пен қызмет көрсету үшін вассалға феод берілді, бұл әдетте жеке құрмет және адалдық рәсімдері арқылы іске асырылды. Сондықтан феодалдық құжаттар асыл отбасылардың болуын ғана емес, сонымен қатар олардың дәрежесі мен мәртебесінің маңызды көзі болып табылады. Мысалы, куәгерлер тізімінде көбінесе алдымен edelfrei куәгерлері, содан кейін ministeriales куәгерлері тізімделеді, олар көбінесе eques (рыцарь) немесе осыған ұқсас атаулармен белгіленеді. Керісінше, жас Briefadel – орта ғасырдан кейінгі дворяндық отбасылар, бұрын буржуазиялық (Bürger, буржуа) немесе шаруалар тегінен шыққан, қазіргі заманда монархтардың патенттерімен, әдетте, елтаңбасымен марапатталған. Бұл тәжірибе француздықтардың аристократияға көтеру әдісіне ұқсас деп есептеледі, Германияда аристократияға патент беретін алғашқы құжаттар 14 ғасырдың соңында Киелі Рим императоры Карл IV тұсында шығарылды.

Австрия

Аустрияда Ураделден көбірек қолданылатын ұқсас термин alter Adel ("ескі ақсүйектер") болып табылады. Шведтердің 1926 жылғы "Nordisk familjebok" басылымында да 1350 жыл қажетті мерзім ретінде көрсетілген, себебі "ең ерте белгілі патент хаты 1360 жылға дейін жетеді". Мұнда сөз болған патент хаты – бұл Киелі Рим императоры Карл IV-нің 1360 жылдың 30 қыркүйегінде Франкфурт қаласының тұрғыны Викер Фрошқа берген хаты. Svenska Akademiens ordbok "шамамен 1420 жыл" деп көрсетеді. Норвегиядағы ең ерте белгілі патент хаттарының бірі 1458 жылға жатады.