Кіріспе

Кеңес үкіметінің ведомстволары Кеңес Одағының министрліктері (Министерства СССР) – Кеңес Одағының үкіметтік министрліктері. 1917 жылғы Революциядан кейін бұрынғы буржуазиялық министрлердің бюрократиялық аппараты жұмысшылар мен шаруалар қатарынан таңдалған жаңа қызметкерлермен укомплектенген Халық комиссариаттарымен (народных комиссариатов; Нарком) алмастырылды. 1946 жылдың 15 наурызында халық комиссариаттары министрліктерге қайта құрылды. Атаудың өзгеруі бұрын буржуазиялық дәуірдің қалдығы деп есептелген атауды қалпына келтіруден басқа ешқандай мағыналық өзгеріс тудырмады. Министрлік жүйесінің күйреуі – Кеңес Одағының тарауына себеп болған негізгі факторлардың бірі болды. Мемлекеттік комитеттер де Кеңес Одағы Министрлер Кеңесіне бағынып, олармен тең құқықтар мен өкілеттіктерге ие болды.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, қайта құру қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында комиссариаттар қайта ұйымдастырылды. Танк өнеркәсібі және минометтік қару-жарақ комиссариаттары таратылды. Олардың штаттары мен материалдық-техникалық базасы 1945 және 1946 жылдардың соңында құрылған көптеген комиссариаттардың құрамына енді. Жаңа комиссариаттардың қызметтері мынадай атаулармен белгіленді: Ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, Автомобиль өнеркәсібі, Құрылыс және жол құрылысы машиналары, Отын өнеркәсіп кәсіпорындарының құрылысы, Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарының құрылысы, Ауыр машина жасау, Машиналар және аспаптар, Көлік машиналарын жасау. Хрущев билікті өңірлерге беруді жүзеге асырып, он министрлікті жойды. Бұл министрліктердегі зауыттар мен құрылыс жобаларын аймақтық экономикалық кеңестер жақсырақ басқара алатын болды. Олардың ішінде Автомобиль өнеркәсібі министрлігі, Мұнай өнеркәсібі кәсіпорындарының құрылысы министрлігі және Ауыр машина жасау министрлігі бар еді. Сонымен қатар, бұрын Мәскеуден республика астаналарына орталықсыздандырудың алғашқы қадамы ретінде ауыстырылған он бес министрлік те таратылды. Республикалық көмір өнеркәсібі, балық шаруашылығы, мұнай өнеркәсібі және көмір өнеркәсібі кәсіпорындарының құрылысы сияқты министрліктердің функциялары өңірлік экономикалық кеңестерге жүктелді. 1992 жылғы қаңтарда Кеңес Одағының Атом энергиясы министрлігі таратылып, оның орнына Ресей Федерациясының Атом энергиясы министрлігі құрылды. Кеңес Одағының Қорғаныс министрлігі 1992 жылғы 16 наурызда таратылды.

Министрлік жүйесі

Министрлер – үкіметтің бас әкімшілік лауазымдағы тұлғалары еді. Көптеген министрлер экономиканың салаларын басқарса, қалғандары сыртқы саясат, қорғаныс, әділет және қаржы сияқты мемлекеттік істермен айналысты. Парламенттік жүйелерде министрлер парламент мүшелері болса, совет министрлері міндетті түрде Жоғарғы Кеңестің құрамына кірмейтін және сайлануға қатыспайтын. Совет министрлері көбінесе бір министрлікте қызмет ете отырып, мансаптық өсімге жететін; бір министрлікте жұмысын бастағаннан кейін, олар басқа министрлікте де ұқсас лауазымға тағайындалуы мүмкін еді. Осылайша, партия бір лауазым иесін министрлікке тағайындаған кезде, ол министрліктің барлық ісімен толыққанды таныс болып, партиямен келіспеушіліктерге жол бермеуде тәжірибелі болды. 1980 жылдардың соңына дейін министрлер ұзақ жылдар бойы қызмет етіп, ондаған жылдар лауазымда тұратын және көбінесе қызмет барысында қайтыс болатын. Конституция белгілі бір министрліктердің қай санатқа жататынын анықтады. Сыртқы істер министрлігі – республикалардың шетелде өкілдік құқығын көрсететін одақтық республикалар министрлігі еді. Республикалардың сыртқы істер министрліктері болғанымен, Мәскеудегі Сыртқы істер министрлігі Кеңес Одағы үшін барлық дипломатиялық жұмыстарды жүзеге асырды.