Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Билала немесе Булала – Чадтың орталық бөлігіндегі Бата префектурасындағы Фитри көлі маңында тұратын мұсылман халқы. 1993 жылғы соңғы халық санауы бойынша олардың саны 136 629 адамды құрады. Олардың тілі – Наба, төрт диалектіге бөлінеді және Орталық Судан тілдер отбасына жатады; оны олардың екі көршісі – Кука және Медого да қолданады. Бұл үш халық жиынтығында Лиси деп аталады және олар Яо сұлтандығының негізгі этникалық топтарының ұрпақтары саналады.
The Bilala or Bulala are a Muslim people that live around Lake Fitri, in the Batha Prefecture, in central Chad. The last Chadian census in 1993 stated that they numbered 136,629 people. Their language, Naba, is divided in four dialects and is a part of the Central Sudanic language family; it is shared by two of their neighbours, the Kuka and the Medogo. These three peoples are collectively known as Lisi and are believed to be descendants of main ethnic groups of the Sultanate of Yao.
Тарих
Олар алғаш рет 14-ші ғасырда Фитри көліне жақын жерде Сайфава әулетінің ұрпақтары басқаратын көшпелі тайпа ретінде пайда болды. Бастапқыда олар Каи (ежелгі Загхава = қазіргі Канембу, осы тайпа бүгінге дейін Канемде сақталған) және Нгизимис Канембу тайпаларының бірігуі нәтижесінде құрылған саяси бірлестік болды. Олар Канем империясының шығысында, қазіргі Чад аумағында орналасып, 1376 және 1400 жылдар аралығында Канемнің алты патшасының бесеуін өлтіріп, империяның күшін жойды. Соңында Булала Канемді жаулап алып, Канем патшаларын Борнуға көшіп кетуге мәжбүр етті. Осының нәтижесінде Булалалар Канемге билік етіп, 15-ші ғасырда Яо мұсылман сұлтандығын құрды. Бір ғасырдан кейін Канем Борну империясы Али Гази басшылығымен қарсы шабуыл жасады. Гарни Кияладағы ірі шайқастан кейін Әлидің ұлы Канемді қайта басып алып, Булалаларды шығысқа ығыстырды, онда олар ғасырлар бойы Канем Борнуға қауіп тудыра берді. Бұл мемлекет гүлденуді жалғастырды: саяхатшы Лео Африкан Булала билігінің Канем Борнудан да байырақ болғанын, себебі Мысырмен өркендеген саудасы болғанын айтқан. Олардың күші отаршылдық дәуірінде француздарға бағынғанға дейін әлсіреп, азайып кетті.
They first appeared in the 14th century near lake Fitri as a nomadic clan led by scions of the Sayfawa dynasty. They were originally a political entity that came about as a result of fusion of the Kayi (old Zaghawa = current Kanembu, the clan exist even today in Kanem) and Ngizimis Kanembu clan, which exists event today in Dibbinintchi, Lake Tchad inhabitants of the Fittri region. Settled east of the Kanem Empire, in today's Chad, they shattered the empire's power, killing five of six of Kanem's mais (kings) between 1376 and 1400. At the end the Bulala conquered Kanem and forced the Kanem mais to migrate to Bornu. As a result, the Bulala put their hands on Kanem, founding in the 15th century the Muslim sultanate of Yao. The Kanem Bornu Empire counter attacked a century later under Ali Gazi. Kanem was retaken by Ali's son after a great battle at Garni Kiyala, forcing the Bulala to move east, where they were to remain a menace for centuries to Kanem Bornu. It continued also to be a flourishing kingdom: the traveller Leo Africanus even thought that the Bulala's reign was richer than Kanem Bornu for its prosperous trade with Egypt. Their power survived in diminished forms until the onset of colonialism, when they submitted to the French.