Кіріспе

"Жаудың күші" (Вражья сила, Vrazhya sila) – Александр Серовтың 1867-1871 жылдары жазған бес актілі операсы. Либреттосы 1854 жылы Александр Островскийдің «Өздерің қалағандай емес, Құдай бұйырғандай өмір сүріңдер» атты драмасынан алынған. Операның тұңғыш қойылымы 1871 жылдың 19 сәуірінде Санкт-Петербургтегі Мариинский театрында Эдуард Направник жетекшілігімен өтті. Орындаушылардың арасында Дарья Леонова Спиридоновна рөлінде, ал Михаил Сариоти Еремка рөлінде болды. Көп жағынан Серовтың бұрынғы екі операсынан да кеңірек болғанымен, бұл туынды сәтті болмады. Операның атауы (Островскийдің жоспарланған либреттоның төртінші актісіне қолданған атаудан алынған) түрліше аударылған: Жауырық күш, Демондық күш, Зұлым күш, Жамандық күші және т.б. Ескірген орыс тілінде бұл сөз «шайтан» немесе «ібіліс» дегенді білдіреді (әрине, Мариинский театры операның атауын ағылшын тілінде «Satan» деп аударады). Аудармадағы әртүрлілік атаудың бірінші сөзін түсіндіруден туындайды. «Вражий» сөзі орыс тілінде «жау» немесе «дұшпан» (ескіше «Fiend» немесе «ібіліс») деген мағына беретін «враг» есімінің сын есімі. Бұл драмадағы атау Еремка кейіпкерімен байланысты.

Құрастыру тарихы

Островский бастапқыда либреттошы ретінде әрекет етуге келісіп, опера мәтінінің алғашқы үш актісі арқылы өзінің прозалық пьесасын өлеңдеуге кіріскен болса да, композитор пьесаның бақытты соңын трагикалық соңға өзгертуді талап еткенде, ол бас тартты. Сондықтан либреттоның қалған бөлігін Пётр Иванович Калашников пен Александр Федорович Жохов дайындады. Егер Островскийпен туындаған даудың салдарынан кешігу болмағанда, Серов операны аяқтаған болар еді, бірақ өкінішке орай, оның қайтыс болған кезде соңғы актінің музыкасы дайын болмады. Оның әйелі, Валентина Серова, 5-ші актіні Серовтың пианинода орындаған, жазылмаған эскиздерінен есте сақтап жазды, ал композитор Николай Соловьев 1-ші актінің музыкасын оркестрлеп, операны сахнаға қоюға дайын күйге келтіруге көмектесті. Борис Асафьевтың 1947 жылы Советтік қойылым үшін жаңа редакциясын жасағанына қарамастан, "Жынның күші" операсы әлі де репертуарда жиі қойылмайды.

1-ші акті

Даша күйеуі Пётрдің қазіргі уақытта көбінесе жанында болмауына қайғырады. Оның әкесі, Илья, Пётрдің отбасына жасаған әрекетіне жиреніп, басқа жаққа көшуге дайындалады. Пётр кіргенде, әкесінің қайда болғанын сұрағына жалтарады. Илья кешкі құлшылыққа (вечерня) кеткен соң, Даша Пётрдің махаббатын қайтаруға тырысады, бірақ ол одан бас тартады (қонақүйшінің қызы Груняға көңілі түскен) және тағы да кетеді. Даша бұрын Пётрге тұрмысқа шығар алдында сүйген Вася оған мерекелік құттықтау айтады. Масленицаға байланысты, шамалы мас күйін пайдаланып, Даша одан Пётрдің құпия ғашықтығы туралы біледі. Ол Мәскеуден ана-әкесімен бірге тұру үшін көшуге шешім қабылдайды.

2-ші акті

Спиридоновнаның жұмбақ қонақ үйінде Еремка, содан кейін Груня келген саудагерлер мен кочергаларға ән салады. Басқалар кеткен соң, Спиридоновна қызының бай күйеуге үйленуін тілеп, Груняға келесі жолы Петрге әдемілік танытуға кеңес береді. Ол онымен кешкісін шаңғы тебуге келіседі. Петр кеткен соң, Груня білмейтін адамдардың сөзін естиді: Дашаның ата-анасы Мәскеуге қонаққа келген қонақ үйге кіреді; Даша күтпеген жерден олармен кездесіп, өз шешімін айтады. Бірақ әкесі оған күйеуін тастап, олармен бірге тұруға рұқсат бермейді. Осы әңгімеден Груня Петрдің некеде екенін жасырғанын түсінеді.

3-ші акт

Груния қонақүйде Петрді күтіп, тағдырына ашуланып зар жылайды. Петр келген соң оның көңіл күйі өзгергенін байқайды, себебі Груния одан жиіркеніп, қабылдамайды, және оған Вася ғана айтқан болуы керек деп ойлайды. Ол Васямен бірге кеткенде, Еремка Петрге өзінің бір досы – колдовникке барып, мәселесін шеше алатынын ұсынады. Петр онымен кездесуге келіседі.

4-ші акт

Көшеде Shrovetide тойы толыққанды жүріп жатыр, әндер айтылып, тағам сатылуда. Пётр, мас және ойға батқан күйде, Еромкамен бірге осы оқиғаға келеді. (Солдақ Пётрге болашақта үйленесінін айтқандықтан, ол Дашаға үйленгенін қалайды.) Вася Грунямен келгенде, Пётр оны өлтіруге тырысады, бірақ тек өзін ғана жамандап алады. Көбірек Shrovetide тойға қатысушылар халықты шашыратқаннан кейін, Пётр тағы да Еромканың ықпалына түседі: соңғысы жоспар ұсынады: Дашаға Пётр "құртты жарғыда" ауырғанын айту керек. Вася бұл сөйлесуді естиді де, оны ескерту үшін жүгіріп кетеді.

5-ші акт

Қаңқада, жарығы аз үйдің жанында, түнгі қар боранының шуы ішінде Пётр соңғы бірнеше сағаттағы сөздерді еске алады. Еремка Дашамен бірге кіреді, ал Даша оның алдауына сенеді. Пётр Дашаға пышақпен ұмтылғанда, ол үйге қашады; ол оның соңынан кіріп, оны өлтіреді. Жақындап келе жатқан сыңғырдың дыбысы Еремканы қорқытып жібереді: Вася Дашаны ескерту үшін таба алмайды, сондықтан ол Илья мен оның ата-анасымен бірге жоспарланған кісі өлтіру орнына келеді, бірақ Пётрды ғана көреді, сонда оның әкесі оны кінәлайды. (Ескертпе: түпнұсқа пьесада Пётр кісі өлтіру ойынан бас тартып, үйленуін келістіреді.)