Кіріспе

Словения филологы Еренье Копитар, сондай-ақ Бартоломей Копитар (21 тамыз 1780 – 11 тамыз 1844) – Вена қаласында жұмыс істеген словен лингвисі және филологы. Ол Венада словен әдебиеті бойынша императорлық цензор болып та жұмыс істеген. Ол, әсіресе, Вук Стефанович Караджич бастаған серб тілі реформасындағы рөлімен танымал, онда ол славян филологы ретіндегі беделі мен ықпалын пайдаланып реформаны қолдауда маңызды рөл атқарды.

Ерте өмір

Копитар Габсбург монархиясы болған, қазіргі Словениядағы Водице қаласының жанындағы Репне деген шағын Карниол ауылында дүниеге келді. Любляна лицейін бітіргеннен кейін, ол белгілі кәсіпкер, ғалым және өнерді қолдаушы барон Зигмунд Зоистің үйінде жеке репетитор болып жұмыс істеді. Кейін Копитар Зоистің жеке хатшысы және кітапханашысы болды. Осы кезеңде ол Зоистің үйінде жиналған ағартушылық зиялылармен, атап айтқанда драматург және тарихшы Антон Томаж Линхарт, ақын және редактор Валентин Водник, сондай-ақ филолог Юрий Япельмен танысты.

Цензор және лингвист мамандығы

1808 жылы ол Венаға көшіп, заң білімі алды. Сонымен қатар, ол өмірінің соңына дейін арнаған славян тілдерін салыстырмалы түрде зерттеумен айналысты. Вена сарай кітапханасында кітапханашы, кейін әкімші болып жұмыс істеді. Кейіннен славян тілдерінде және қазіргі грек тілінде жазылған кітаптардың бас цензурасы болды. Еуропалық тіл білімінде ол құрметті ғалым және ойшыл ретінде танылды. Оның рухани тәлімгері – богемиялық филолог Йозеф Добровскиймен, содан кейін серб филологы Вук Караджичпен болған хат алмасуы ерекше маңызды. 1808 жылы ол неміс тілінде "Крань, Кернтен және Штириядағы славян тілінің грамматикасы" (Grammatik der Slavischen Sprache in Krain, Kärnten und Steyermark) атты алғашқы ғылыми словен грамматикасын жариялады. "Глаголита Клозиан" (1836) еңбегінде ол Фрейзинг қолжазбаларының сын тұрғысынан қайта қаралып, аударылып, түсіндірілген нұсқасын жариялады. Бұл словен тіліндегі ең ежелгі еңбек және латын әліпбиінде жазылған алғашқы славян тіліндегі жұмыс. Сол еңбегінде ол ортақ славян тілінің шығу тегі туралы паннониялық теорияны ұсынды, бірақ бұл теория қазір басқа ғалымдар тарапынан қабылданылмайды. Заманауи Каринтия словен филологтарының, әсіресе Урбан Ярник пен Матия Ахацелдің ықпалымен Копитар грамматика мен оқулықтар жасап, орфографиялық реформаны қолдап, халық әдебиетін жинауға баулитын жас тілшілерді тәрбиелеуге ұмтылды. Осы еңбектерінің нәтижесінде 1817 жылы Любляна лицейінде словен тілі кафедрасын алды.

Тіл реформалары

1830-шы жылдардың басында Копитар словен әліпбиі соғысына (словенше: Abecedna vojna, немесе Črkarska pravda) қатысты. Ол ескі Бохорич әліпбиінің реформасын қолдады, бұл реформаны алдымен Петр Дайнко, содан кейін Франц Серафин Метелько ұсынды. Копитардың негізгі қарсыласы филолог Матия Чоп болды. Чоп белгілі чех ғалымы Франтишек Челаковскийді ұсынылған әліпби реформасына қатысты сынды жариялауға көндірді, бұл Копитардың беделін түсірді. Мәселе Гадждің латын әліпбиін келісіммен қабылдау арқылы шешілді. Чоп пен Копитар словендердің өздерінің ұлттық мәдениетін дамыту қажеттігі туралы мәселеде де келіспеді. Копитар барлық оңтүстік славян халықтары үшін ортақ әдеби тілге қарай біртіндеп дамуды жақтады, ал словен диалектілері шаруалардың күнделікті тілі ретінде сақталды. Чоп болса, қазіргі әдеби үрдістерге сәйкес келетін словен тілінде жоғары мәдениет құруды қатыстыратын бағытты ұсынды. Копитардың жобасының басты қолдаушыларының бірі, ақын Франс Прешерен, Копитардың көзқарастарын қатаң сынады, бұл екеуінің арасында жиі жанжалдарға әкелді. Саяси тұрғыдан Копитар австрославизмді, яғни славян халықтарының Австрия империясы шеңберінде бірігуіне бағытталған ілімді қолдады. Ол сондай-ақ бекем консерватор және Метерних режимінің жақтасы болды, шаруалар мәдениетіне әкесіндей қамқорлықпен қарады. Ал Чоп пен Прешерен славяндық ынтымақтастық аясында ерекше словендік ұлттық сананы қалыптастырып, дамытатын словендік зиялы қауымының пайда болуына мүмкіндік беретін словен тілін дамытуға баса мән берді. 1830-шы жылдардағы Әліпби соғысынан кейін Копитардың туған Словен жеріндегі саяси және мәдени ықпалы айтарлықтай азайды. Алайда, сол кезде ол басқа оңтүстік славян зиялыларының, әсіресе сербтердің арасында ықпалға ие болды. Ол Вук Стефанович Караджичке серб әдеби тілінің жаңа стандартын қалыптастыруда көмектесті.

Өлім және мұра

Копитар 1844 жылғы 11 тамызда Венада қайтыс болды, қасында Караджич тұрған деген хабар бар. Ол Венадағы Санкт-Маркс зиратына жерленді, ал теолог Михал Йозеф Фессль 1845 жылғы қазан айында Копитарға қабір тасын орнатты. Копитардың мәйіті мен қабір тасы 1897 жылы Люблянадағы Святой Христофор зиратына көшірілді. Сербияның астанасы Белградтағы Копитарева Градина деген аудан оның құрметіне аталған.