Кіріспе

Селевкидтер империясы мен Птолемей патшалығы арасындағы соғыстар – Селевкидтер империясы мен Птолемей Египеті арасында б.з.д. 3-2 ғасырларда Коэле Сирия аймағы үшін жүргізілген бірнеше жер соғысы. Бұл қақтығыстар екі мемлекеттің де материалдық және адам ресурстарын сарқып, нәтижесінде Рим мен Парфияның оларды жаулап алуына себеп болды. Осы соғыстар туралы Мақабилер кітабында қысқаша айтылған.

Өмірбаян

Александрдың қайтысынан кейін болған Диадохи соғыстарында Сирия алғашқыда Антигон I Монофтальмның билігіне өтті. Б.з.д. 301 жылы Птолемей I Сотер, төрт жыл бұрын өзін Мысыр патшасы деп жариялаған, аймақты бақылауға алу үшін Ипсус шайқасының мән-жайларын пайдаланды. Дегенмен, Ипсус шайқасында жеңіске жеткендер Сирияны Селевкид империясын құрған Селевки I Никаторға, Птолемейдің бұрынғы одақтасына берді. Селевки, билікке өтуіне Птолемей көмектескендіктен, аймақты қайтарып алу үшін ешқандай әскери шаралар қолданбады. Бірақ, екеуі де қайтыс болғаннан кейін, олардың мұрагерлері соғысқа тартылды.

Бірінші Сирия соғысы (б.з.д. 274-271)

Птолемей II билік құрғаннан кейін он жыл өткен соң, Сирия мен Анатолиядағы өзінің империясын кеңейтуге тырысқан Селевкид патшасы Антиох I-ге қарсы келді. Птолемей күшті билеуші және шебер әскербасы еді. Сонымен қатар, оның Египет патшасы Ассиноя II-ге жақында үйленуі, тұрақсыз Египет сарайын бекемдеп, Птолемейге жорықты сәтті аяқтауға мүмкіндік берді. Бірінші Сирия соғысы Птолемейлер үшін маңызды жеңіс болды. Антиох бастапқы шабуылында Сирияның жағалау аймақтары мен Оңтүстік Анатолиядағы Птолемей бақылауындағы жерлерді жаулап алды. Птолемей бұл территорияларды б.з.д. 271 жылға дейін қайта басып алып, Птолемей билігін Карияға және Киликияның көп бөлігіне дейін кеңейтті. Птолемейдің назары шығысқа бұрғанда, оның жартылай бауыры Магас Киренаика провинциясын тәуелсіз деп жариялады. Ол б.з.д. 250 жылға дейін тәуелсіздігін сақтап тұрды, содан кейін Птолемей патшалығына қайта қосылды: бірақ бұл Птолемей және Селевкид сарайларындағы интригаларға, соғысқа және ақырында Тео мен Берениканың некесіне жол ашты.

Екінші Сирия соғысы (б.з.д.

261 жылы әкесінің орнын басып, Сирия үшін жаңа соғыс басталды. Ол Македонияның қазіргі Антигонид патшасы Антигон II Гонатаспен келісімге келді, ол да Птолемей II-ні Эгей теңізінен ығыстыруға мүдделі болды. Македонияның қолдауымен Антиох II Азиядағы Птолемейдің бекіністеріне шабуыл жасады. Екінші Сирия соғысы туралы көптеген мәліметтер жоғалып кетті. Антигонның флоты Птолемей флотын б.з.д. 261 жылы Кос шайқасында жеңіп, Птолемейдің теңіз күшін әлсіреткені белгілі. Птолемей Киликия, Памфилия және Ионияда үстемдігін жойды, ал Антиох Милет пен Ефес қалаларын қайта басып алды. Антигонның б.з.д. 253 жылы Коринф пен Халкисте болған көтеріліске, мүмкін Птолемейдің ықпалымен, және Македонияның солтүстік шекарасындағы жау активтігінің күшеюіне байланысты Македонияның соғысқа қатысуы тоқтады. Соғыс шамамен б.з.д. 253 жылы Антиохтың Птолемейдің қызы Береника Сираға үйленуімен аяқталды. Антиох бұрынғы әйелі Лаодикиядан айырылып, оған үлкен жерлерді берді. Кейбір деректер бойынша, ол Ефесте б.з.д. 246 жылы Лаодикияның уыттауынан қайтыс болды. Птолемей II да сол жылы қайтыс болды.

Үшінші Сирия соғысы (б.з.д.

Лаодикия соғысы деп те аталатын Үшінші Сирия соғысы эллиндік мемлекеттерді мазалаған көптеген мұрагерлік дағдарыстардың бірінен басталды. Антиох II екі амбициялық анасын – айырылған әйелі Лаодикияны және Птолемей II-нің қызы Береника Сираны ұлдарын таққа отырғызу үшін бәсекелестірді. Лаодикия Антиохтың өлім төсегінде оның ұлын мұрагер деп атағанын алға тартса, Береника жаңа туған ұлының заңды мұрагер екенін мәлімдеді. Береника ағасы Птолемей III-тен, Птолемейлердің жаңа патшасынан, Антиохияға келіп, ұлын таққа отырғызуға көмектесуін өтінді. Птолемей келген кезде Береника мен баласы өлтірілген еді. Птолемей б.з.д. 246 жылы Лаодикияның жаңа таққа отырған ұлы Селевк II-ге соғыс жариялады және үлкен жетістіктерге қол жеткізді (оның әскерлерін б.з.д. 255 жылы Тунис/Баградес шайқасында римдік армияны жеңген жалдамалы генерал Ксантипп, яғни Карфагеннің Ксантиппі басқарған болуы мүмкін). Ол Сирия мен Анатолияда Селевкке қарсы маңызды жеңістер оді, Антиохияны қысқа мерзімге басып алды және, жақында табылған клинописьтік мәліметтердің көрсетуінше, тіпті Вавилонға жетті. Бұл жеңістер Андрос шайқасында Антигон Гонатқа Киклад аралдарын жоғалтумен көлеңкеге түсті. Селевктің де өз қиындықтары болды. Оның үстем анасы одан кіші інісі Антиох Иераксқа бірге билеу құқығын беруді және Анатолиядағы Селевкидтердің жерлерін басқаруды талап етті. Антиох дереу тәуелсіздік жариялап, Селевктің Птолемейге қарсы қорғанысын әлсіретті. 241 жылы бейбітшілікке қол жеткізу үшін Птолемейге Сирияның солтүстік жағалауындағы жаңа территориялар, соның ішінде Антиохия порты – Селевкия Пиерия берілді. Птолемей патшалығы өзінің гүлденген шағында еді.

Төртінші сириялық соғыс (б.з.д.

223 жылғы Селевкидтер тағына отырғаннан кейін, Ұлы Антиох III (б.з.д. 241–187 жылдары өмір сүрген) Селевк I Никатордың жоғалған империялық иеліктерін қайтаруды өзіне міндет етті. Бұл иеліктер шығыста Грек-Бактрия патшалығынан, солтүстағы Геллеспонттан және оңтүстіктегі Сириядан басталып кеткен. 221 жылға қарай ол Медия мен Парсыны қайтадан Селевкидтердің бақылауына алды, бұл аймақтар бұрын көтеріліс көтерген еді. Амбициялы патшаның көзі Сирия мен Египетке бұрылды. Египет сарайдағы интригалар мен халықтың наразылығынан қатаң түрде әлсіреген еді. Жаңадан тағайындалған Птолемей IV Филопатордың (б.з.д. 221–204 жылдары билік құрған) билігі патша анасы Береника II-нің өлтірілуімен басталды. Жас патша тез арада сарай кеңесшілерінің толық ықпалына түсті. Оның министрлері өздерінің абсолютті билігін жеке мүдделері үшін пайдаланды, бұл халықтың наразылығын тудырды. Антиох осы хаостық жағдайды пайдалануға тырысты. 221 жылғы жорылыс сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол 219 жылға қарай Төртінші Сирия соғысын бастады. Ол Селеукия Пиерияны, сондай-ақ Финикиядағы қалаларды, оның ішінде Тирді қайта басып алды. Египетке дереу шабуыл жасамай, Антиох Финикияда бір жылдан астам уақыт күтіп, жаңа аумақтарын консолидациялады және Птолемей патшалығынан дипломатиялық ұсыныстар тыңдады. Осы уақытта Птолемейдің министрі Сосибий әскер жинап, оларды жаттықтыруға кірісті. Ол әскерді тек жергілікті грек халқынан ғана емес, сонымен қатар жергілікті египеттіктерден де жинады, кем дегенде отыз мың жерлесін фаланга сарбаздары ретінде тіркеді. Бұл жаңалық өте пайдалы болды, бірақ ол Птолемей тұрақтылығына зиян келтірді. Б.з.д. 217 жылдың жазында Птолемей ұзақ күткен Антиохты Рафия шайқасында жеңіп, сексен жылдан астам уақыттан бері өткен ең ірі шайқасқа айналдырды. Птолемейдің жеңісі оның Коэле Сириядағы билігін сақтап қалды, ал әлсіз патша Антиохтың империясына одан әрі үлкен шабуыл жасаудан бас тартты, тіпті Селеукия Пиерияны қайтарып алудан да бас тартты. Птолемей патшалығы келесі жылдары әлсіреп, экономикалық проблемалар мен көтерілістерге ұшырады. Рафия шайқасында соғысқан египеттіктер арасында ұлттық сезімдер күшейді. Өздеріне сенімді және жақсы даярланған олар Птолемейден бөлініп, Египет көтерілісі деп танылған оқиғаны бастады, Жоғарғы Египетте өздерінің патшалығын құрды, оны Птолемейлер шамамен 185 жылы қайта басып алды.

Бесінші Сирия соғысы (б.з.д.

Птолемей IV-тің б.з.д. 204 жылы қайтыс болуынан кейін, оның мұрагері Птолемей V бала болғандықтан, регенттік үшін қанды қақтығыс болды. Бұл қақтығыс патшаның әйелі және қарындасы Арсиноэнің министрлер Аготокл мен Сосибий тарапынан өлтірілуімен басталды. Сосибийдің тағдыры белгісіз, бірақ Аготокл Александриялық наразылық көтерілісінен бұрын біраз уақыт регенттік қызметін атқарған сияқты. Регенттік бір кеңесшіден екіншісіне ауысып, мемлекет дерлік анархиялық жағдайға түсті. Осы жағдайды пайдаланып, Антиох III Сирияға екінші шабуыл жасады. Ол Македонияның Филипп V-ін соғысқа қосылып, Кіші Азиядағы Птолемейлердің территорияларын басып алуға көндірді, бұл әрекеттер Македония мен Рим арасындағы Екінші Македония соғысына әкелді. Антиох аймақты жылдам басып алды. Газадағы қысқа мерзімді жеңілістен кейін, ол Иордан өзенінің бастауына жақын Паниум шайқасында Птолемейлерге күшті соққы берді, осы арқылы маңызды Сидон портын иеленді. Б.з.д. 200 жылы рим елшілері Филипп пен Антиохқа келіп, Мысырға шабуыл жасаудан бас тартуды талап етті. Римдіктер Италияның көп халқына азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін Мысырдан астық импортын тоқтатуға жол бермейтін. Екеуі де Мысырға шабуыл жасауды жоспарламағандықтан, Римнің талаптарына құлшынды. Антиох б.з.д. 198 жылы Сирияны толық бағындырып, Птолемейдің Кария мен Киликиядағы қалған жағалау бекіністеріне шабуыл жасады. Птолемейдің ішкі проблемалары оны жылдам және оң емес бейбіт келісімге келуге мәжбүр етті. Мысырлық көтеріліске дейін басталып, мысырлық дін қызметкерлерінің қолдауымен кеңейген, туған жерге қайта оралу қозғалысы мемлекеттің барлық территориясында дүрбелең мен бүлік тудырды. Экономикалық қиындықтар Птолемей үкіметін салықтарды арттыруға итерді, бұл ұлтшылдық сезімдерді одан әрі күшейтті. Птолемей ішкі жағдайға назар аудару үшін б.з.д. 195 жылы Антиохпен бейбіт келісімге қол қойды, Селевкид патшасын Сирияны иеленуге рұхсат берді және Антиохтың қызы Клеопатра I-ге үйленуге келісті.

Бастапқы тарихы (б.з.д.

Селевкидтер Птолемейлермен жаңа соғысқа түсуге құлшынбады. Рим-Селевкид соғысында жеңілгеннен кейін, олар 188 жылғы Апамея шартында Рим Республикасы жүктеген зор өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Олар Коэле Сирияны бақылап, шығыста өсіп келе жатқан Парфян империясымен күресіп жатты. Ішкі келіспеушіліктер мен көтерілістер Птолемейлердің күшін уақыт өте келе әлсіретті. Атап айтқанда, монархияның билігі төмендеді, Александриядағы жоғары тұрған аристократтардың ықпалы артты, сондай-ақ египеттік ұлттық қозғалыстардың күші де өсті. Птолемей V, мүмкін, Коэле Сирияны қайтарып алу үшін қаражат жинауды ниеттенген болуы мүмкін, бірақ 180 жылы күтпеген жерден қайтыс болды; сол дәуірдің параноялық атмосферасында көптеген адамдар оның уланғанын болжады, мүмкін, соғысты қаржыландыру үшін салықтар мен жиындырулардан немесе бейбітшілікті сақтаудан мүдделі сарай қызметкерлері, немесе олар жас патша мен регентті басқаруға оңай көрінгендіктен. Регент Клеопатра сарайдағы бейбітшілік тарапын қолдады, өйткені ол соғыстың мәнісіз екеніне келісті немесе Селевкид патшалық отбасына адалдығының әсерінен. Клеопатра I б.з.д. 176 жылы қайтыс болды, бірақ оның үлкен ұлы Птолемей VI Филометор әлі 10 жаста болғандықтан, регенттік жалғастырылуы керек болды. Евлей мен Лена, евнух және құл, Мысырдың жас патшасының екі регентіне айналды, бұл, әрине, мысырлықтардың тиісті топтары арасындағы келісім болды, олар өздерінің талап етуіне жеткілікті қолдау мен тегі бар бәсекелесті тақтада көргісі келмеді. Регенттер кезінде жас Птолемей VI өз қарындасы Клеопатра II-ге үйленді және ол бірлескен билеуші деп жарияланды.

Алтыншы соғыс

Жаңа қақтығыстың себептері түсініксіз. Екі үлкен держава арасындағы қарым-қатынас нашарлап, екеуі де Римге (содан кейін үшінші Македония соғысына батып кеткен) елшілерді жіберіп, соғыс басталмас бұрын бір-біріне қарсы әскери көмек сұрады. 170 ж. Птолемейдің кіші інісі Птолемей VIII Фискон Мысырдың бірлігін нығайту үшін бірге билеуші деп жарияланды; үш бауырластың жасы 10-нан 16-ға дейін болды. Себептері әлі толық анықталмаған, бірақ Птолемейдің регенттері Евлей мен Ленай Селевкидтердің билеушісі Антиох IV Эпифанға қарсы соғыс жариялауға ықпал еткен секілді. Бұл, мүмкін, мемлекетті біріктіретін мәселе табуға деген құштарлықтан, соғыс жақтастарының саяси пайдасына және сондай соғыста жеңіске жетудің қаншалықты оңай болатыны туралы үлкен жаңылысудан туындаған. Антиох IV Мысырдың соғысқа дайындықтарын естіп, 170 жылдың шілде және тамыз айларында Тирде әскерін дайындады және 170 жылдың қарашасында маңызды стратегиялық қала Пелузийге жетті. Птолемей әскері Пелузийден Сирияға шабуыл жасау үшін шыққанда, Селевкидтер Птолемей әскерін Синай шөлінде жеңді, мүмкін, мысырлықтар Селевкидтердің бірден соғысуға дайын екеніне таң қалғандықтан. Птолемей әскері Пелузийге шегінгенде, Селевкидтер жеңіске жетіп, Птолемей әскері де берілді. Пелузий Мысырдың қалған бөлігіне қақпа болды; оны бақылауда ұстау арқылы Селевкидтердің жабдықтау жолдары қамтамасыз етілді және Мысыр үлкен қауіпке ұшырады. Антиох Наукратисті басып алып, Александрияға жақын жерде лагерь құрды, мүмкін қалаға шабуыл жасауға дайындық жасады. Мысырлықтар соғыстың нашар өтуіне байланысты ішкі тәртіпсіздікке ұшырады: Евлей мен Ленай құлатылып, олардың орнына Коман мен Киней тағайындалды. Олар бейбітшілік туралы келісім жасасу үшін елшілерді жіберді. Антиох Птолемей VI-ны (оның жүрегіндегі немере інісі) қамқорлығына алды, мүмкін Мысырды Селевкид билігіне бағынышты мемлекет етуді көздеген. Археологиялық жазбалар көрсеткендей, тіпті Мысырдың оңтүстігіндегі Фива қаласы да 169 жылдың қазанында шетелдік әскер (әрине, Селевкидтер) басып алған. Алайда бұл Александрия халқына ұнамай, олар Птолемей Фисконды жалғыз патша деп жариялады. Антиох Александрияны қоршап алды, бірақ қаламен байланысты үзуге қойған жоқ, сондықтан 169 жылдың күзінде ол әскерін кері қайтарып, Птолемей VI-ны Мемфистегі бәсекелес патша ретінде қалдырды. Антиох Финикиядағы проблемаларды шешу үшін кері қайтқан болуы мүмкін. Антиохтың жоқтығында Птолемей VI мен оның бауыры Птолемей Фискон қысқаша азаматтық күрес жүргізгеннен кейін татуласты. Антиох патшаны бақылаудан шығарғанына ашуланып, б.з.б. 168 жылы қайтадан шабуыл жасады. Мысырлықтар Римге көмек сұрады, ал Сенат Гай Попилий Лейнасты Александрияға жіберді. Сол кезде Селевкид флоты Кипрді басып алды, ал Антиохтың әскері Мемфисті қайтадан басып алды. Ол тіпті Мемфисте Мысыр патшасы ретінде ресми жарлық шығарды. Птолемей әскерлері үлкен шайқастарға түспей, нығайтылған гарнизондарда қалды. Антиох енді Александрияға қайтадан шабуыл жасауға дайындалды. Александрияның шетіндегі Элеузиде ол Римде болған кезде дос болған Попилий Лейнаспен кездесті. Бірақ Попилий патшаны жылы қарсы алмаған, Рим Сенатының ультиматумын ұсынды: ол Мысыр мен Кипрді дереу тастауы керек. Рим Пидна шайқасында македониялықтарды жақында ғана жеңіп, Селевкидтерге қарсы қолдануға болатын әскерді босатқан. Антиох оған ойлануға уақыт беруді өтінді, бірақ Попилий құмда таяғымен шеңбер салып, одан шықпайынша шешім қабылдауын айтты. Антиох жаңа Рим-Селевкид соғысынан аулақ болу үшін Рим ультиматумын қабылдады, бұл Полибий Антиох үшін жеке басын қорлайтын шегіну деп сипаттады. "Элеузи күні" Алтыншы Сирия соғысын және Антиохтың Мысырды жаулап алу үмітін аяқтады. Дегенмен, Птолемейлер де соғыстан және Птолемей VI мен VIII арасындағы қақтығыстан қатты әлсіреген. Дионис Петросарапс есімді бүлікші екі Птолемей бауырының арасындағы араздықты пайдаланып, б.з.б. 168–164 жылдары бірнеше көтерілістерді бастауға тырысты.

Птолемей VI Селевкидтер әулеті соғыстарына араласады

Әдетте "жетінші Сирия соғысы" деп аталмаса да, Птолемейлер мен Селевкидтердің бір бөлігі б.з.д. 145 жылы қайтадан қақтығысты. Селевкид империясы б.з.д. 152 жылы ішкі тәртіпсіздікке ұшырады, себебі римдіктер мен Пергамдықтар Сирияны тұрақсыздандырып, әлсірету үшін Александр Баласты патша Деметрий I Сотерге қарсы таққа талап қоюға ынталандырды. Александрдың одақтастары оған қаржылай көмек көрсетіп, оның атынан жалдамалы әскерлерді жалдады. Ол Деметрийді ұнатпайтын Сирия халқының, мысалы, еврей әскери жетекшісі Йонатан Апфустың адаллығына қол жеткізді. Александр ақырында азамат соғысын жеңіп алды, бұл Птолемей VI үшін дипломатиялық жеңіс болды, себебі ол Деметрийдің қабілетті, амбициялы және жауырысқан Селевкид қарсыласын Баластың мүмкіндік іздеушісімен алмастырды. Птолемей VI-ның қызы Клеопатра Тея достық белгісі ретінде Александр Баласқа үйленді. Бірақ бұл бейбітшілік ұзаққа созылмады. Деметрий I-нің ұлы Деметрий II (негізінде лайықты болған-болмағанына қарамастан) әлсіз билеуші ретінде танымал болған Баласты құлатуға тырысты. Азамат соғысы қайта басталды, ал египеттік әскерлер б.з.д. 147 жыл шамасында шекараға жиналды, Селевкид азамат соғысына араласуға дайын. Александрдың рұқсатымен олар Коэле Сирияның жағалау аймақтарының көп бөлігін басып алды, Александрдың еврей одақтастарымен бірлесіп, Иудея таулары мен ішкі аймақтарын кеңейтіп, иеленді. Птолемей VI солтүстікке қарай жорық жасағанда, ол жағын ауыстырып, күйеуінен бас министрін жалған айыптаумен беруді талап етті. Көрнеуі, Деметрий II оның фракциясына көмектессе, Коэле Сириядағы Птолемей билігін заңды деп мойындауға уәде берген болуы керек. Птолемей VI енді Антиохияға жорық жасады; Александр қаладан қашып кетті, қоршауға түсуге бармады. Птолемей VI енді Сирияның өзінен билік жүргізді, Деметрий II құыршақ патша болды; Клеопатра Тея жаңа патшаға қайтадан үйленді. Александр Баластың адалдары Антиохияның сыртындағы ауылдарды мазалады. Ақырында Птолемей VI әскерін жинады, ал Птолемейлік Деметрий II коалициясы онымен жақын жердегі өзенде кездесті. Оенопарус шайқасы болды. Александрдың әскері жеңілді, ол өзінің екі адамы өлтірген Набатей (Араб) одақтастарына қашуға мәжбүр болды. Птолемей VI жараланғаннан қайтыс болды. Күтпеген жеңімпаз – Птолемей патшасы қайтыс болған және Селевкидтер қысқа уақытқа біріккен Деметрий II болды, ол бұрынғы египеттік одақтастарына қарсы шығып, Птолемейлік басқыншы күштерін Коэле Сириядан қууына мүмкіндік алды.