Кіріспе

Маркандея Пурана (; IAST: Mārkaṇḍeya Purāṇa) – индуизмнің санскрит мәтіні және он сегіз негізгі Пурананың бірі. Мәтіннің атауы Маркандея индустар мифологиясындағы бір дананы білдіреді, ол екі аңыздың басты кейіпкері, бірі Шиваға, екіншісі Вишнуға байланысты. Маркандея мәтіні Пураналардың бірі, онда белгілі бір құдайға бағытталған сектанттық идеялар жоқ, және бүкіл мәтінде кез келген құдайға сиынған немесе дұға еткен сөздер кездеспейді. Лудо Рочердің айтуынша, "Маркандея Пурана" индуистік әдебиеттегі Пурана жанрындағы ең көне, ең қызықты және маңызды мәтіндердің бірі болып саналады. Ол Деви Махатмьяны қамтиды, ол Деви (Құдайша) туралы ең ежелгі және белгілі трактат, сонымен қатар ол Жоғары Шындық және Әлемнің Жаратушысы ретінде танымал. Бұл мәтін индуистік Құдайларға қатысты Шактизм дәстүрінің орталық мәтіні болып саналады, әйелдікке деген ерекше құрметпен ерекшеленеді. Маркандея Пурананың Деви Махатмиясы кейбір индуистік дәстүрлерде Бхагавад Гитамен бірдей маңызға ие деп есептеледі. Осы Пурананың қолжазбалары 137 тараудан тұрады, оның 81-ден 93-ге дейінгі тараулары Деви Махатмияны құрайды. Дәстүр бойынша және кейбір орта ғасырлық мәтіндерде Маркандея Пуранада 9000 шумақ бар делінгенімен, қолжазбаларда шамамен 6900 шумақ кездеседі. 2100 шумақ Деви Бхагаватамға көшірілген. Мәтінде әртүрлі тақырыптар, әлеуметтік-мәдени ақпарат, сонымен қатар Ведалық идеялар мен метафизикалық ойлардың символикасы ұсынылған.

Тарих

Маркандейя мәтіні индуизмдегі ең көне Пураналардың бірі болып саналады. Мәтіннің әдеби стилі мен мазмұны, оның алғашқы тараулары индуист эпосы Махабхаратаға қосымша сияқты оқылады, бұл ғалымдарды оның эпостан кейін жазылған ерте туынды деген тұжырымға келтірді. Венди Донигер Маркандейя Пурананың шамамен 250 жылға дейін сона тұста жасалғанын, Деви Махатмьяны есептемегенде, ол 550 жылға дейін жазылғанын айтады. Басқа ғалымдар да осы Пурананың кейбір бөліктері үшінші ғасырда болған деп санайды. Ал Нилешвари Десай қазіргі қолжазбалардың ең көнесі біздің заманымыздың 7-ші ғасырына жатады деп жорамал жасайды. Деви Махатмьямен бірге Макендейя Пурананың ең ерте нұсқасы батыс Үндістандағы Нармада өзенінің жанында жазылған болуы мүмкін. Мәтіннің жазылу мерзімі эпиграфикалық деректер арқылы да анықталды. Мысалы, Дадхимати Мата жазуы 608 жылға жатқызылады, бұл жазу Деви Махатмьяның 10-тарауынан (Пурананың 91-тарауы) алынған. Бұл мәтіннің осы бөлігі біздің заманымыздың 6-шы ғасырына дейін жазылғанын көрсетеді. Непалда мәтіннің толық пальма жапырақтарынан жасалған қолжазбасы табылды, ол 998 жылға дейін сона тұста жазылған. Сонымен қатар, 8-шы ғасырдың басындағы Бхавабхутидің Малатимадхава мәтіні Деви Махатмьяға сілтеме жасайды, бұл мәтін сол кезде қалыптасып, таралымға түскенін білдіреді. Басқа ғалымдар оны біздің заманымыздың 4-ші – 6-шы ғасыры аралығына жатқызады. Джон Лохтефельд Құдай-ананың жоғарғы тұлға ретіндегі идеясы Деви Махатмья жазылған мерзімге дейін, яғни 6-шы ғасырда пайда болған болуы мүмкін дейді, себебі ол мәтінде толыққанды дамыған күйде келеді. Барлық Пураналар сияқты, Маркандейя Пурананың да күрделі мерзімі бар. Диммит пен ван Буйтенен Пураналардың әрқайсысы энциклопедиялық стильде жазылғанын және оларды қашан, қайда, неге және кім жазғанын анықтау қиын екенін айтады.

Баспа басылымдары

Бұл мәтіннің алғашқы үш басылымы бір-бірінен ерекшеленеді. Калькутталық басылым 136-шы тарауда күрт аяқталып, Даманың хикаясын ортасынан кесіп тастайды. Бомбей және Пуна басылымдары Даманың толық хикаясын қамтиды, ол 137-шы тарауда аяқталады. Бұл мәтінді көптеген адамдар ағылшын тіліне аударған, олардың ішінде С. С. Мукерджи (1893) және Ф. Э. Паргитер бар. Алайда, Коберннің сөзіне сүйенсек, Паргитер Пурананың басқа мазмұнына емес, Үндістанның саяси тарихын қайта құруға көбірек назар аударған. Паргитердің 1904 жылы жариялаған аудармасынан кейін оның еңбектері мен қорытындылары кеңінен пікірталас тудырды. Грегори Бейлидің айтуынша, 1991 жылы Томас Кобёрн Маркандея Пуранадағы Деви Махатмия мәтінінің сапалы аудармасын жариялады.

Ақиқаттық басылым

Маркандеяпурананың сындық басылымы, М. Л. Вадекар құрастырған, 2 томдық, Вадодара: Шығыс институты, 2011 ж. (2-том, 76-88 тараулары – Девимахатмия).

Мазмұны

Бұл Пурана 137 тараудан тұрады, оның 81-ден 93-ке дейінгі тараулары Деви Махатмия құрайды. Мәтін Мимамса мектебінің негізін қалаушы Джайминидің Махабхаратада көтерілген, бірақ жауап берілмеген сұрақтарына жауап беру үшін Маркандей муниге жүгінуімен басталады. Маркандей өзінің Ведалық рәсімдерді орындауға бару қажеттігін айтады және Джайминиге Виндхья тауларында тұратын төрт дана құспен кездесуді ұсынады. Джаймини құстармен кездеседі. Құстар оның сұрақтарына жауап береді, бұл Маркандейя Пурананың 4-тен 45-ке дейінгі тарауларын құрайды. Бұл талқылауда мифология, Карма, Самсара, Дхарма және Шраддха теориясымен қатар Махабхарата және Гаутама Дхармасутралары сияқты мәтіндерден алынған моральдық нұсқаулар өріледі. Мәтін өзінің Йога философиясын 39-дан 43-ке дейінгі тарауларда ұсынады және бұл өзіндік білімге (Мокша) қол жеткізу және осы арқылы өткен Карманы жеңу жолы екенін мәлімдейді. Ригопулос Маркандейя Пуранадағы Йога туралы талқылаулардың, Даттатрея бейнесінің және оның Йога үйретімдерінің негізінен Джнана Йогаға тән екенін, ал Джнанаға екілік емес (Адвайта Веданта) аясындағы назар аудару бүкіл мәтін бойында Даттатреяға тән екенін айтады. Жалпы алғанда, Вишну, Вайу, Нарада және Курма Пураналарымен бірге Маркандейя Пуранасы Сахасрабудхе бойынша «күдіссіз Адвайта» (дуализмсіз) негіздерге ие, бұл Әди Шанкара заманына дейінгі Адвайта дәстүрін көрсетеді. Кейінгі тарауларда құстар мен Маркандей муни арасындағы әңгіме баяндалады, бірақ 45-тен 80-ге және 94-тен 137-ге дейінгі тарауларда муни басты сөйлеуші болып табылады. Ғалымдардың пікірінше, бұл стильдік өзгеріс Пурананың ескі бөлігі болғандықтан болуы мүмкін. Бұл бөлімде генеалогия, манвантаралар, география және Сурья құдайының (Күн құдайы) даңқын жырлайтын тараулар бар.

Деви Махатмия

Деви Махатмья, сөзбе-сөз "Құдайды мақтау немесе оған арналған мадақ", Маркандейя Пурананың 81-93 тарауларын құрайды. Бұл Дурга немесе Чандиді Шакти ретінде құрметтейтіндердің негізгі бхакти мәтіні. Бұл мәтін өздігінен зерттеледі және кейде Саптасати немесе Чанди Махатмья немесе Чандипатха деп аталады. Бұл әсіресе Үндістанның Батыс Бенгалия және Одиша сияқты шығыс штаттарында кең таралған. Деви Махатмья шайқаста жеңіліп, жер аударылған Суратха патшасы және байлығы үшін әйелдері мен балаларынан қуылған Самадхи атты саудагер туралы әңгімемен басталады. Бір күні олар орман ішінде кездеседі. Дегенмен, мәтінде айтылғандай, екеуі де оларды қуғандардың әл-ауқатын ойлайтынын біледі. Олар неге әлі де олар туралы алаңдайтындарын таңғалады. Олар жауап алу үшін Медхас (Сумедха) данасымен кездеседі. Дана кісі: "Бұл – өмірдің мәні, аш құстардың қалай тұқым жинап, аш болса да, оларды балаларының тобықтарына салатынын қараңыз", – дейді. Мәтінде бұл Құдайдың күші, оның табиғатта және барлық жерде көрінісі, ол байланыстарды күшейтеді, сонымен қатар босатуға да мүмкіндік береді делінген. Екі ер адам осы Құдай туралы көбірек білуді қалайды. Бұл Пурананың Деви Махатмья бөлімінде Құдай әйелдік теологиялық және философиялық негіздермен сипатталған.

Әлеуметтік-мәдени мазмұны

Мәтінде қоғам, дін және мифология сияқты әртүрлі тақырыптар қарастырылады. Оның тарауларында отбасы, неке, әлеуметтік өмір, киім-кешек, тағам, әдет-ғұрыптар, рәсімдер, салмақтар мен өлшемдер, әлеуметтік нормалар, әйелдердің мәртебесі, география, ежелгі үнді қоғамында белгілі және маңызды саналған флора мен фауна, сондай-ақ мифология мен теология туралы мәліметтер бар. Венди Донигер Маркандейя Пуранасы бірінші мыңжылдықтағы ортағасырлық үнді қоғамы туралы кейбір түсініктерге күдік тудыратынын айтады. Ол мәтіннің 10 және 11-тарауларын талдап, оның эмбрион дамуы туралы теориясын талқылайды, онда Пурана әйелдің ұрықтың дамуы мен денсаулығына тигізетін үлесінің маңызды екенін көрсетеді.

Ықпал

Дасам Гранттағы Чанди Чартир Укати Билас – сикх дінінің қосымша қасиетті кітабы, Луис Э. Фенек пен В. Х. МакЛеодтың мәлімдеуінше, Маркандейя Пуранадан бастау алады. Мәтіннің Деви Махатмья бөлігі Үндістандағы Дурга храмдарында Дурга Пуджа мерекесінде оқылады.