Кіріспе

Чипровци (айтылуы) – Солтүстік-батыс Болгариядағы шағын қала, әкімшілік жағынан Монтана облысының құрамына кіреді. Ол батыс Балқан тауларындағы Огоста өзенінің жағасында, Болгария-Сербия шекарасына өте жақын орналасқан. Шамамен 2000 тұрғыны бар Чипровци, Чипровци муниципалитетінің әкімшілік орталығы болып табылады, сонымен қатар жақын орналасқан тоғыз ауылды қамтиды. Чипровцинің орта ғасырдың соңында кен өндіру және металл өңдеу орталығы ретінде пайда болғандығы айтылады. Рим католицизмін аймаққа әкелген неміс кеншілерін тартқан қала, Осман империясының алғашқы ғасырларында болгар католиктері мен бүкіл болгар солтүстік-батысының мәдени, экономикалық және діни орталығы ретінде маңызға ие болды. Осы өркендеудің шыңы 1688 жылғы Осман империясына қарсы Чипровци көтерілісі болды. Көтеріліс басылғаннан кейін қала тұрғындарының бір бөлігі Габсбургтер билеген жерлерге қашып кетті, ал қашып үлкермегендер Османдықтар тарапынан өлтірілді немесе құлдыққа алынды. Шамамен 30 жыл бойы құлазыған қала 1720 жылдары шығыс православиелік болгарлармен қайта қоныстанды. Осы жаңа қоныстанғаннан кейін Чипровци болгар кілемдерін өндірудің маңызды орталығына айналды. Басқа дәстүрлі салалар – мал шаруашылығы, егіншілік және тері саудасы. Бүгінде Чипровци муниципалитетінде халық саны азайып, жұмыссыздық деңгейі орташа көрсеткіштен жоғары. Дегенмен, баламалы туризмнің дамуы экономиканы қолдауға көмектеседі.

Атауы

Тілші Иван Дуридановтың айтуынша, Чипровцидің бастапқы атауы Кипуровец болған. Қазіргі формасы дыбыс өзгерісі және әрі қарай жоғалу арқылы біртіндеп қалыптасқан. Атаудың славян тіліне қатысы бар, бірақ ол архаикалық грек сөзі – кипос (κήπος, "бақ") сөзімен байланысты болуы мүмкін, бұл сөз серб тіліне де қабылданған. Кейбір зерттеушілер топонимді Кипра немесе Кипро есімдерінен шығарған, олар сұлулық пен сергектікті білдіреді. Дюриданов қабылдамаған тағы бір танымал гипотеза, атаудың латынша cuprum ("мыс") сөзімен байланысты екенін көрсетеді, себебі ежелгі Рим дәуірінде аймақта көптеген мыс кен орындары мен шахталары болған. Атау алғаш рет 1565 жылғы латын құжатында Чипроватц деп аталған, бұл батыс дереккөзі болып табылады. 16-17 ғасырларда Чипуроватц, Чипровац, Чипровотци, Чипровци, Кипровазо, Чипровациум, Кипровец және Кипровци сияқты ұқсас формалар қолданылған. Серб-хорват тіліндегі осы жұрнақтың стандартты болгар тілінен өзгеше айтылуы 17 ғасырда қаланың францискан дін қызметкерлері қолданған хорват тілінің далматин диалектісі – "Иллирия тілінің" әсерімен түсіндіріледі. Саксонская (Regio Saxonium, "Саксон") ауданының бар екендігі де 17 ғасырға дейін расталған. Өзенге немесе тауға жақын орналасқан қалалық аудандарды білдіретін Dolni kray ("Төменгі бөлік") және Gorni kray ("Жоғарғы бөлік") есімдері де жиі қолданылған. Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Қатты аралдағы Чипровци нүктесі мен Чипровци аралдары Чипровцинің құрметіне аталған.

География

Чипровци батыс Балқан тауларының биік солтүстік тармағы – Чипровци тауының етегіндегі шағын аңғарда орналасқан. Чипровци тауы Болгария мен көршілес Сербия арасындағы шекараны құрайды. Огоста өзені, Дунайдың оң саласы, Чипровци тауынан басталып, солтүстік-шығысқа қарай Дунай жазығы арқылы ағып, Вратса облысында Дунайға құяды. Қаланың солтүстік-шығысында Широка Планина тауы орналасқан, ол Алдыңғы Балқан тауларының бір тармағы. Аймақ металл және минералдық кендерге бай.

Антикалық және орта ғасырлар

Чипровцидің айналасындағы аймақта фракийлер заманынан бері, содан кейін Рим империясы кезінде жергілікті металл кен орындары пайдаланылғаннан бері адамдар қоныстанғандығы белгілі. 6-7 ғасырларда жеті славян тайпасы мен болгарлардың келуімен және 680 жылы Шығыс Рим империясының (Византия империясы) бұрынғы жерлерінде Бірінші Болгар империясының құрылуымен бүкіл аймақ көп ұзамай болгар мемлекетіне қосылды. 1018-1185 жылдардағы Византияның қайта жаңғыру кезеңінен кейін, ол 14 ғасырдың соңында немесе 15 ғасырдың басында Осман империясының басып алуына дейін Екінші Болгар империясының құрамында болды. 14 ғасырдың екінші жартысында Чипровциге және оның төңірегіне белгілі бір босниялық хорваттар мен рагузалық саудагерлер келді, олармен бірге Күмбетті Боснияның католик францискандық провинциясынан францискан дін қызметкерлері де келді. Хорват тарихшысы Витомир Белайдың зерттеулеріне сәйкес, католик францискандар 1366 жылы Италиядан шыққан босниялық викарий Бартул Альверски ("Альвернолық Бартоломей") кезінде ортағасырлық Босниядан Батыс Болгарияға келген. Жаңа қоныс аударғандардың арасында ақсүйектер де болды. Белайдың сөзіне қарағанда, олардың ішінде Парчевичтер әулетінің мүшелері болды, олар Пеячевичтер әулетінің ата-бабалары еді.

Мәдениеттің гүлдену кезеңі

Чипровцидің дамуы 17 ғасырда өзінің шыңына жетті, ол Балқанның сол бөлігінің мәдени, діни және сауда орталығы болды. Сол кезеңде "Болгарияның гүлі" деп аталған бұл қаладағы өркендеуді кейбіреулер Балқанның Далмациямен бірге Ренессансқа қатысуы деп санайды. Жергілікті элитаның көптеген мүшелері Римде, әсіресе Колледжо Клементино мен Сапиенца университетінде білім алған. Бірте-бірте шетелдік францискандар жергілікті тұрғындармен алмастырылды және 1620 жылдары болгар католиктері Папаға тікелей бағынышты жеке автономды ұйым – болгарлық Кустодиясын құрды. Солинаттан кейін болгар епископы Илия Маринов Чипровциден, оның артынша тағы бір жергілікті, Петр Богдан Бакшев, Валахияға, Варшаваға, Венаға, Римге және Анконаға барып, қауымға қаражат пен қолдау іздеді. 1640 жылдары болгарлық Кустодиясы Петр Парчевич басқарған Марцианополис епархиясына және Филип Станиславов басқарған Никополи епархиясына жол берді. Чипровцидің тау-кен қаласынан сауда орталығына айналуы Рагуза Республикасы (қазіргі Дубровник, Хорватия) саудагерлерінің қоныстануына және жергілікті металл өңдеу өнерінің сапасына, сондай-ақ тұрақты Османдықтардың болмауы мен халықтың артықшылықтарына байланысты. 17 ғасырдың ортасына қарай, күміс кен орындары толығымен сарқылып кеткендіктен, тау-кен өндірісі төмендеп кетті (1666 жылы тек 16 темір балқыту зауыты қалды), 75-тен 80 студентке дейін. Мұғалімдер көбінесе Римдегі Колледжо Клементиноның болгар түлектері болды, ал білім беру тілдері латын, болгар және "Иллириялық", хорват тілі әдетте латын әліпбиінде, кейде кириллицада жазылады. Мектепте Болгариядағы алғашқы кітапханалардың бірі болған. 1630-шы жылдардан бастап Чипровциден шыққан көрнекті жазушылар мен аудармашылар, әсіресе Петар Богдан Бакшев пен Петар Парчевич, Болгария тарихы туралы, сондай-ақ діни тақырыптар бойынша кітаптар шығаратын "Чипровци әдеби мектебі" деп аталатын. 1683 жылы 12 қыркүйекте Осман империясы Вена шайқасында Еуропа әскерлерімен жеңілді. 1684 жылдың басында Австрия, Польша және Венеция Осман империясына қарсы келісім жасады; оларға 1686 жылы Ресей қосылып, Киелі Лиганы құрды. Сол кезде шешуші сәт жақындап қалғаны анық болды. Чипровци басшылары 1688 жылы Белградты Лига басып алғаннан кейін олардың еуропалық одақтастары Софияға жетіп, Болгарияның Осман билігін тоқтатады деп бағалады. Осылайша олар 1688 жылдың көктемінде көтеріліс жасады. Көтерілісшілерге генерал Хейслердің басшылығымен Габсбургтер әскерінің және артиллериясының алты полкі көмектесті және Кутловица қаласын (қазіргі Монтана) қысқа уақытқа басып алды, бірақ ақыр соңында Осман империясы мен олардың мажар одақтасы Имре Токколи басып алды. 18-19 қазанда Осман әскері Чипровциге шабуыл жасап, оны көтерілісшілерден тартып алды, 2000-нан астам адам тұтқындалды. Ал қалған көтерілісшілердің күзетімен 3 мыңдай жергілікті тұрғындар Дунайдан қашып құтылуға үлгерді. Габсбургтер патшалығында қоныстанғандардың көпшілігі Банат аймағында "Банат болгарлары" деп аталатын ірі болгар колониясын құрды, сондай-ақ Трансильваниядағы Дева мен Альвинц (Винцу де Джос) және қазіргі Венгриядағы Сент-Эндреде колониялар құрды. Қаланың өзі тоналып, өртеп, бос қалдырылды, оның батысқа байланысы толығымен бұзылды. Ақырында, 1720 жылдары бұл аймақты православие болгарлары қайта қоныстанды. 1737-1738 жылдары сұлтан көтерілісшілерге рақымшылық жасады және 1741 жылы көтерілісшілердің меншігін қайтаруға рұқсат берді, бірақ бұрынғы тұрғындардың ешқайсысының қайтып келмегені белгілі емес. 1720-1730 жылдары Чипровциде тек 12 тұрғын үй болды; 1750 жылдары олар 150-ге жетті. Православ Чипровци монастырын 1703 жылы Зотикус есімін алған Живко қайта құрды. Көтеріліс аяқталғаннан кейін кен өндіру жалғастырылмағандықтан және халықаралық сауда байланыстары бұзылғандықтан, жергілікті тұрғындар ірі қара өсіру, ауыл шаруашылығы, тері саудасы және кейінірек кілем тоқуды негізгі кәсіп ретінде қабылдады. 1836-1838 жылдары қалаға келген батыс саяхатшысы Ами Буе "негізінен жас қыздар баспаналар немесе дәліздерде кілем тоқумен айналысады. Олар айына бес франк қана алады, ал бұрынғы жалақы тіпті одан да аз еді". 1868 жылы Чипровцидегі кілемдердің жылдық өндірісі 14000 шаршы метрден асып түсті. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Чипровци бүкіл солтүстік Болгариямен және София айналасындағы аймақпен бірге қазіргі Болгарияның алдыңғы адамы болғалы жатқан жаңа азат етілген Болгария княздігінің құрамына енді. 1896 жылы Чипровциден және аймақтан шамамен 1400 әйел кілем тоқумен айналысты. 1920 жылы жергілікті тұрғындар қолмен тоқудан кілемдерді өндіретін кооперативтік қоғамды құрды, ол елдегі алғашқысы болды. 1950-ші жылдары аймақта кен өндіру қайта жаңғырылып, жас және жоғары білімді адамдардың келуі арқасында Чипровциге жаңа серпіліс сыйлады. 1968 жылы 12 қыркүйекте Чипровци Болгария Ұлттық Ассамблеясының шешімімен ресми түрде қала деп жарияланды. 1989 жылғы демократиялық өзгерістерден кейін қаражаттың жетіспеуіне байланысты кен өндіру қайта тоқтатылды, зауыт жабылды және кілем өнеркәсібі бұрынғы шетелдік нарықтарын жоғалтқандықтан төмендеді. Нәтижесінде қала мен муниципалитет демографиялық дағдарысқа ұшырады. 2007 жылдан бері муниципалитеттің басшысы Болгар аграрлық халық партиясының "Александр Стамболийски" өкілі Захарин Иванов Замфиров, ол муниципалдық сайлауда 1615 дауыс немесе 62,67% дауыспен, Болгар социалистік партиясының өкілі Антоанета Тодорова Костовадан (962 дауыс немесе 37,33%) басымдық танытты. Муниципалитеттегі екі ауыл – Превала және Железна өз әкімдерін сайлауға құқылы. Муниципалдық әкімшілік екі бөлімге бөлінген: жалпы және мамандандырылған әкімшілік. Жалпы әкімшілік "Ақпараттық қызметтер" және "Қаржы-экономикалық қызмет және мүлікті басқару" бөлімдеріне бөлінген; мамандандырылған әкімшілікке "Бюджетті жоспарлау және бөлу" және "Аумақтық және ауылдық жоспарлау және құрылыс" бөлімдері кіреді. Муниципалитетте жеке сот немесе прокуратура кеңсесі жоқ, оның орнына Монтана облыстық соты және кеңсесі қызмет көрсетеді. Жергілікті полиция бөлімі Монтанадағы полиция бөліміне бағынады. Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы министрлігінің бөлігі болып табылатын Муниципалдық жер комиссиясы және Муниципалдық әлеуметтік қызмет бар. Муниципалдық жер комиссиясы жер мен орманды бөлуді басқарады, ал Муниципалдық әлеуметтік қызмет қаржылық көмек көрсетеді және мүгедектерді қолдайды. Кілемдер дәстүрлі үлгілер бойынша жасалған, бірақ соңғы жылдары кілемді тапсырыс бергендердің өзі үлгіні шешеді. Бір кілемді жасауға шамамен 50 күн уақыт кетеді; негізінен әйелдер кілем тоқумен айналысады. Жұмыс толығымен қолмен жасалады және қолданылатын барлық материалдар табиғи; негізгі материал – жүнді, өсімдік немесе минералды бояулармен боялған. Жергілікті кілемдер Лондон, Париж, Льеж және Брюссельде өткен көрмелерде жоғары бағаланған. Чипровцидегі кілем тоқу өнері 2014 жылы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді. Муниципалитет туризмді дамыруға да инвестиция жасады және көптеген жеке үйлер шағын отбасылық қонақүйлерге айналдырылды. 2004 жылы 65 адам туризм саласында жұмыс істеді; сол жылы муниципалитетке 2350 турист келді, олардың 254-і шетелдіктер. Экономикалық көрсеткіштер тұрғысынан муниципалитет жоғары орташа деңгейде саналады: ол Болгариядағы 264 муниципалитет ішінде жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша 113-орында және Адами даму индексі бойынша 67-орында. 2008 жылдың қыркүйегінде Чипровциге жақын жерде орналасқан Еуропадағы сирек флюорит кен орындарының бірін болгар компаниясы 20 жылға жалға алғаны және оны дамыту жоспарланғаны хабарланды.

Мәдениет және дін

Жергілікті болгарлар дәстүрлі түрде Торлактар этнографиялық тобына жатады және Белоградчик диалектісі – өтпелі болгар диалектісінде сөйлейді. Халықтың көп бөлігі болгар православие шіркеуінің жамағаты. Оның сегізі Чипровциде орналасқан. Мұндай кресттер (айқыштар) болгардың солтүстік-батыс аймағына тән, әрқайсысы белгілі бір қасиеттіге арналған: олар шекара белгілеу және діни мақсаттарда қолданылады. Көптеген кресттерде (айқыштарда) датасы көрсетілмеген, бірақ ерекше аталатын кресттер бар: Қасиетті Димитрий – 1755 жыл, Қасиетті Петр мен Пауыл – 1781 жыл және Құдай ана – 1874 жыл. Чипровциге тән мәдени ерекшелік – отбасылық әулиеге құрмет көрсету, оны "свет" деп атайды, бұл сербтердегі "славаға" ұқсас. Бұл дәстүр ежелден келе жатыр, ал отбасылық әулие кездейсоқ таңдалған шамды алу арқылы белгіленеді деп есептеледі. Свет отбасымен байланысты: қызметкер үйге келгенде, ол үйдің әулиесін қабылдайды, ал отбасы мүшесі немесе жаңа қоныс аударған адам үйден кеткенде немесе жаңа үй салғанда, жаңа свет таңдайды. Чипровциде екі ескі стильдегі ғимаратта орналасқан тарих мұражайы бар, онда төрт көрме ұсынылған. Көрмелер ежелгі заманнан бастап орта ғасырлар мен 17 ғасырдың гүлдену кезеңіне дейін, сондай-ақ Чипровци алтын шеберлігі мен кілем тоқу өнеркәсібінің туындыларын көрсетеді. Қалада Исаның көтерілуіне арналған православие шіркеуі бар, сонымен қатар ескі Рим-католик шіркеуінің қалдықтары сақталған. Чипровци монастыры қала сыртында орналасқан, сондай-ақ бірнеше православие шіркеулерінің қираған қалдықтары мен тағы бір монастырь бар. Қалада сегіз ауылда филиалдары бар мәдени-қоғамдық орталық (читалище) жұмыс істейді. Читалиште жастар би тобы, халық музыкасы тобы, театр тобы, халықтық салт-дәстүрлерді қайта жаңғырту тобы және осыған ұқсас басқа да топтар бар. Чипровци читалищесінің және оның филиалдарының тоғыз кітапханасында 65 975 том кітап бар.