Кіріспе
Италия соғыстарының тоғызыншы кезеңі 1542–1546 жылдардағы Италия соғысы – Франция королі Франциск I және Осман империясының сұлтаны Сүлеймен I-нің Киелі Рим императоры Карл V және Англия королі Генрих VIII-ге қарсы күресін қамтитын Италия соғыстарының соңғы кезеңіндегі қақтығыс. Соғыс барысында Италия, Франция және Төмен елдерде кең ауқымды шайқастар болды, сондай-ақ Испания мен Англияға шабуыл жасауға әрекеттер жасалды. Бұл қақтығыс шешілмей қалды және басқатырған қатысушылар үшін қымбатқа түсті. Соғыс 1536–1538 жылдардағы Италия соғысын аяқтаған Ницца шартының сәтсіздігінен туындады, ол Карл мен Франциск арасындағы ұзаққа созылған жанжалды, әсіресе Милан герцогтігіне қатысты талаптарды шеше алмады. Франциск тиісті сылтау тауып, 1542 жылы өзінің мәңгілік жауына қарсы соғыс жариялады. Бірден Төмен елдерде шайқастар басталды; келесі жылы франко-османдық одақтың Ниццаға шабуылы, сондай-ақ Солтүстік Италиядағы бірқатар маневрлер орын алды, бұл қанды Церезоль шайқасына әкеп соқты. Карл мен Генрих Францияға шабуыл жасады, бірақ Болон-сюр-Мер және Сен-Дизье қалаларын ұзақ қоршау француздарға қарсы шешуші шабуыл жасауға мүмкіндік бермеді. Карл 1544 жылдың соңында Крепи шарты арқылы Францискпен келісімге келді, бірақ Францисктің кіші ұлы Орлеан герцогының қайтысы – императордың туысына үйлену ұсынысы шартының негізі болғандықтан – оны бір жыл ішінде мәнсіз етті. Генрих жалғыз қалды, бірақ Булоньді француздарға қайтаруға дайын болмады және 1546 жылға дейін күресін жалғастырды, содан кейін Ардрес шарты Франция мен Англия арасында бейбітшілікті қалпына келтірді. 1547 жылдың басында Франция королі Франциск пен Англия королі Генрих VIII-нің қайтысы Италия соғыстарын олардың мұрагерлеріне шешуге қалдырды.
The Italian War of 1542–1546 was a conflict late in the Italian Wars, pitting Francis I of France and Suleiman I of the Ottoman Empire against the Holy Roman Emperor Charles V and Henry VIII of England. The course of the war saw extensive fighting in Italy, France, and the Low Countries, as well as attempted invasions of Spain and England. The conflict was inconclusive and ruinously expensive for the major participants. The war arose from the failure of the Truce of Nice, which ended the Italian War of 1536–1538, to resolve the long standing conflict between Charles and Francis—particularly their conflicting claims to the Duchy of Milan. Having found a suitable pretext, Francis once again declared war against his perpetual enemy in 1542. Fighting began at once throughout the Low Countries; the following year saw the Franco Ottoman alliance's attack on Nice, as well as a series of maneuvers in Northern Italy which culminated in the bloody Battle of Ceresole. Charles and Henry then proceeded to invade France, but the long sieges of Boulogne sur Mer and Saint Dizier prevented a decisive offensive against the French. Charles came to terms with Francis by the Treaty of Crépy in late 1544, but the death of Francis's younger son, the Duke of Orléans—whose proposed marriage to a relative of the Emperor was the foundation of the treaty—made it moot less than a year afterwards. Henry, left alone but unwilling to return Boulogne to the French, continued to fight until 1546, when the Treaty of Ardres finally restored peace between France and England. The deaths of King Francis of France and King Henry VIII of England, in early 1547 left the resolution of the Italian Wars to their successors.
Кіріспе
Ниццаның 1536-1538 жылдардағы итальян соғысын аяқтаған бітім шарты, Киелі Рим императоры мен Франция королі арасындағы ұзақ созылған қақтығысты толыққанды шешпеді; әскери қимылдар тоқтағанымен, сақтықпен құрылған келісімге жол ашса да, екі монарх та соғыстың нәтижесіне қанағаттанбады. Франциск Милан герцогтігіне деген құштарлығын сақтап, оған династиялық құқығын талап етті; ал Карл Франциск Мадрид шартының талаптарын орындауын қатыстырды, бұл шарт 1521-1526 жылдардағы итальян соғысынан кейін Франция королі тұтқынға алынғанда оған мәжбүр етілген еді. Бургундияға Карлдың, ал Неаполь мен Фландрияға Францисктың талаптары сияқты, түрлі аумақтарға қатысты даулар да келіспеушілік тудырды. Екі держава арасындағы келіссөздер 1538 және 1539 жылдары жалғасты. 1539 жылы Франциск Нидерландта көтеріліспен күресіп жатқан Карлді Испаниядан солтүстікке қарай Франция арқылы саяхаттауға шақырды. Карл келісімін берді және ыстық қарсылық алды; бірақ ол мейманмен діни мәселелерді талқылауға дайын болғанымен – протестанттық реформация жүріп жатқанда – саяси дауларды кейінге қалдырды және Франциядан кеткенге дейін ешқандай шешім қабылданбады. 1540 жылдың наурыз айында Карл Францисктің кіші ұлы Орлеан герцогына Испанияның Мариясын үйлендіру арқылы мәселені шешуді ұсынды; император қайтыс болғаннан кейін екеуі Нидерланды, Бургундия және Шарлоисты мұраға алатын еді. Франциск, бұл ретте Милан мен Савой герцогтіктеріне деген талаптарынан бас тартуға, Мадрид және Камбрей келісімдерін ратификациялауға және Карлмен одақ құруға тиіс еді. Франциск Миланды жоғалтуды Нидерландының болашақ иелігі үшін тым жоғары баға деп есептеді және кез келген жағдайда келісімдерді ратификациялауға дайын болмады, өзінің ұсынысын жасады; 24 сәуірде ол Нидерландыны дереу алу үшін Миландық талаптан бас тартуға келісті. Келіссөздер бірнеше апта бойы жалғасты, бірақ ешқандай прогресс болмады және 1540 жылдың маусым айында тоқтатылды. Франциск көп ұзамай өз ісіне жаңа одақтастарды іздеуге кірісті. Гюльдерс соғыстарына қатысқан Юлих-Клевс-Берг герцогы Вильгельм, Гюльдерстегі мұрагерлік дауында Карлмен қақтығысқа түсіп, Францисктің немересі Жанна д’Альбретке үйленіп, осы одақты бекітті. Франциск Шмалькальдия лигасымен де одақтасуға тырысты, бірақ Лига бас тартты; 1542 жылға қарай Солтүстік Германиядағы қалған француз одақтастары императормен келісімге келді. Француздардың шығысқа қарай жасаған әрекеттері сәтті болды, нәтижесінде франко-османдық одақ жаңартылды; Осман империясының сұлтаны Сүлейман Ұлы, Карлдың Венгриядағы Османдық әскерлерінің ілгерілеуінен алаңдап, франко-империялық араздықты күшейтті. Алайда, 1541 жылдың 4 шілдесінде Осман империясының Франциядағы елшісі Антуан де Ринкон, Павия маңынан өтіп бара жатқанда император әскерлерінің қолынан қаза тапты. Францисктің наразылығына жауап ретінде Карл барлық жауапкершіліктен бас тарды және Папаның көмегімен тергеу жүргізуге уәде берді; ол қазір Солтүстік Африкадағы науқанды жоспарлап, Еуропада одан әрі қақтығыстарға түсуден сақтануды қалады. Қыркүйек айының соңында Карл Майоркада Алжирге шабуыл жасауға дайындалды; Франциск мұсылмандармен соғысып жатқан бауырласына шабуыл жасауды саяси дұрыс емес деп санады және император науқан жүргізіп жатқанда соғыс жарияламауға уәде берді. Бірақ императордың экспедициясы мүлдем сәтсіз аяқталды; алғашқы қонудан кейін дауылдар шабуылдық флотты таратып жіберді және Карл қараша айына дейін қалған әскерлерімен Испанияға оралды. 1542 жылдың 8 наурызында жаңа француз елшісі Антуан Эскалин де Эймар Константинопольден Карлға қарсы соғыста Осман империясынан көмек алу уәдесімен оралды.
Бастапқы қадамдар және Венло келісім-шарты
Француздар Карлға қарсы екі бағытта шабуыл жасады. Солтүстікте Орлеан герцогы Люксембургке шабуылдап, қаланы қысқа мерзімге басып алды; оңтүстікте Клод д’Анбо және король Францисктің үлкен ұлы, дофин Генри бастаған үлкен әскер Солтүстік Испаниядағы Перпиньян қаласын сәтсіз қоршады. Франциск өзі сол кезде Ла-Рошельде болды, ол габельдік салықты реформалау жоспарына халықтың наразылығынан туындаған көтеріліспен айналысты. Осы кезде Франциск пен Генрих VIII арасындағы қарым-қатынас нашарлап барады. Генрих – француздардың бұрынғы шарттар бойынша оған тиесілі зейнетақы төлеуден бас тартуына ашуланған – енді Шотландияға француздың араласу қаупіне тап болды, онда ол ұлын шотланд королевасы Мэриге үйлендіруге тырысып жатқан, бұл «Қатаң күйеу жілік» деп аталатын ашық соғысқа ұласатын еді. Ол 1543 жылдың жазында Францискке қарсы соғыс бастауды жоспарлаған, бірақ императормен осы мақсатта келісімге келу қиын болды; Генрихтің императордың көзінде діннен тайғандықтан, император оны шабуылдан қорғаймын деп уәделей алмады, сондай-ақ оны шіркеу басшысы деп атаған ешқандай келісімге қол қоя алмады – Генрих осы екі нәрсені де талап етті. Келіссөздер бірнеше аптаға созылды; ақыры, 1543 жылдың 11 ақпанында Генрих пен Карл Францияға екі жыл ішінде шабуыл жасауға уәделескен шабуылдық одақ туралы келісімге қол қойды. Мамыр айында Генрих Францискке жиырма күн ішінде соғыс жариялау туралы ультиматум жіберді; және 22 маусымда, соғыс жариялады. Содан кейін Францияның солтүстігінде қақтығыстар күшейді. Генрихтің бұйрығымен сэр Джон Уоллоп 5000 сарбазбен Ла-Манш арқылы Кале қаласына өтіп, Төмен елдерді қорғауға жіберілді. Француздар сәуір айында Вендом герцогы Антуан де Бурбон басшылығында Лиллерді басып алды; маусым айына қарай д’Анбо Ландерсиді де басып алды. Вильгельм Клевес Франциск жағынан соғысқа қосылып, Брабантқа басып кірді, ал Артуа және Энода шайқастар басталды. Одақтасының тағдырына алаңдаған Франциск Орлеан герцогы мен д’Анбоға Люксембургке шабуыл жасауға бұйрық берді, олар оны 10 қыркүйекте басып алды; бірақ Вильгельм үшін бұл тым кеш болды, өйткені ол 7 қыркүйекте капитуляциялап, Карлмен Венло шартын жасады. Осы шарт бойынша Вильгельм Гелдерс герцогтігі мен Зуфен графтығының билігін Карлге мойындап, Реформацияны басуға оған көмектесуге міндеттенді. Карл енді Ландерсиді қоршауға алып, Францискпен шайқас іздеді; қаланы қорғаған француз сарбаздары, Мартин дю Беллей басшылығында, императорлық шабуылды тойтарды, бірақ Франциск 4 қарашада Сен-Квентинге шегініп, императордың солтүстікке қарай жылжып Камбрені басып алуына мүмкіндік берді.
Ницца және Ломбардия
Сол уақытта Жерорта теңізінде басқа да әрекеттер жүріп жатты. 1543 жылдың сәуір айында сұлтан Хайреддин Барбароссаның флотын француз корольінің қарамағына берді. Барбаросса жүзден астам галерамен Дарданеллден шығып, Италия жағалауына шабуылдар жасап, шілдеде Марсельге келді, онда оны Франсуа де Бурбон, Энгьен графы, француз флотының қолбасшысы күшпен қарсы алды. 6 тамызда біріккен франко-осман флоты Ницца қаласының жанында түңкерілді және Вильфраншқа әскерлерді түсірді; қалаға қоршау салынды. Ницца 22 тамызда түсті, бірақ қамал 8 қыркүйекте қоршау алынғанға дейін берілмеді. Барбаросса осы кезде қиындыққа айналды; 6 қыркүйекте ол флотын қайта жабдықтау үшін құралдар берілмесе, кететінін мәлімдеді. Жауап ретінде Франциск Тулон халқын – «үй шаруашылығының басшыларын» қоспағанда – қуғынға салуға және қаланы Барбароссаға беруге бұйрық берді, ол оны келесі сегіз ай бойы 30 000 сарбаздық әскерінің базасы ретінде пайдаланды. Бірақ Франциск османдықтардың болуынан ұялып, Барбароссаға 1535 жылы Карл басып алған Тунисті қайтарып алуға көмектесуге құштар болмады. Сондықтан османдық флот, Антуан Эскалин де Амар басқаратын бес француз галерасымен бірге, 1544 жылдың мамырында Стамбулға бет алды, жол бойы Неаполь жағалауын тонады. Ал Пьемонтта француздардың (Сьер де Бутьер басқаратын) және императорлық армияның (Альфонсо д’Авалос басқаратын) арасында тоқталмайтын жағдай қалыптасты; д’Авалос Карньяно бекінісін басып алды, ал француздар оны қоршауға алды, императорлық армияны шешуші шайқасқа мәжбүр етуді үміттенеді. 1543–44 жылдардың қысында Франциск әскерін күшпен толықтырып, Энгьенді қолбасшылыққа тағайындады. Д’Авалос та күшпен толықтырылып, Карньяноға көмек көрсету үшін ілгері жылды; 1544 жылдың 11 сәуірінде Энгьен мен д’Авалос осы кезеңдегі сирек кездесетін далалық шайқастың бірін Церезоледе өткізді. Француздар жеңіске жеткенімен, Карл мен Генрихтің Францияға басып кіруі Францискіні Пьемонттан көп бөлігін қайтарып алуға мәжбүр етті, Энгьенді Миланды алуға қажетті әскерсіз қалдырды. Д’Авалостың 1544 жылдың маусым айының басында Серравалле шайқасында француз қызметіндегі итальяндық жалдамалы әскерді жеңгені Италиядағы маңызды әскери науқандарды аяқтады.
Данияның қатысуы (15421543)
Император Карл V-нің Христиан Гольштейнды Дания мен Норвегияның королі ретінде мойындаудан бас тартуы 1541 жылы Дания-Франция альянсына әкелді. Дания-Норвегия сол кезде Карлдың билігінде болған Нидерландыға соғыс жариялады. Дания-Норвегия голландиялық кемелерге Зунд пен Белттің өтуін тоқтатты, ал Дания жасағы шілдеде Брабантқа шабуыл жасаған Франко-Клевес армиясына қосылды. Сонымен қатар, 26 дания кемесі Солтүстік теңізде патрульдеу жасады. Гамбургтың соғысушы тараптар арасында делдалдық жасау әрекеті сәтсіз аяқталды, нәтижесінде 40 кемеден және 10 000 сарбаздан тұратын Дания флоты Вальхеренге бет алды. Бірақ бұл флот дауылдан шашырап кетті. Гольштейн-империя шекарасында Иоганн Ранцау Германиядан басып кіруге жол бермеді. 1544 жылы Шпейерде Дания-Норвегия мен Киелі Рим империясы арасында бейбіт келісімге қол қойылды; Карл Христиан III-ті Дания мен Норвегияның королі ретінде мойындады және Зунд (Эресунн) арқылы еркін өтуді қамтамасыз етті. Франциск оған қарсы әртүрлі армияларында шамамен 70 000 сарбаз жинады. Алайда, Генрих пен Карл Шотландия және неміс князьдерімен жеке дауларын шешкенше, науқан басталған жоқ. 15 мамырда Гертфорд графы Эдвард Сеймур Генрихке Шотландияның оған қауіп төндіре алмайтынын хабарлады. Ол өзінің кеңесінің және императордың Францияда жеке науқанға дайындық жасауына қарсы болды, олар оның қатысуы кедергі келтіреді деп сенді. Осы уақытта Карл Шпейердегі диетада князьдермен келісімге келді, ал Саксония және Бранденбург сайлаушылары Францияға оның жорығына қосылуға келісті. 1544 жылдың мамыр айында екі император армиясы Францияға шабуылға дайын тұрды: бірі Люксембургтің солтүстігінде Сицилияның вице-королі Ферранте Гонзаганың басшылығымен, екіншісі Карлдың өзімен бірге Пфальцта. 25 мамырда Гонзага Люксембургты басып алып, Коммерси және Лигниге қарай жылжыды, императордың «түріктермен одақтас тиранды» құлатуға келгенін жариялады. 8 шілдеде Гонзага Сен-Дизиерді қоршады; Карл мен екінші император армиясы оған қосылды. Осы аралықта Генрих Норфолк герцогы Томас Ховард пен Саффолк герцогы Чарльз Брэндонның басшылығымен Калеға 40 000 сарбаз жіберді. Бұл күш 36 000 жаяу әскерден (8 000 ландскнехт) және 6 000 атты әскерден (2 000 неміс жалдамалы әскерінен) тұрды. Ол үш армияға бөлінді, біреуі 16 000, ал екеуі 13 000 сарбаздан құралды. Батыс континенттік стандарттар бойынша армия ескірген еді; оның ауыр атты әскері аз, соқа мен оқ да жетіспеді, әскерлерінің көп бөлігі қақпақпен немесе айбалтамен қаруланды. Аз ғана курассирлер мен аркебузиерлер, соңғылары әскердің бір процентін құрады, көбінесе шетелдік жалдамалылар болды. Генрих Италиядан қосымша аркебузиерлер жалдады, бірақ сол жылы Булоньді қоршауға алған 28 000 сарбаздың тек 2 000-і ғана атыс қаруымен жабдықталған. Генрих императормен науқанның мақсаттары және өзінің Францияда болуы туралы дауласып жатқанда, бұл үлкен армия француз территориясына баяу және мақсатсыз жылжыды. Ақырында Генрих армияны екіге бөлуге шешім қабылдады. Норфолкқа Ардрес немесе Монтрейльді қоршауға бұйрық берілді, бірақ ол жеткіліксіз жабдықтау және нашар ұйымдастыруға шағымданып, тиімді қоршау жасай алмады. Саффолкқа Булоньге шабуыл жасау бұйрық берілді; 14 шілдеде Генрих Калеге өтіп, оған қосылуға көшті. 19 шілдеде Булоньдің қоршауы басталды, император наразы болса да, Генрих Парижге қарай жылжу керек деп талап етті. Карлдың өзі Сен-Дизиерде әлі де кешіктірілді; Гироламо Марини бекіткен және Сансер графы Людовик IV де Бюэль қорғаған қала үлкен император армиясына қарсы тұруды жалғастырды. 24 шілдеде Карл француз әскерлері оның жабдықтау желілерін мазалаған Витри-ан-Пертхойды басып алды. Ақырында, 8 тамызда Сен-Дизиердің қорғаушылары азық-түлік жетіспеушіліктен кейін келісімге келді. 17 тамызда француздар капитуляциялады, император оларға қаладан байрақтарымен кетуге рұқсат берді; олардың 41 күндік қарсылығы император шабуылын тоқтатты. Карлдың кейбір кеңесшілері кері шегінуді ұсынды, бірақ ол беделін жоғалтуға дайын болмады және Шалонға қарай жылжуын жалғастырды, бірақ император армиясы Жаллонста күтіп тұрған француз күштерінен Марна арқылы өтуге кедергі келтірді. Император әскерлері Шампань арқылы жылдам өтіп, Эперней, Шатильон-сюр-Марн, Шато-Тьерри және Суассон қалаларын басып алды. Француздар Карлді тоқтатуға тырыспады. Жак де Монтгомеридің басшылығындағы әскерлер, Лорж Сиер, Лагни-сюр-Марнды тонады, оның тұрғындары көтеріліс жасады деген күдік болды; бірақ император армиясына қарсы шабуыл жасалмады. Париж үрейге түсті, бірақ Франциск халыққа ештеңеден қорықпау керектігін мәлімдеді. Карл 11 қыркүйекте өз жорығын тоқтатты және кері қайтты. Осы уақытта Генрих жеке Булоньді қоршауға алғандарға басшылық етіп тұрды; қала қыркүйектің басында түсті, ал 11 қыркүйекте қамалға бұзылыс жасалды. Қорғаушылар бірнеше күннен кейін капитуляциялады.
Крепи келісім-шарты
Карлдың қаржысы жетіспей және Германиядағы діни көтерілістер күшейгендіктен, ол Генриге жорығын жалғастыруды немесе жеке бейбітшілік жасауға рұқсат беруді сұрады. Алайда, Генрих императордың хатын алған кезде Карл Францискпен келісімге келген еді – Крепи бейбітшілігі. Монархтардың өкілдері 1544 жылдың 18 қыркүйегінде Пикардиядағы Крепиде осы келісімге қол қойды. Келісімді француз сарайында императордың қарындасы, королева Элеонора және Францисктің сүйіктісі, Этамп герцогинясы қолдады. Осы келісім бойынша Франциск пен Карл өзара қарама-қайшы талаптарынан бас тартып, 1538 жылғы жағдайды қалпына келтіруге келісті; император Бургундия герцогтігіне, ал Франция королі Неаполь корольдігіне деген талаптарынан бас тартты, сондай-ақ Фландрия мен Артуаға билік ету құқығынан да бас салды. Орлеан герцогы Карлдың қызы Мэриге немесе оның қызы Аннаға үйленбек еді, мұндағы таңдау Карлге берілді. Бірінші жағдайда, күйеу жігіттің қалың малы Нидерланды мен Франш-Конте, ал екінші жағдайда Милан болар еді. Франциск өз ұлына Бурбон, Шателло және Ангулем герцогтіктерін беруге міндетті болды; сонымен қатар, Пьемонт пен Савойяның өзін қоса алғанда, Савойя герцогтігінің аумақтарына деген талаптарынан да бас тартты. Соңында, Франциск Карлға Осман империясына қарсы күресте көмектеседі, бірақ өзінің иеліктеріндегі дін тастаушыларға қарсы емес. Тағы бір құпия келісімге де қол қойылды; осы келісім бойынша Франциск Карлға шіркеуді реформалауға, жалпы кеңес шақыруға және қажет болған жағдайда протестантизмді күшпен басуға көмектеседі. Бұл келісім Генрих VIII-ге Карлдың сатқындық жасағаны секілді көрінді, сондықтан оны жақсы қабылдамады, сондай-ақ сұлтан да оған наразылық білдірді. Франциск келісімнің кейбір шарттарын орындады, бірақ 1545 жылы Орлеан герцогының қайтысы келісімді мәнсіз етті.
Булонь және Англия
Франциск пен Генрих арасындағы қақтығыс жалғасты. Дофиннің әскері Монтрейльге қарай жылжып, Норфолкті қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті; Генрих 1544 жылдың қыркүйек айының соңында Англияға оралды және Норфолк пен Суффолкқа Булоньді қорғауға бұйрық берді. Екі герцог бұл бұйрыққа дереу бағынбай, ағылшын әскерінің көп бөлігін Калеге қайтарды, шамамен 4000 сарбазды басып алынған қаланы қорғау үшін қалдырды. Ағылшын әскері, қарсыластарынан кем болғандықтан, Каледе тұтқынға айналды; Дофин қарсылықсыз қалды және күшін Булоньді қоршауға жұмылдырды. 9 қазанда француз шабуылы қаланы басып алуға жақын болды, бірақ әскерлер ерте тонауға кіріскенде кері шегінді. Каледе бейбіт келіссөздер нәтижесіз аяқталды; Генрих Булоньді қайтару туралы ойға келмеді және Франциск шотландтарды қолдауын тоқтатуын талап етті. Франциск пен Генрих арасында делдалдыққа тағайындалған Карл осы уақытта ағылшын патшасымен дауға түсті. Франциск енді Генрихтің қолынан Англияға шабуыл жасауға мәжбүрлеу үшін батыл қадам жасады. Бұл мақсатта Нормандияда 30 000-нан астам сарбаз жиналды, ал Ле-Хаврде Клод д'Анбо басқаратын 400-ге жуық кемелі флотилия дайындалды. 1545 жылдың 31 мамырында Шотландияға француз әскері қонды. Шілде айының басында Джон Дадли, Лисл виконты басқаратын ағылшын әскері француз флотына шабуыл жасады, бірақ нашар ауа райы салдарынан сәттілікке жете алмады; алайда, француздар бірнеше апатқа ұшырады: д'Анбоның бірінші флагманы өртеніп, екіншісі жағаға тірелді. 16 шілдеде Ле-Хаврден шығып, француз флоты 19 шілдеде Солентке кірді және ағылшын флотымен қысқаша қақтығысты, бірақ ешқандай нәтиже болмады; шайқастың басты құрбаны, «Мэри Роза» кемесі кездейсоқ батып кетті. Француздар 21 шілдеде Уайт аралына, 25 шілдеде Сифордқа қонды, бірақ бұл операциялар сәтсіз аяқталды және француз флоты Булоньді блокадалауға оралды. Д'Анбо 15 тамызда Бичи-Хед маңында соңғы шабуыл жасады, бірақ қысқаша шайқастан кейін портқа қайтты. Генрих, Франциск және Карл тығырықтан шығу үшін дипломатиялық маневрлер жасады; бірақ ешқайсысы біріншісіне сенбеді, сондықтан бұл әрекеттер тиімді болмады. 1546 жылдың қаңтар айында Генрих Гертфорд графымен Калеге жіберді, шабуылға дайындалып жатқандай көрінді, бірақ ол жоспар іске аспады. Франциск үлкен соғысты қайта бастауға шамасы жетпеді, ал Генрих Булоньнің тағдырына ғана алаңдады. Екі тарап арасындағы келіссөздер 6 мамырда жаңадан басталды. 1546 жылдың 7 маусымында Ардрес келісімі, сондай-ақ Камп келісімі деп те аталатын келісімге Франциск атынан Клод д'Анбо, Пьер Рамон және Гийом Бошетель, ал Генрих атынан Лисл виконты, Паджет бароны және Николас Воттон қол қойды. Келісім бойынша Генрих Булоньді 1554 жылға дейін сақтап қалады, содан кейін оны екі миллион экюға қайтарады; бұл арада екі тарап та аймақта бекініс салмайды, ал Франциск Генрихке төленетін зейнетақыны қайта жаңартады. Булонь үшін талап етілген бағаны естіген император елшісі Генрихке қала ағылшын қолында мәңгілік қалатынын айтты. Келісім келіссөздері кезінде екі протестант делдалы – Хан Бруно мен Йоханнес Штурм Генрихтің Шотландиядағы соғысы келісімге кедергі келтіретініне алаңдады. Келісімнің он алтыншы бабы Шотландияны жаңа бейбітшілікке қатыстырды, ал Генрих шотландтарға себепсіз қайтадан шабуыл жасамауға уәде берді. Бұл Шотландияға «Қатаң күйеу жігітінің соғысынан» демалыс берді, бірақ шайқастар 18 айдан кейін қайта басталды.
Салдары
Тым қымбат болғандықтан, бұл соғыс Франциск пен Генрихтың билігіндегі ең қымбат қақтығыс болды. Англияда қаржыға деген қажеттілік Элтонның «бұрын-соңды болмаған салық жүктемесі» деп атаған жағдайға, сондай-ақ монетаның жүйелі түрде құнсыздануына әкелді. Франциск де бірқатар жаңа салықтар енгізіп, бірнеше қаржылық реформалар жасады. Сондықтан ол императорға қарсы Шмалькальдия соғысына қатысқан неміс протестанттарына көмектесе алмады; француздық көмек келгенше Карл Мюльберг шайқасында жеңіске жетіп қойған болатын. Сүлеймен үшін 1547 жылы Адрианополь бітімі Габсбургтерге қарсы күресін уақытша тоқтатты. Англия королі Генрих VIII 1547 жылдың 28 қаңтарында қайтыс болды және оның орнына ұлы Эдуард VI отырды; 31 наурызда король Франциск қайтыс болды, ал оның орнына ұлы Генрих II Франция королі болды. Генрихтің ізбасарлары Шотландиядағы оның саясатын жалғастырды; 1548 жылы шотландтармен туындаған шиеленіс Булонь маңындағы жаушылықтың жаңадан басталуына себеп болды, олар екі фронтта соғыс болжамайын деп, қаланы төрт жыл ертерек, 1550 жылы қайтарды. Франция королі Генрих II, Франциск патшаның мұрагері ретінде, Италиядағы амбицияларымен және Киелі Рим империясының императоры Карл V-ке деген қарсылығымен көзге түсті, бұл көп ұзамай 1551–1559 жылдардағы итальян соғысына әкелді.