Кіріспе

Саам алфавиттерінде, серб-хорват латын алфавитінде және вьетнам тілінде қолданылатын D әрпінің түрі. Глиф Đ (кіші әрпі: đ, латын алфавиті) үлкен әріптермен жазылатын әріптер тізімі. Кроссинг әрпін (ð) жасау үшін де қолданылған, бірақ әрпін (ð) жасау үшін унциал негізге алынса, đ әрпі саам тілдері мен вьетнам тіліндегідей тік сыртқы римдік D әрпіне негізделген. Кроссингі бар D әрпі бірнеше тілдің алфавитінде қолданылады және тіл білімінде дауысты тіс ұсқынды дыбысы ретінде пайдаланылады.

Сыртқы келбеті

Кіші әріптерде көлденең сызық әдетте жоғары көтеріңкі бөлігінен өтеді, бірақ оны фонетикалық символ ретінде қолданғанда, оны дөңгелектен өткізуге болады, мұндай жағдайда ол "сызықты d" деп аталады. Моро тілі сияқты кейбір африкалық тілдердің жазу жүйесінде "сызықты d" қолданылады. Үлкен әріптерде көлденең сызық әдетте тек сол тіреуін кесіп өтеді, бірақ вьетнам және Моро тілдерінде кейде әріптің бүкіл бөлігін кесіп өтуі мүмкін. DE лигатурасын Đ әрпімен шатастырмау керек. Бұл лигатура 19 ғасырға дейінгі испан тілінде "de" сөзінің қысқартылған түрі ретінде, D әрпінің үстіне E әрпі қойылған күйде стилистикалық мақсатта қолданылған. Мысалы, Гвадалахара университеті.

Африка тілдері

1982 жылы африкалық жазу жүйесі қайта қаралып, кіші әріпті đ әрпі кіші әріпті ретрофлекс D әрпімен бірге қолданыла бастады. Осы жазу жүйесінің жаңа нұсқасында үлкен әріптер жойылғандықтан, ɖ мен đ әріптерінің арасында ешқандай қайшылық тумады.

Латын тілі

Đ ортағасырлық латын тілінде d әрпін қамтитын сөздердің аббревиатураларын көрсету үшін қолданылған. Мысалы, hđum "мұрагерлердің" – heredum дегенді білдіретін еді. Ұқсас көлденең сызықтар басқа әріптерге де қосылып, аббревиатуралар жасалған.

Оңтүстік славян тілдері

Д-ны серб филологы Дюро Даничич 1878 жылы өзінің Хорват немесе серб тілінің сөздігінде серб-хорват тілінде қолдану үшін енгізді. Даничич әрпін исланд және англосаксон әрпі eth үлгісінде жасады, бірақ басқа дыбысты білдіреді, «жам» сөзіндегідей аффрикат дыбысына ұқсас. Дәстүрлі түрде CH және NGH сияқты диграфтар мен триграфтар да әріптер саналды, сондықтан Đ сегізінші әріп болды. Đ – лигатура немесе әріптік диакритикалық комбинация емес, дербес әріп; сондықтан, đá әліпбилік тізімде dù-дан кейін келеді. Đ дауыстық альвеолярлық имплозивті немесе, Томпсонның (1959) пікірінше, преглотализацияланған дауыстық альвеолярлық окклюзивті көрсетеді. Ал D латын әліпбиінің көп бөлігінде тістік немесе альвеолярлық окклюзив ретінде айтылады, ал Вьетнам тілінде әшекейсіз D – (Ханой диалектісінде) немесе (Сайгон диалектісінде) дыбысталады. Вьетнам алфавиті алғаш рет 17 ғасырдағы Manuductio ad Linguam Tunckinensem еңбегінде ресми түрде сипатталған, бұл еңбек португал иезуит миссионеріне, мүмкін Франсиско де Пинаға немесе Филипе Сибине жатқызылады. Đ әрпі туралы бұл бөлім кейіннен Александр де Родстың Annamiticum Lusitanum et Latinum сөздігіне қосылды:

Ескі теріс машиналарда француздық AZERTY пернетақтасындағы орнында орналасқан. Сондай-ақ, D әрпінің үстіне дефис қоюға болады.

Вьетнамдық әріптер жинағын немесе Юникодты қолдамайтын компьютерлерде Đ Вьетнамның цитаталанған оқу стандартына сәйкес DD, ал đ – dd деп кодталады. Вьетнамдық компьютер пайдаланушылары әдетте Đ әрпін Telex және VIQR енгізу әдістерінде немесе VNI енгізу әдісінде енгізеді. Егер енгізу әдісі болмаса, TCVN 6064:1995 және Microsoft Windows вьетнамдық пернетақта макеті ZA0 09 (АҚШ пернетақтасында) әрпін đ-ға, ал басып тұрғанда Đ-ға сәйкестендіреді. Windows макеті ZA0 11 әрпін де ₫-ға сәйкестендіреді. Басқа коммуникация түрлерінде де Đ әрпінің арнайы белгілері бар. Вьетнам Брайль әрпінде ол , француз Брайль әрпінде D әрпіне сәйкес келеді. Вьетнам қол алфавитінде Đ әрпін жасау үшін бас бармақ меңзей саусағына тиеді. Морзе кодында ол – · · – · · деп көрсетіледі, бұл Telex-тегі «DD» белгісіне сәйкес келеді.

Испан тілі

Испан тілінде Đ "de" сөзінің (испан тілінде "of" деген мағынада) біріктірілген жазу түрі ретінде қолданылады. Ол мұқтаж болған жағдайда ғана теріледі, бірақ көбінесе жарнама тақталарында және қолмен жазылған мәтіндерде жиі кездеседі.

Фонетикалық транскрипция

Кіші әріпті đ кейбір фонетикалық транскрипция жүйелерінде дыбысты тіс фрикативін (ағылшын тіліндегі "th" дыбысын) көрсету үшін қолданылады. Eth (ð) бұл мақсатта көбірек таралған, бірақ қиылысқан "d" әрпінің артықшылығы – оны стандартты теру машинасында "d" әрпінің үстіне дефис қою арқылы теруге болады.

Валюталық символдар

Д әріпінің өте кішкентай түрі 1953 жылы Хо Ши Миннің жарлығымен Вьетнам валютасы – доңның символы ретінде белгіленген. Ал Оңтүстік Вьетнамның доңы "Đ." деп, үлкен әріппен көрсетілген. Юникодта вьетнамдық доң символы дұрыс түрде бейнеленеді , бірақ оның орнына көбінесе қолданылады. Вьетнам тілінде доң белгісі сомадан кейін, көбінесе сызылған жолмен, үстін сызып жазылады. Үлкен әріпті Ð әрпі Dogecoin криптовалютасының валюталық символы ретінде пайдаланылады.

Химия

Дисперсиялық қасиет Đ символымен белгіленеді және қоспадағы молекулалардың немесе бөлшектердің мөлшерінің әртүрлілігін көрсететін шама болып табылады, бұл молекулалық массаға немесе полимерлену дәрежесіне қатысты айтылады.

Біржақтылық

Жапон жазуында D әрпі Đ ретінде жазылуы мүмкін, бұл оны O әрпінен немесе 0 цифрынан нақтырақ ажырату үшін жасалады. Бұл Z немесе 7 әрпін сызықпен жазуға ұқсас, оларды тиісінше 2 және 1 цифрларынан ажырату мақсатында қолданылады.

Компьютерлік кодтау

Юникодта қиылысқан "d" және сызығы бар "d" әрпі U+0111 глифінің варианттары болып есептеледі. Юникодта көру жағынан өте ұқсас үлкен әріп "eth", Ð, U+00D0 үшін жеке код нүктесі қарастырылған, бұл шатасуға себеп болуы мүмкін. WGL4 аясында Đ және đ тіпті ескі Windows жүйелерінде де дұрыс көрсетілуі күтіледі.