Буффало Хамп: Команч батыры және 1840 жылғы ұлы шабуыл

Кіріспе

Команчи соғыс басшысы (шамамен 1800 ж. – 1867 ж.)
Команчи көшбасшысы

Буффало Хамп (команчи Потсʉнаквахипʉ, "Буйволдың мүйізі") (шамамен 1800 ж. туған – 1861 жылдан кейін / 1867 жылға дейін қайтыс болған) – Команчилердің Пенетека руының соғыс басшысы. Ол Кеңес үйі шайқасынан кейін 1840 жылғы Ұлы шабуылға команчтерді жетекшілік еткенде көзге түсті.

Ерте өмір

Buffalo Hump-тың ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ: оның жастық шағындағы білімі мен жауынгерлік дайындығы, оның туысы Сары Қасқырмен (Исавия, сондай-ақ Са viah деп те жазылады және кейде Sabaheit деп қате жазылады, әлде Кішкентай Қасқыр), олардың ағасы Мукуорудың ("Рухтармен сөйлейтін") ықпалымен жүрді. Олардың билікке өсу жолы (curriculum vitae) Техас Мексиканың билігінде болған кезде толыққанды дамыды. Олардың солтүстік туыстары – Ямпарика, Коцотека, Нокони және Квахади жауынгерлері, басшылары Тіс Аю (Ten Bears), Тауакена (“Үлкен Қыран” немесе “Күн Қыран”), Вулеа бу (“Шашылған Бас”), Хуупи пахати (“Биік Ағаш”), Темір Жакет және олардың одақтастары Киова тайпасы, Арканзас өзені маңында шайендер мен арапахо тайпаларына қарсы күрескендей, сондай-ақ Пенатека тайпасы да басқа солтүстік тайпалармен шайқасты. 1829 жылы Buffalo Hump және, болжам бойынша, Сары Қасқыр өздерінің жауынгерлерін шайендер ұрлаған ірі жылқы табынын қайтару үшін солтүстікке бастап кетті. Пенатека жасағы Бенттің бекінісінен (Херфано өзені) солтүстікке қарай Бижу сағасының жанындағы шайендер ауылына шабуыл жасап, жылқының барлық табынын тартып алды. Бірақ, шайеннің танымал басшысы басқарған, мылтықтары бар 20 шайен жауынгері, ұрланған жылқыны қайтарып алды. Команчи жасағы қашқан жауды біршама қуды, бірақ аңғырға түсуден сақтану үшін тоқтады. 1829 жылы Buffalo Hump пен Сары Қасқыр (шайен) Гуадалупа аңғарындағы мексикалық елді мекендерге қарсы ірі шабуыл ұйымдастырып, мексикалықтар арасында шабуылшылар ретінде танымал болды, бірақ Мукуору мен Инкоройдың мексикалық билікпен келісімге келуге тырысқан келіссөздері сәтсіз аяқталды. 1835 жылы Buffalo Hump пен Сары Қасқыр 300 команч жауынгерін Сиерра-Мадре-Оксиденталь (Чиуауа) тауларындағы Паррал қаласына шабуылға алып барды. 1838 жылы Buffalo Hump, енді маңызды соғыс басшысы болған соң, Сары Қасқырды Пенатека жауынгерлеріне жетекші етіп тағайындады және Аморус Мэн мен Ескі Соумен бірге Хьюстонға сапар шекті, онда президент Сэм Хьюстонмен кездесіп, онымен келісімге қол қойды. 1838 жылдың желтоқсан айында Хьюстонның орнына үндістермен қақтығысуды және оларды Техастан қууды жақтаған Мирабеу Ламар келді, содан кейін бейбіт келісім күшін жойды және шайқас қайта басталды. 1840 жылғы Кеңес үйі шайқасымен танымал болған Buffalo Hump, Исавия мен Санна Аннаның қанатында, 1840 жылғы Ұлы шабуылда өзінің Пенатека команч дивизиясымен және басқа да команч тайпаларының одақтастарымен бірге тарихи маңызды тұлғаға айналды. Олардың мақсаты – бейбіт келіссөздер кезінде бейтараптық туы астында болған 30 команч басшысын өлтірген техасшылардан кек алу еді.

Little is known of Buffalo Hump's early life: education in his youth and training as a warrior, together with his cousin Yellow Wolf (Isaviah, spelled also Sa viah and sometimes misspelled as Sabaheit, alias Small Wolf), went on under their uncle Mukwooru's ("Spirit Talker") influence and their cursus honorum (i. e., rising through the ranks) was in its full development during the Mexican domination of Texas. Their more northern kinsmen Yamparika, Kotsoteka, Nokoni and Kwahadi warriors, under such leaders as Ten Bears, Tawaquenah (“Big Eagle” or “Sun Eagle”), Wulea boo (“Shaved Head”), Huupi pahati (“Tall Tree”), Iron Jacket, and their allies the Kiowas, were accustomed to fighting in the Arkansas River country against their Cheyenne, and Arapaho foes, just as the Penatekas did also fight other northern tribes. In 1829 Buffalo Hump and, presumably, Yellow Wolf led their warriors northward to recover a large herd of horses stolen by a Cheyenne party, and the young Penateka braves proved themselves against these northern enemies. The Penateka party came on a Cheyenne village near the Bijou Creek, north of Bent's Corral (Huerfano River), and stormed the whole herd of horses, however another Cheyenne party of about 20 warriors, equipped with some rifles, led by the famous Cheyenne chief also called Yellow Wolf stole back the animals; the Comanche party chased the fleeing enemies for a distance, but finally gave up to avoid an ambush. Still in 1829, Buffalo Hump and Yellow Wolf (Cheyenne) led also a big raid against the Mexican settlements in the Guadalupe Valley, achieving a fame as raiders among the Mexican people, but causing the failure of Mukwooru and Incoroy in their negotiations to reach an agreement with Mexican authorities. In 1835 Buffalo Hump and Yellow Wolf led 300 Comanche warriors in an attack against Parral, in the Sierra Madre Occidental (Chihuahua). In 1838 Buffalo Hump, now an important war chief, placed Yellow Wolf in charge of the Penateka warriors and went with Amorous Man and Old Owl, to Houston, where they met President Sam Houston and signed a treaty with him. In December 1838, Mirabeau Lamar, a partisan of the clash with the Indians and of their expulsion from Texas, succeeded Houston, after which the peace agreement failed and fighting restarted. Buffalo Hump, already made famous by the Council House fight of 1840, became a historically important figure when, flanked by Isaviah and Sanna Anna, he led a group of Comanches, mostly his own Penateka Comanche division plus allies from various other Comanche bands, in the Great Raid of 1840. Their goal was to get revenge on the Texans who had killed thirty members of a delegation of Comanche Chiefs when they had been under a flag of truce for negotiations.

Кеңес үйі туралы айтыс

1840 жылы наурыз айында Техас Республикасындағы Сан-Антониодағы Кеңес үйіне келген комманштар, Ламар президенттігі кезінде, бейбітшілік шарты жасасу ниетімен келді. Олар 65 адамдық делегация жіберді, оның ішінде бірнеше тайпаның оншақты басшысы және бірнеше әйел, Мұкуору мен Квихнай (Қыран) бастаған, елшілердің міндетін атқару үшін ақ бітім туымен келді. Техас тұрғындары комманштардың келісімнің бір бөлігі ретінде бірнеше ақ тұтқынды әкелетінін күткен. Кездесуде басшылар өздерінің тайпалары ұстаған барлық тұтқындарды әкелгендерін түсіндірді: атап айтқанда, он алты жасар қыз (жас Матильда Локхарт). Техас тұрғындары басшылардың басқа тайпаларды талаптарды орындауға мәжбүрлеуге құқығы жоқ екенін түсінбеді, сондықтан қаруларын шығарып, үндістерге, тұтқындар қайтарылғанға дейін олардың тұтқындары екенін жариялады. Қауіп төнген жағдайда, садақ, найза немесе мылтықтары жоқ комманштар өздерінің пышақтарымен қарсы тұрды. Техастар Кеңес үйінің сыртында көптеген қаруланған сарбаздарды жасырған еді. Шайқас басталған кезде терезелер мен есіктер ашылып, сырттағы сарбаздар комманш елшілері мен олардың ілесушілеріне оқ атты. Отыз бес комманш (оның ішінде барлық басшылар, үш әйел және екі бала) қаза тапты, 29-ы тұтқынға алынды, ал жеті техас қаза болды. Мұкуорудың жесірі өз халқына, егер комманштар ұстап тұрған барлық ақ тұтқындар босатылмаса, Сан-Антониодағы комманш тұтқындары өлтірілетінін ескерту үшін қайтарылды. Бұл қырғын комманш халқының арасында ұзақ ашу-ызаға себеп болды. Исиманика 300 жауынгерден тұратын отрядты бастап Сан-Антонио шетіне келді, Сан-Хосе миссиясында бекінген Техас ополчениесіне күресуге шақырды, бірақ техастар оның шақыруын қабылдамады. Осыдан кейін Пиава, кіші басшы, Сан-Антониоға үш ақ тұтқынды әкелді, бірақ комманштар басқа тұтқындарды өлтірген болуы мүмкін. Команштар көптеген құлдарды өлтіріп, 1500-ден астам жылқыны тартып алды.

The Comanches who arrived at the Council House at San Antonio in the Republic of Texas in March 1840, under Lamar's Presidency, came with the intention to negotiate a peace treaty. They sent a delegation of 65 people, including a dozen chiefs of several bands and several women too, led by Mukwooru and Kwihnai (Eagle), under a white flag of truce, as they understood ambassadors should do. The Texans had expected the Comanches to bring several white captives as part of the agreement. At the meeting the chiefs explained they had brought in all of the captives their bands had: to wit one, a girl sixteen years old (the young Mathilda Lockhart). The Texans did not understand the chiefs had no power over the other bands to force them to comply with the demands, and so pulled out guns and declared to the Indians they were now their prisoners until the rest of the captives were returned. Now under threat, the Comanches, who were without bows, lances or guns, fought back with their knives. The Texans had concealed heavily armed soldiers just outside the Council House and at the onset of the fighting the windows and doors were opened and the soldiers outside shot into the room at the Comanche ambassadors and their people. Thirty five Comanches (among them all the chiefs, three women and two children) were slain, 29 were captured, and seven Texans were killed. Mukwooru's widow was sent back to her people to warn them that unless all the white prisoners kept by the Comanches were relinquished, the Comanche prisoners at San Antonio would be killed. This massacre resulted in lasting bitterness among the Comanche people. Isimanica led a party 300 warriors strong to the outskirts of San Antonio, challenging the Texas militia barracked in San Josè Mission, to come out and fight, but the Texans didn't accept his challenge. After this, Piava, a minor chief, brought to San Antonio three white prisoners, but probably the Comanches killed the other captives. The Comanches killed a large number of slaves and captured more than 1,500 horses.

Плам-Крик шайқасы

Теңізден қайтып келе жатқанда, команчтер Гарситас сағасының маңында Джон Томлинсон, Адам Цумвальт және Бен МакКаллок басшылығымен (барлығы 125 адам) үш түрлі милиция бөлімшесін оңай жеңді; содан кейін олар Лафайетт Уорд, Джеймс Берд және Мэтью Колдуэлл бастаған тағы бір милиция ротасын (90 адам) басып алды, Сан-Маркос өзеніне қарай жол бойында; соңында, Джек Хейс және Бен МакКаллок басшылығымен орталық және батыс Техастың барлық рейнджерлік компаниялары, сондай-ақ Эд Берлсон және Мэтью Колдуэлл басшылығымен Бастроп және Гонзалес милиция бөлімшелері оларға шабуыл жасады. Бұл кейіннен техастықтардың үлкен жеңісі ретінде бейнеленді, бірақ бұл күмәнді: Гонзалес және Бастроптан келген еріктілер соғыс отрядын тоқтатуға тырысты, ал Шығыс және Орталық Техастың барлық рейнджерлік компаниялары, жаңа Colt Paterson револьверлерімен жабдықталған, үндістерді ұстауға бет бұрды. Олар 1840 жылдың 12 тамызында Локхарт қаласының жанындағы Плам-Крикте кездесті. Келесі шайқаста 80 команч қаза тапқандығы хабарланды – команчтер мен олардың одақтастары үшін ерекше жоғалту. Олар Техастағы Команчтің барлық маңызды бөлімдерін (Пенатека, сондай-ақ Нокони, Коцотека және Квахади) және олардың Киова және Катака (“Киова апачилері”) одақтастарын бірінші рет білдіріп, ақ тұтқындарды босатуды сұрады. 1844 жылдың басында Буффало Хэмп және басқа да команч басшылары (Пахаюка, Мупицукупа және т.б., бірақ Сары қасқыр немесе Санта-Анна емес) Техуакана сағасында келісімге қол қойды, онда олар ақ тұтқындарды толығымен қайтаруға және техас поселкелеріне шабуыл жасауды тоқтатуға келісті. Ал, оның орнына техастықтар команчтарға қарсы әскери қимылды тоқтатуға, көбірек сауда посттарын құруға және Техас пен Команчерия арасындағы шекараны мойындауға келісті. Команч одақтастары, соның ішінде Вако, Тавеаши, Тавакони, Каноатино, Кичи, Вичита конфедерациясына жататын Киова және Киова апачилері де келісімге қосылуға келісті. Алайда, Техас Сенаты келісімнің соңғы нұсқасын ратификациялағанда шекаралық ереже жойылды. Бұл Буффало Хэмптің (Буффало Хэмпке қарағанда қоныстанушылардың әділ және тұрақты бейбітшілікке деген қамқорлығын бағалауда көбірек реалистік көзқарас танытқан) және Санта-Аннаның техастықтардың ниеттеріне күдікпен қарауына себеп болды, оның ұстанымын өзгертіп, өзінің туысымен және үшінші соғыс басшысымен келісіп, келісімді жоққа шығарды, және жаулық тез арада қайта басталды. 1846 жылдың мамырында Техастың АҚШ-қа қосылуынан кейін Буффало Хэмп Команч делегациясын Консил-Спрингстегі келісім келіссөздеріне бастап, АҚШ-пен бейбітшілік келісімін жасады. Алайда Буффало Хэмп Вашингтонға барып, президент Джеймс Полкпен кездесуден бас тартты, оның орнына Исавиаға қосылып, Мексикаға баратын үлкен шабуылға қатысты. 1847 жылдың басында кейбір Пенатека басшылары (Мупицукупо, Буффало Хэмп, Санта-Анна, бірақ, көрінетіндей, Сары қасқыр емес) үнді агенті Роберт С. Нейборспен, Иоганн О. фон Мюзебахпен және Сан-Саба өзенінің кеңесіне Адельсверен біріктірілген неміс иммигранттарымен кездесті және оларға Фредиксбургті қоныстандыруға рұқсат берді. 1849 жылы Буффало Хэмп Роберт С. Нейборс пен Джон С. Рип Фордтың экспедициясын Сан-Антониодан Эль-Пасоға дейінгі жолдың бірінші бөлігімен бірге Нокони ауылдарына дейін ертіп барды. Сары қасқыр және Шанако (Сан-Антонионың Кеңес үйінде қаза тапқан бас басшының ұлы) оған қосылды. Нокони ауылдарында Буффало Хэмп пен Сары қасқыр өздерінің қорғаушыларын олардың ескі досы Хуупи пахатиге, Нокони басшысына сеніп, ақтарды өздерінің баратын жеріне жеткізді. Алайда 1856 жылы ол өз халқын жаңадан құрылған резервацияға бастап барды. Жылқы ұрлары мен басып кірушілердің үнемі шабуылдары, сондай-ақ олардың бостандықтарының жетіспеуі және резервацияда қамтамасыз етілген нашар тамақпен байланысты наразылықтары, 1858 жылы Поцʉnakwahipʉ өздерінің тобын резервациядан көшіруге көндірді. Вичита тауларында лагерьде болған кезде Буффало Хэмптің Пенатека тобы майор Эрл Ван Дорнның басшылығындағы АҚШ әскерлерінің шабуылына ұшырады. Буффало Хэмптің тобының жақында Арбакл фортында АҚШ-пен бейбітшілік туралы келісімге қол қойғанын білмейтін Ван Дорн мен оның адамдары 80 команчті өлтірді. Алайда, қартайған және шаршаған Буффало Хэмп өзінің қалған ізбасарларын Оклахома штатындағы Үндістан территориясындағы Форт Коббтың маңында Киова Команчи резервациясына бастап барып, қоныстандырады. Ол жерде, Команчтердің дәстүрлі өмір салтының аяқталуына байланысты зор қайғыға қарамастан, ол өз халқына үлгі көрсету үшін үй мен егістік жерін сұрады. Өмірін шаруа және фермер ретінде өткізуге тырысып, ол 1867 жылға дейін қайтыс болған болуы мүмкін.

On the way back from the sea, the Comanches easily defeated three different Militia detachments under John Tomlinson, Adam Zumvalt and Ben McCulloch (all together, 125 men) near the Garcitas Creek; then, they overwhelmed another Militia company (90 men) led by Lafayette Ward, James Bird and Matthew Caldwell along the trail to the San Marcos River; finally, they were attacked by Texas Rangers (all the companies of central and western Texas, under Jack Hays and Ben McCulloch), and militia (units from Bastrop and Gonzales, respectively under Ed Burleson and Mathew Caldwell), rallied under gen. Felix Huston, at the Battle of Plum Creek near Lockhart. This was later portrayed as a great Texan victory, but that is highly questionable: volunteers from Gonzales and from Bastrop had gathered to attempt to stop the war party and all the Ranger companies of east and central Texas, equipped with the new Colt Paterson revolvers, moved to intercept the Indians. They met at Plum Creek, near the town of Lockhart, on August 12, 1840; 80 Comanches were reported killed in the ensuing gun battle – unusually heavy casualties for the Comanches and their allies – but they got away with the bulk of their plunder and stolen horses,. representing, for the first time, every major division of the Comanche in Texas (Penateka, but also Nokoni, Kotsoteka and Kwahadi) and their Kiowa and Kataka (“Kiowa Apaches”) allies were asked to free their white prisoners. In early 1844, Buffalo Hump and other Comanche leaders (Pahayuca, Mupitsukupʉ, and others, but not Yellow Wolf or Santa Anna) signed the treaty at Tehuacana Creek in which they agreed to return white captives in toto, and to cease raiding Texan settlements. In exchange for this, the Texans would cease military action against the Comanches, establish more trading posts, and recognize the boundary between Texas and Comanchería. Comanche allies, including the Wacos, Taweashes, Tawakonis, Kanoatinos, Keechis, belonging to the Wichita confederation, the Kiowa and Kiowa Apache, also agreed to join in the treaty. Unfortunately, the boundary provision was deleted by the Texas Senate in ratifying the final version. This caused Buffalo Hump to agree with Yellow Wolf (who had proved himself to have a more realistic view than Buffalo Hump in evaluating the settlers' concern for a fair and lasting peace) and Santa Anna's suspicions of the Texans motives, changing his stance to align himself with his cousin and the third war chief, and repudiate the treaty, and hostilities soon resumed. In May 1846, following the annexation of Texas to the United States, Buffalo Hump led the Comanche delegation to treaty talks at Council Springs and signed a peace treaty with the United States,. Buffalo Hump, nevertheless, declined an invitation to go to Washington and meet President James Polk, instead joining Isaviah in a great raiding party going to Mexico. In early 1847 some Penateka chiefs (Mupitsukupʉ, Buffalo Hump, Santa Anna, but, apparently, not Yellow Wolf) met the Indian agent Robert S. Neighbors, Johann O. von Meusebach and the German immigrants united in the “Adelsverein” in the San Saba River council, and authorized them to settle Fredicksburg, in the grant the Germans had bought between the Llano and the Guadalupe rivers. In 1849, Buffalo Hump escorted Robert S. Neighbors and John S. “Rip” Ford's expedition along the first part of the trail from San Antonio to El Paso, as far as the Nokoni villages, Yellow Wolf and Shanaco (son of a chief killed in the Council House of San Antonio) joining him; at the Nokoni villages Buffalo Hump and Yellow Wolf entrusted their proteges to their old friend Huupi pahati, the Nokoni chief, who brought the whites to their destination. However, in 1856, he led his people to the newly established reservation. Continuous raids on this by horse thieves and squatters, coupled with his band's unhappiness over their lack of freedom and the poor food provided on the reservation, persuaded Potsʉnakwahipʉ to move his band off the reservation in 1858. While camped in the Wichita Mountains the Penateka Band under Buffalo Hump were attacked by United States troops under the command of Major Earl Van Dorn. Allegedly not aware that Buffalo Hump's band had recently signed a formal peace treaty with the United States at Fort Arbuckle, Van Dorn and his men killed 80 of the Comanches. Nonetheless, an aged and weary Buffalo Hump led and settled his remaining followers on the Kiowa Comanche reservation near Fort Cobb in Indian Territory in Oklahoma. There, in spite of his enormous sadness at the end of the Comanches' traditional way of life, he asked for a house and farmland so that he could set an example for his people. Attempting to live out his life as a rancher and farmer, he died probably before 1867.

Портреттер

Buffalo Hump ролін 1996 жылғы "Dead Man's Walk" телесериалында Эрик Швайг, ал 2008 жылғы "Comanche Moon" телесериалында Уэс Студи сомдады (екі сериалы да "Lonesome Dove" сериясының бір бөлігі). Buffalo Hump кейіпкерін Хьюри Гарсия Рохас "Texas Rising" (2015) телесериалында және Весли Френч "In einem wilden Land" (2013) фильмінде бейнеледі.