Кіріспе
Молдавия мен Валахияның князі Александр Мурузис (Александр Мурузес; румын тілінде: Alexandru Moruzi, 1750/1760 – 1816) – Осман империясының Ұлы драгоманы, сондай-ақ Молдавия және Валахия князі қызметін атқарған. Ағартушылық идеяларына көңіл бөлген және гидрологиялық инженерияға қызығушылығымен белгілі Мурузис Осман Пазвантоғлудың бүлікші әскерлерінің басқыншылығымен күресуге мәжбүр болды. Өзінің заманында сирек кездесетін қадам ретінде, ол Валахиядағы тақтан бас тартты, ал Молдавиядағы екінші билігі француз дипломаты Хорас Себастьяннің інтрыгалары салдарынан тоқтатылды.
Alexander Mourouzis (Αλέξανδρος Μουρούζης; Romanian: Alexandru Moruzi (1750/1760 – 1816) was a Grand Dragoman of the Ottoman Empire who served as Prince of Moldavia and Prince of Wallachia. Open to Enlightenment ideas, and noted for his interest in hydrological engineering, Mourouzis was forced to deal with the intrusions of Osman Pazvantoğlu's rebellious troops. In a rare gesture for his period, he renounced the throne in Wallachia, and his second rule in Moldavia was cut short by the intrigues of French diplomat Horace Sébastiani.
Өмірбаян
Морузис отбасының мүшесі және Константин Морузистің (қызмет бабында қайтыс болған Осман империясының сирек ханзадаларының бірі) ұлы, ол грек тілінен өзге алты тілде сөйлей білуге тәрбиеленді. Анасы Гика отбасынан шыққан. Александр III Селім сұлтан тұсында Портаның бас дипломаты (драгоман) болды, 1791 жылғы Яссы шартының жасалуына көмектесті, осылайша 1787–1792 жылдардағы орыс-түрік соғысы аяқталды. Селім оның қызметіне 1792 жылғы қаңтарда Яссы (Молдавия) тағына отыруға тағайындап, сыйлады, бір жылдан кейін Бухарест тағына (1793–1796) ауыстырды, онда оның билікке келген алғашқы жылы жұқпалы обаның басталуымен (оған ол Дудешти ауылына карантин салып, ауруларды шектеу арқылы қарсы тұрды) сәйкес келді. Османдық сарайдағы интригалардың салдарынан қызметтен алынып, Бухарестке қайта оралды (1798–1801). 1799 жылы Почивалиштедегі (қазіргі Бухарест қаласының бір бөлігі) мата фабрикасындағы еңбек дауы туралы қаулы қабылдады. Жұмысшыларды жұмысқа алу және төлеу жүйесін реформалағаннан кейін, сондай-ақ өндірісті басқару үшін Трансильваниядан саксон сарапшыларын шақырып алғаннан кейін, ол жұмысшылардың әрбір еңбек аптасы үшін екі апта демалыс беру туралы өтінішін қабылдамады және жұмысты қайта бастауға бұйрық берді, Османдық империяның тоқымаға деген қажеттілігін қатаң сақтау керектігін атап өтті (қараңыз, Румыниядағы еңбек қозғалысы). Ол кезде қызметкерлер жалақы алмай, салық жеңілдіктерінің орнына жұмыс істеді. Крайованың қирауы туралы хабар Бухарестке жетті және Морузи қаладан қашуға тыйым салды; алайда, бұл боярларды олардың байлықтарын Хабсбург жерлеріне сақтауға жіберуге кедергі болмады. Морузис Крайоваға баратын жолда және Олт өзенінің жағалауында бекіністер салды; ол қаланың қираған жерлерін қорғаныс ретінде пайдаланған Пазвантоғлу әскерлеріне шабуыл жасады. Бірнеше күндік шайқастан кейін Пазвантоғлу және оның әскерлері Крайовадан қашып, Видинге қайтып келді. Оның қиратушы шабуылдарына қарсы тұруға күші жетпеген Морузис лауазымынан босатуды сұрады және ерекше жағдайды пайдаланып, Османдық билігіне өз орнына басқа адамды тағайындау үшін ақша төледі. Француз империясының талабымен ол қайтадан Молдавия князі болып тағайындалды (1802–1806 және 1806–1807), бірақ 1806 жылғы 12 тамызда Портадағы тағы бір француз араласуының нәтижесінде қызметтен алынды. Османдық империясындағы француз елшісі Хорас Себастьяни Селім III-ті Константин Ипсилантидің Валахиядағы орыс мүддесін қорғауы үшін жазалауға және Молдавия мен Валахияның орыс одасын болдырмауға шақырды. Осы оқиға 1806–1812 жылдардағы орыс-түрік соғысының себептерінің бірі болды. Мұстафа IV Морузисті галереяға жіберуге бұйырды, бірақ ол көп ұзамай кешірілді. Бухарестте билік еткен кезінде Морузис әсіресе Куртеа Нуа сарайын қайта жаңартып, астанадағы салық жинауды орталықтандырған бояр кеңсесін құрды және Котрочени аймағындағы су көздерін пайдалану арқылы сумен жабдықтауды арттырды. Оның су құбырына деген қызығушылығы Молдавияда да көрінді, онда ол суды тартып, астана Яссы үшін су қоймасын салды (Голиа монастырына дейін жететін жүйе арқылы) және Фокани қаласын Милков өзенінен сумен қамтамасыз етті (Валахияның Александр Ипсилантисімен келісімге келгеннен кейін). Ол құрған білім беру орындарының ішінде Яссының Сокола монастырындағы православие семинариясы болды. Ол кезде fruntași қауымдастықтары боярлар немесе православие монастырларының қызметіндегі жер иелері ретінде жұмыс істей алатыны тіркелді. Бұл құқық 1815 жылы жойылды.
Мәдениеттік сілтемелерде
Морузис молдаван бояр ақыны Косташе Коначидің су құрылысы саласындағы жетістіктерін мадақтаған мақтау өлеңін алды. Романтикалық ұлтшыл Георге Сион жариялаған өлеңге жасалған пікірлер оның және әдеби сыншы Титу Майореску арасында 1873 жылы туған даудың себебі болды. Майореску Сионның эссесін «сөзбен маскүнемдік» (оның өзі мен Джунимея қоғамы ойсыз және артық субъективті сынды анықтау үшін қолданған термин) мысалы ретінде қарастырды.