Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагері (1861–1924)

Ол өте амбициялы болды және отбасылық атақ пен Норфолк графтығындағы Рейнем Холлдегі отбасылық мүлікті мұраға алуға үлкен үміт арқалады, өйткені оның туысы, атақтың мұрагері Виконт Рейнем өмірінің соңына дейін бала туған жоқ. Ол Кранли мектебінде және Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжінде білім алды. Сандхерстті бітіргеннен кейін 1881 жылы Корольдік теңіз жаяу әскеріне кірді. Тауншенд жастығында әйгілі "богемдік" офицер ретінде танымал болды, ол әйелдерге құмарлығымен, ішімдік ішумен, өте ұятсыз әндер орындап банджода ойнауымен және музыка залдарында көп уақыт өткізуімен белгілі болды. Оны танығандар оны әдемі келбеті мен тартымды мінезінің арқасында әйелдер арасында өте танымал болған "ханымдардың сүйіктісі" деп сипаттады. Ол сонымен қатар театрлық стилімен де танымал болды және актерлермен қарым-қатынас жасауды ұнатты. Корольдік теңіз әскерінің офицері болғандықтан, ол формальды түрде армия экспедициясына қатысуға құқылы болмаған, бірақ ол генерал Гарнет Вулслиге қатысуға рұхсат сұрап хат жазды, және оның өтініші қабылданды. Гордонның Хартумнан кету туралы үкімет бұйрығына бағынбауы, үкіметтің өзі сияқты ұлттық батырды тастай алмайтынын және оны құтқару үшін көмек экспедициясын жіберуге мәжбүр болатынын жақсы білгені Тауншендке үлкен әсер етті, сондай-ақ баспасөздің күші және оның ислам фанатиктерімен қоршауға алынған батыр генералдарға жағдай жасауға қабілеті. Өте амбициялы адам болғандықтан, ол тұрақты түрде достарына, туыстарына және оны жоғарылатуға көмектесе алатын кез келген адамға хат жазып, оған мұның қатты қажет екенін айтып, оған көмектесу үшін "бірнеше жіптерді тартуды" сұрады. 1886 жылдың 15 қаңтарында тұрақты қызметке тағайындалды. 1891 жылы Хунза-Нага экспедициясында қызмет етті. Форт-Гупиде франкофил Тауншенд форттың ішкі қабырғаларын Парижде танымал соңғы пьесаларды жарнамалайтын суреттермен безендірді. Тауншенд Англияда 1895 жылы Солтүстік-Батыс шекарасындағы Читрал фортын қоршау кезінде қоршалған гарнизонның қолбасшысы ретіндегі әрекеттерін Лондонның Флит-стриті жариялаған арқасында британдық императорлық батыр ретінде танылды. Ол үшін Бат орденінің серігі (CB) атағымен марапатталды. Ауылға шабуыл жасауға тырысқан тайпа мүшелері жеңілгеннен кейін, Тауншенд қамалға шегінуге бұйрық берді: "Бізге ұзақ жол қалды; және Читралға жақындаған кезде барлық ауылдардан біз жеміс бақтары мен үйлерден оңға да, солға да, алдынан да, артынан да атылды! Енді қараңғы болды. Мен ештеңе істеуге болмайтынын түсіндім, әйтпесе біздің ешқайсымыз тірі күйінде қамалға жетпейміз, және біз солай істедік". Ол 1914 жылға дейін Францияның ең көрнекті әскери зиялысы саналған Фердинанд Фоштің еңбектерін зерттеген сирек британдық офицерлердің бірі болды, және Фош арқылы генерал Карл фон Клаузевицтің жазбаларын тапты. Британдық тарихшы Хью Страчан оны былай сипаттады: "Тауншенд мәдениетті адам болды. Ол француз әйеліне үйленді, француздықтардың бәрін жақсы көріп, оны өзінің мінезінің бір бөлігі деп есептеді; сондықтан ол сол кездегі әдеттегі армия офицері емес, кәсіби тұрғыдан негізгі ағымнан сәл алыс болды. Шын мәнінде, ол Мессадағы басқалар үшін ыңғайлы адам болған жоқ. Ол банджода ойнап, француз және ағылшын тілдерінде ұятсыз, жыныстық мазмұнды француз әндерін орындап, жігіттерінің арасында танымал болды". 1896 жылдың 5 маусымында ол Ферке шайқасында ағылшындар дұрыс емес "дервиштер" деп атаған ансарлармен алғаш рет кездесті. Китченер ансарларды жеңді. Ансарлармен күресуден басқа, Тауншенд француз тілін жетілдіруге, әскери тарих кітаптары мен француз романдарына оқуға, араб тілін үйренуге және судандық сарбаздарды банджомен көңіл көтеруге уақыт жұмсады. Тауншенд 1900 жылдың ақпан айының басында Саутгемптоннан "Армения" кемесімен кетіп, бірнеше күннен кейін оның "Оңтүстік Африкадағы арнайы қызметке тағайындалғаны" туралы хабарланды. Ол 1900 жылы Оранж еркін мемлекетінің әскери губернаторының штабында генерал-адъютант болып тағайындалды, содан кейін сол жылы Корольдік фюзилерге ауыстырылды. Ұзақ уақыт лоббилеуден кейін, Соғыс басқармасы оған Корольдік фюзельерлерде орналасуға рұхсат берді. Бұл полктегі уақыты бақытты болмады, өйткені Тауншенд өз командирімен үнемі қарым-қатынаста болды және оны жоғарылатуды және беделді полкке ауыстыруды сұрап, Соғыс басқармасына көптеген хаттар жазды, олар оған жеткілікті марапатталғанын жауап берді. 1903 жылдың басында Тауншенд Бірмаға өз полкінің 1-ші батальонына қосылу үшін жіберілді. 1903 жылдың 6 сәуірінде Рангунға келгеннен кейін Тауншенд былай деп жазды: "Біз таңғы сағат 9-да Рангун ағысында тұрып, екі сағаттан кейін портовый дәрігердің плагидалық тексерулеріне байланысты маймылдың әрекеттері мен қытайлықтардан кейін кемеге жағалауға тоқтауға рұхсат берілді. Әрине, Элис мені Шиве Дагонның ғимаратты пагодасын және басқа да пагодаларды, сондай-ақ қаланың бірмеңгерлік, қытай, үнді және португалдық базарларын көруге жетеледі. Бірмелердің сыртқы келбеті ұнайды, жақсы құрылған қыздар, олардың көптегені анық әдемі және әдемі, жылтыр қара шаштары бар".

Месопотамиялық науқан 1915-1916

Генерал Тауншендке оның қолбасшысы генерал Джон Никсон Амраха қаласын басып алу стратегиялық мақсатымен 6-дивизияны Басрадан Тигр өзенінің солтүстік-батыс бағытымен жылжуға бұйрық берді. 1914 жылдың соңында Осман вилаятын (провинциясын) басып алып, британдықтар өздерінің стратегиялық мақсатына жетті – барлық британдық мұнай кен орындары орналасқан Хузестан провинциясына Османның шабуыл жасауына кедергі келтіру. Сондықтан британдықтардың Бағдадты басып алу үшін Тигр өзенімен жоғары жылжуына нақты стратегиялық қажеттілік болған жоқ, бірақ Никсон мен Тауншенд екеуі де беделділік үшін осыны қалады. Әскерлерінің сапасына қарамастан, D күші ауыр артиллериядан мүлдем құралған жоқ және таза ішу суы, сым кескіштер, телефондар, шамдар, шатырлар, сигналдық ракеталар, маса торы, телескоптық прицелдер, жарықшаштар, каскалар, қол гранаталары, перископтар және көрпелер сияқты жабдықтар жетіспеді. Ең қиын жағдай, кейін оқиғалар көрсеткендей, медициналық құралдар мен мамандардың жетіспеуі болды. Тауншенд осы мәселелердің бар екенін жақсы білген, бірақ Никсонмен оларды талқыламаған көрінеді.

Бағдадқа қарай

Алдын ала ілгерілеудің алғашқы кезеңі қиын және жауыз жерлер мен климатта, сандық артық оппозицияға қарсы керемет сәтті аяқталды, Осман әскерлерінің көп бөлігі салыстырмалы түрде аз шайқаста қашып кетті немесе басылды. Тауншенд 1915 жылғы 31 мамырда алға жылжуын бастады, ол өзінің 18 фунттық артиллериялық қаруларын Осман бекіністеріне ашуға бұйрық берді, ал оның әскерлері Осман позицияларын айналып өтті. Ол батпақ арабтарды "үлкен алаяқтар, тіпті кісі өлтірушілер" деп есептеді, оларды тонаудан басқа ештеңеге жарамайды деп, оларды "Құтқару армиясы" деп атайтын. Осман империясында мемлекеттік дін – сунниттік ислам болды, ал батпақ арабтары шиит мұсылмандары болғандықтан Осман мемлекеті тарапынан қысымға ұшырады; Тауншенд уақыт берілсе, батпақ арабтарын одақтастар тарапына көндіре алатын еді. Ол өзінің әскерлерінің арасында танымал болды. Sandhurst-тың McKnight-і сұхбатында: "Кейде оның ерекше юморі әскерлерге жақсы әсер етеді. Қоршаудың басында ол күтілгеннен 24 сағат бұрын тексеру жүргізді, сол кезде белгілі бір бекіністің командирі киімсіз, сәл ресмирек киімге ауысуға тырысып жатқанын байқады. Тауншенд оның сол күйінде тексеруге қатысуын талап етті, бұл офицерге ұнамаса да, окоптардағы әскерлерге қатты ұнады! Ол егер ол Османдықтарды Курнада жеңсе, Бағдадты бірден ала алатынын мәлімдеді, бұл Никсонды ақ атпен Бағдадқа жеңіске жетуге асығатынын айтты. Осман әскерінің ядросы әрқашан Анатолиядан келген түрік шаруаларынан құралды, олар жауынгерлік қажырлығымен және табандылығымен белгілі болды. Бірақ ол жақын арада Осман әскеріндегі түрік бөлімдері араб бөлімдерінен гөрі әлдеқайда қатал қарсыластар екенін білді. Осыдан кейін науқанның мақсаттары өзен бойындағы Кут-эль-Амара қаласын қамтуға дейін кеңейтілді, ол 1915 жылғы 28 қыркүйектегі шайқастан кейін басып алынды. Науқанның сәтті өтуі Британ империясының баспасөзінде кеңінен жарияланды, британ үкіметі Еуропадағы әскери қиындықтарды жеңілдету үшін халыққа жақсы жаңалықтар жеткізуге тырысты. Амбициялы Тауншенд генерал-лейтенант атағын алып, корпусқа қолбасшылық етуді қатты қалаған, Бағдадты алу екеуіне де қол жеткізудің ең жақсы жолы деп сенді. Дорсет полкінің құрамында 297 ғана соғысуға жарамды әскер қалды, ол өзіне жіберілген үнділік қосымша әскерлердің сапасынан алаңдады. Тауншенд Никсоннан Басрада полиция, кеңсе қызметкерлері және жеке күзетшілер ретінде жұмыс істейтін барлық британдық әскерлерді Тауншенд жіберген үнді мұсылмандарының орнына майданға жіберуін сұрады, бірақ Никсон бұл өтінішті қабылдамады. Никсон мен Тауншендтің қарым-қатынасы өте нашар болды, Никсон Тауншендке қиындық тудыру үшін барлық мүмкіндікті пайдаланды. Басрадан азық-түлік махеллалармен жеткізілді, яғни үлкен желкендері бар арабтық желкенді қайықтар, олар ең жақсы жағдайда да өте баяу жылды. Сонымен қатар, Тигр өзені Корольдік теңіз күштерінің қайықтары үшін тым жайғазып кетті, олар тиімді оттық қолдау көрсеткен, сондықтан Тауншенд Бағдадқа жол тартқанда олардың қызметтерінен бас тартуға мәжбүр болды. Тауншенд өзінің дивизиясын төрт колоннаға бөлді. А колоннасына ол Дорсет полкін, 104-ші атқыштар полкін және екі Гурка ротасын қосып берген 30-шы құрама бригадасын тағайындады. B колоннасына Тауншенд Норфолк полкін, 7-ші Раджпут және 110-шы Маратталарды тағайындады. C колоннасына Оксфордширдің жеңіл жаяу әскерлері, 22-ші Пунджаб полкі, 103-ші Маратталар және 119-шы жаяу әскерлері, ал D колоннасына 7-ші Лансерлер, 16-шы кавалерия, 33-ші кавалерия және Корольдік ат артиллериясының S батареясы жіберілді. Осы уақытта генерал Деламейн А колоннасын ауыр отқа ұшыратып, сол күні таңертең Vital Point (V.P.) қаласын басып алды. V.P. басып алынғаннан кейін Тауншенд шайқаста жеңіске жеткенін сенді, бірақ Осман әскері оның ойлағаннан әлдеқайда үлкен екенін және оның күштері күшті Осман қарсы шабуылының соңында екенін білді. Боггис қайтып келгеннен кейін Тауншенд "жібек жеңіл киім, жібек трусы, хаки көйлек, шалбар, бут киім және күн қалқасын киіп, бинокльін алып, кіші офицер берген құрма торттың бір бөлігін жеп, шайқасты тексеруді жалғастырды". Осман әскерлері қарсы шабуыл жасағанда, Тауншенд өзінің күштерінің саны аз болғандықтан кері шегінуге мәжбүр болды. Ол кері шегінуге үнді әскерлерінің бұйрықсыз кері қайтуы себеп болғанын мәлімдеді, бұл оның британ офицерлерінің көп саны қаза тапқан немесе жараланған себебімен байланысты екенін айтты. Ауыр шайқас күнінен кейін ол дивизиясының қалдықтарын бекініске орналастыруға бұйрық берді, ал Нұреддин Паша өз әскерлеріне кері шегінуге бұйрық берді; Тауншенд Османның келесі шабуылына қарсы тұру үшін әскерлерін қайта ұйымдастыруды бастады. Ктесифон қираған орындарында Осман әскерлері британдық және үнділік қорғаушыларға шабуыл жасады, ең қатал шайқас 22-ші Пунджаб полкінің шамамен 100 адамы мен 300 Гурканың тұрған Су бекінісінде болды, олар 35-ші Осман дивизиясының бірнеше шабуылдарын жеңіп, кері қайтарды. Нұреддин Пашаның штаб офицері, Мұхаммед Амин, кейіннен осы "батыл және бекем күштің" бүкіл Осман дивизиясын тоқтатып, оларды екінші қорғаныс желісіне кері итергеніне таң қалғанын жазды. Тауншенд "өз үнді әскерлерінің өнерін сынауға дайын" болды, Су бекінісіндегі шайқас туралы соғыстан кейінгі жазбаларында ештеңе айтпады. Екінші күні шайқас аяқталғаннан кейін Нұреддин Паша өз әскерлеріне кері шегінуге бұйрық берді. Ктесифонда Османдықтар көбірек қаза тапты және жараланды, бірақ Нұреддиннің үлкен әскері шығындарын өтеуге және Тауншенд дивизиясының кішірек мөлшеріне қарағанда Ктесифондағы шығындары пропорционалды түрде қымбатқа түсті. 1915 жылғы 1 желтоқсанда Нұреддин Тауншендті "Мазарлар анасы" (Umm al Tubul) ауылында қуып жетеді, онда ауыр шайқас болды, нәтижесінде Османдықтар ауыр шығындармен кері шегінді. Османдықтардың Умм-эль-Тубулдегі жеңілісі Тауншендке және оның әскерлеріне қуып жететін Осман әскерлерінен бірнеше күнге басымдық берді, өйткені олардың шығындары оларды дезорганизациялады және Нұреддинге әскерлерін қайта ұйымдастыруға уақыт керек болды. Тауншенд оның әскерлері шаршап, енді жүре алмайтынын мәлімдеді, сондықтан ол Кутта тоқтауға шешім қабылдады. Тауншенд (Шарль Гордонды құтқару экспедициясының бір бөлігі болған) британ баспасөзі Гордонды қалай мақтағанына қатты әсер еткен, ол да Флит-стриттен дәл солай мақталуды қалады. 1915 жылғы 10 желтоқсанда генерал Нұреддин Паша өз әскерлеріне Кутты шабуылдауға бұйрық берді. Тауншенд Османдық шабуылдаушы күштерін ауыр шығындармен кері қайтарды, бірақ Османдықтар Кут қабырғаларына жақын жаңа желі құруға жеткілікті жер басып алды. 1915 жылғы Рождество күні Османдықтар қайтадан шабуыл жасады, бір жерде бұзып, ескі бекіністің бір бөлігін басып алды, бірақ қатал британдық қарсы шабуылдар оларды шығарып тастады. Куттағы бас дәрігер майор Чарльз Барбер, ағылшын-үнді әскерлерінің "мыңдаған" биттермен азапталғанын еске алды, "Біздің қайғылы науқастар одеялдарын және көйлектерін бітелерден тазарту үшін сағаттап отыратын". Бір айлық толық рационмен жеткілікті болған бұл азық-түлік 1916 жылғы сәуір айында, шамамен бес айдан кейін таусылды. Лондон баспасөзіне берілген нашар хабарлар Тауншендті Шығыс әскерлерімен қоршалған батыр ретінде бейнеледі, 21 жыл бұрынғы Читрал қоршауында болғандай; олар британ үкіметін Басрадан әскери көмек күштерін жіберуге асықтырды, оған сэр Фентон Аймер басшылық етті. Аймер...