Кіріспе

Еуропалық Одақ заңнамасына сәйкес, аннуитет – белгілі бір параметрлермен бастапқы төлемді ұсына отырып, табыс ағынын қамтамасыз ететін қаржылық келісімшарт. Ол біржолғы төлемнен өзгеше. Салықтық себептерге байланысты швейцариялық аннуитет еуропалық аннуитет ретінде қарастырылмайды.

Жылдық жалақы

Белгілі бір мерзімге төленетін аннуитет сақтандырылған адамға белгіленген жылдар саны бойы төлем жасайды. Бұл опция зейнеттік кіріс үшін қолайлы емес, себебі адам аннуитет төлейтін жылдардан ұзақ өмір сүруі мүмкін.

Өмірлік аннуитет

Өмір бойына төленетін аннуитет немесе дереу өмір бойына төленетін аннуитет көбінесе егде жаста табыс алу үшін (яғни, зейнетақы) қолданылады. Мұндай аннуитетті сақтандыру компаниясынан (Ирландия және Ұлыбританияда – өмірді сақтандыру компаниясы) сатып алуға болады. Бұл аннуитетті сатып алушының эмитент компанияға берген қарызы деп қарастыруға болады, ал компания бастапқы капиталды аннуитеттің негізі болған адамның өмір сүру мерзіміне сәйкес пайызбен бірге қайтарады. Қарыздың күтілетін мерзімі аннуиранттың өмір сүру ұзақтығына негізделген, бірақ өмір бойына төленетін аннуитеттер соңғы аннуирант қайтыс болғанға дейін төленеді. Табыс өмір бойына жалғастырылуын қамтамасыз ету үшін инвестиция өзара көмекке (субсидияға) сүйенеді. Аннуитет иегерлерінің өмір сүру ұзақтығы халықтың орташа жасына шамамен сәйкес келетіні болғандықтан, ертерек қайтыс болғандар ұзақ өмір сүретіндерді қолдайды (ұзақ өмір сүруге сақтандыру). Өзара субсидиялау – белгілі бір капитал мен инвестициялық кірісті өмір бойына бөлудің ең тиімді тәсілдерінің бірі болып табылады, бұл қаражат таусылмайды деген сенімділікті қамтамасыз етеді.

Өмірге арналған аннуитеттер опциялары

Бұл қолжетімді төлемдерді азайтуы мүмкін, бірақ екі немесе одан көп адамның соңғы тірі қалғанының өліміне дейін аннуитет жалғасуына болады. Мысалы, көптеген аннуитеттер негізгі аннуитет иесі қайтыс болғаннан кейін де, оның жұбайы тірі қалғанша, оған (мүмкін, төмендетілген мөлшерлемемен) төленіп отырады. Жұбайға төленетін аннуитет реверсиялық аннуитет немесе мұрагерлік аннуитет деп аталады. Дегенмен, егер аннуитет иесінің денсаулығы жақсы болса, тек оның өміріне арналған жоғары төлемді таңдап, және мұрагерге кіріс төлейтін өмір сақтандыру полисін сатып алу тиімдірек болуы мүмкін. Өлімге қарамастан, кепілдік берілген ең төменгі төлем мерзімі (белгілі бір мерзіммен өмір сүру) немесе төлемнің инфляциямен немесе жыл сайынғы белгілі бір пайызбен өсуі (эскалация) сияқты басқа мүмкіндіктерді де сатып алуға болады. Кепілдік берілген мерзімді аннуитеттер көптеген провайдерлерден қол жетімді. Мұндай өнімде, егер кепілдік берілген мерзім ішінде өлім орын алса, төлемдер тағайындалған бенефициарға (мүрагерге) жалғаса береді. Кейбір провайдерлер клиенттің қалауынша белгілі бір мерзімге дейін жалғасатын және/немесе кіріс төлемдері төменгі деңгейден басталып, инфляцияға сәйкес немесе жыл сайын белгілі бір пайызбен өсетін аннуитеттерді де ұсынады. Кейбір сақтандыру компаниялары темекі шегушілерге немесе нақты ауруы бар адамдарға арналған аннуитеттерді ұсынады. Өмір сүру ұзақтығы төмендегендіктен, аннуитет мөлшерлемесі жақсырақ болады (яғни, бірдей бастапқы төлем үшін жоғары аннуитет). Бұл, өкінішке орай, біреудің мүрагеріне қарсы тікелей тікелей ставка жасағандай көрінуі мүмкін. Өмірлік аннуитеттер мүрагердің төлемдерді алу үшін тірі қалу ықтималдығына сүйене отырып бағаланады. Ұзақ өмірді сақтандыру – төлемдерді өмірдің соңына дейін кейінге шегеретін аннуитет түрі. Әдеттегі ұзақ өмір сүру шарты зейнетке шығу кезінде немесе одан бұрын сатып алынады, бірақ төлемдер зейнетке шыққаннан кейін 20 жыл өткен соң ғана басталады. Егер мүрагер төлемдер басталар алдында қайтыс болса, ешқандай төлем жасалмайды. Бұл аннуитеттің құнын күрт төмендетсе де, адамның қаржылық ресурстарынан айырылып қалу қаупінен сақтайды.

Тез ануитеттер

Тез аннуитеттер көбінесе кепілдік берілген төлемдер тізбегін ұсынатындықтан, аннуитет компаниясы әдетте өзінің міндеттемелерін мемлекеттік облигациялармен және басқа да жоғары сапалы облигациялармен үйлестіреді, ал осы облигациялар бойынша нарықтағы табыс аннуитеттердің бөлшек бағасын анықтайды. (Заң бойынша компаниялар өз қаражатын осылай инвестициялауға міндетті, бұл төлемдерді орындамау қаупін азайтады.) Бұл инвестициялар, әдетте, қор нарығымен байланысты инвестицияларға қарағанда тәуекелсіз саналады және олардан күтілетін кіріс аз болады. Дегенмен, тұрақты аннуитеттер сатып алушыны инфляцияның әсерінен қорғамайды, бұл маңызды тәуекел. Көптеген егде жастағы адамдар үшін күткеннен ұзақ өмір сүру және қаржының таусылу қаупі, қор нарығының құлдырауы сияқты инвестициялық тәуекелдерден гөрі үлкен қауіп болып табылады. Тез аннуитеттер осы қауіптен қорғайды.

Ауыстырылып берілген аннуитеттер

Кейбір юрисдикцияларда жоғары салық төлеушілер кейінге қалдырылған зейнетақыны үнемдеу құралы ретінде жиі пайдаланады, себебі олар зейнетақы жарналарына жоғары мөлшерлеме бойынша салық жеңілдіктерін алады және олардың қоры инвестициялық табысқа салық салынбай жинақталады. Ақшалар жәрдемақы ретінде алынған кезде салық салынады, бірақ мүмкін, төменгі мөлшерлемемен. Төмен салықтық топтағы адамдарға кейінге қалдырылған зейнетақыдан бас тарту ұсынылуы мүмкін, өйткені олар аннуитет компаниясының алған шығындарын қайтарып ала алмайды. (Кейбір елдерде заң бойынша, ақшаның бір бөлігі немесе барлығы зейнетақы сатып алуға жұмсалуы тиіс.)

Актуарлық ескертулер

Актуарлық формулалар аннуитеттерді модельдеу және олардың құнын анықтау үшін қолданылады.

Тез аннуитеттер үшін төлем нұсқалары

Техникалық тілде аннуитет тағайындалған мәртебе үшін төленуі керек деп айтылады, бұл жалпы сөз, себебі ол "уақыт", "мерзім" немесе "кезең" сияқты сөздерге қарағанда жылдар мерзімін, өмірді немесе бірнеше өмірлердің комбинациясын қамтуға ыңғайлы. Аннуитет мөлшері – бұл әр жыл ішінде төленетін және алынатын сома. Егер адам жылына 100 фунт стерлинг алса, оның "100 фунт стерлингтік аннуитеті" бар деп айтылады. Егер төлемдер жарты жыл сайын жасалса, кейде оның "жарты жылдық 100 фунт стерлингтік аннуитеті" бар деп айтылады; бірақ түсініксіздікті болдырмау үшін, көбінесе оның "жарты жылдық төлемдермен төленетін 100 фунт стерлингтік аннуитеті" бар деп айтылады. Аннуитет оның пайдаланылатын мәртебесінің әр сәтінде жинақталатындықтан, бірақ төлемдер тек белгілі интервалдарда ғана жүзеге асырылады. Егер аннуитет алу белгілі бір жылдардан кейінге шегерілсе, ол "шегерілген аннуитет" деп аталады. Егер аннуитет жылдық, жарты жылдық және т.б. төлемдердің орнына алдын ала төленетін болса, ол "алдын ала төленетін аннуитет" деп аталады. Аннуитеттің иесі – аннуитант, ал аннуитеттің өміріне байланысты тұлға – номинанты деп аталады. Аннуитетті дереу рәсімдеген кезде төлем ағынын жүзеге асырудың көптеген мүмкіндіктері бар. Егер аннуитет кез келген жағдайға тәуелсіз белгілі бір кезеңде төленетін болса, ол "белгілі кезеңге арналған аннуитет" немесе "белгілі аннуитет" деп аталады; егер ол мәңгі жалғасатын болса, ол "мәңгілік" деп аталады; ал егер соңғы жағдайда ол бірнеше жылдан кейін басталмаса, ол "шегерілген мәңгілік" деп аталады. Тағайындалған өмірдің немесе өмірлердің жалғасуына байланысты аннуитет әдетте "өмірлік аннуитет" деп аталады, сондай-ақ "өмірге шартты аннуитет" немесе "өмір бойына аннуитет" деп те аталады; бірақ көбінесе "аннуитет" термині өмірлік аннуитетті білдіреді, егер керісі айтылмаса. Төлемдер сондай-ақ номинантының өмірі бойына немесе белгілі бір кезеңге, қайсысы ұзақ болса, сол мерзімге төленуі мүмкін. Бұл "белгілі кезеңдегі өмірлік аннуитет" деп аталады. Олардың гибридті түрі – төлемдердің өлім кезінде тоқтауы, сонымен қатар белгіленген төлемдер санынан кейін, егер ол ертерек болса: "уақытша өмірлік аннуитет" деп аталады. Белгілі кезеңге арналған аннуитеттен айырмашылығы – белгілі кезеңге арналған аннуитет номинантының қайтыс болғаннан кейін де, кезең аяқталғанға дейін төлей береді. Басқаша айтылмаса, аннуитет жыл сайын төленетіні және жылдық төлем (немесе жалдау ақысы, кейде аталатындай) бір валюта бірлігінен тұратыны түсініледі. Мәңгіліктердің мысалы – Англия, Франция және басқа да елдердегі мемлекеттік облигациялардың дивидендтері. Сондықтан, 100 фунт стерлингтік консоль туралы айту әдеттегідей болса да, шындығында үкімет төрт жақты төлемдермен жылдық дивиденд төлейді. Француздардың осы реттегі тәжірибесі логикалық тұрғыдан дұрыс. Олар мемлекеттік қорлар туралы (рента) айтқанда, идеалды капитал сомасын атамайды, бірақ мемлекеттік кредитор алатын аннуитет немесе жылдық төлем туралы айтады. Мәңгіліктердің басқа мысалдары – теміржол компанияларының облигациялық қорларынан алынған табыс, сондай-ақ Шотландиядағы үй мүлкіне әдетте төленетін салықтар. Үкімет немесе теміржол компаниясы берген мәңгілік аннуитеттердің ашық нарықта жүзеге асырылатын жылдар саны әр түрлі үкіметтердің немесе теміржолдардың кредиттілігін сынаудың қарапайым тәсілі болып табылады. Ұлыбританияда зейнетақы қорларымен немесе зейнеткерлікке шыққаннан кейін жұмыс берушімен сатып алынған міндетті сатып алу аннуитеттерінен түсетін табыс (Хенкок аннуитеті) салық салынатын табыс ретінде қарастырылады. Басқа жолмен сатып алынған өмірлік аннуитеттерден түсетін табыс капиталды қайтару деп есептелетін элементке ие, ал одан артық бөлігі табыс салығына жататын пайда деп есептеледі. Капиталды қайтару элементі өмір сүру ұзақтығына негізделген, сондықтан ол жасқа қарай артады.

Мемлекеттік ынталандырулар

Крос-субсидиялар және аннуитеттер қарт жасқа келгенде табыс азаюына және мемлекеттік әлеуметтік жәрдемге тәуелді болуға қарсы кепілдік беруі мүмкін болғандықтан, аннуитеттер көбінесе салық салу режимінде артықшылықтарға ие болады, бұл олардың басқа инвестицияларға қарағанда қаншалықты тартымды екеніне әсер етеді. Кейбір елдерде дереу аннуитеттер зейнетақы жинақ жүйелерінің міндетті бөлігі болып табылады, онда үкімет салық жеңілдіктерін ұсынады, егер жинақтар тек аннуитет түрінде (немесе негізінен) алынатын қорға салынса. Нидерландыда және 2006 жылға дейін Ұлыбританияда мұндай жүйелер болған. 2003 жылдан бастап Нидерландыда салық жеңілдігіне тек қосымша жинақтарсыз егде жастағы табыс қазіргі табыстың 70% -ынан кем болған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Француз үкіметі қазіргі уақытта өте ерекше қарыз шартын орындайды: 1738 жылы шығарылған аннуитет, ол қазір жылына 1,20 евро көлемінде кіріс әкеледі.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда зейнетақы жинақтарына жасалатын жарналар, әдетте, табыс салығынан таза (яғни салық жеңілдіктері қолжетімді) белгілі бір шектерге дейін болады. Зейнеткерлікке шыққанда, егер аннуитет сатып алынбаса, 75 жасқа дейін зейнетақы қорынан зейнетақы алу арқылы зейнетақылық кірісті алуға болады, бұл әдетте «кіріс алу» деп аталады. Бұл кепілсіз зейнетақы болып табылады, ал аннуитет – кепілдікпен қамтамасыз етілген зейнетақы. Кепілсіз зейнетақылар Мемлекеттік Актуариялық Департамент есептеген жасқа байланысты кіріс шектерімен жұмыс істейді, бұл қордың тым жылдам тозуына жол бермейді. «А күніне» дейін адамдар ең жоғары шектің 35%-дан 100%-ына дейін алуға мүмкіндік алды, ол үш жылда бір рет «үшжылдық шолу» деп белгілі болған қайта есептеуден өтетін. HMRC енгізген «А күні» заңнамасының өзгерістерінен кейін, жеке тұлғалар енді «GAD мөлшерлемесінің» 0%-дан 120%-ы аралығында кіріс ала алады. 75 жасқа толғаннан кейін, жеке тұлға зейнетақы қорын аннуитет сатып алу арқылы қамтамасыз етуі керек, бірақ қордың 25%-ын салықсыз ақшалай қаражат ретінде алуға болады, бұл зейнетақы төлемінің бастапқы сомасы деп те аталады, немесе басқаша қамтамасыз етілген зейнетақыға (АСП) қосылуға болады. АСП шарты бойынша 75 жастағы адамның кірісі GAD мөлшерлемесінің 55%-ы мен 90%-ы аралығында болуы тиіс. GAD мөлшерлемелері мерзімді түрде қайта қаралады және денсаулығы жақсы адам үшін кепілдіксіз немесе құндылықты қорғамайтын, ай сайын артта төленетін бір реттік өмірлік аннуитеттен туындайды. Бұл мөлшерлемелер ұзақ мерзімді облигациялардың кірісіне және өлім-жітім туралы деректерге тікелей байланысты. Кепілсіз немесе басқаша қамтамасыз етілген зейнетақылар инвестициялық тәуекелді де, кросс-субсидиялардың жоғалуынан және аннуитеттерді сатып алу кешіктірілген кезде орташа жас күту ұзартудан туындайтын өлім-жітімнің күшеюін де қамтиды.

Аннуитет есептеулері

Өмірлік аннуитеттердің математикалық теориясы жалпы адамдар арасындағы өлім-жітім көрсеткіштеріне немесе аннуитеттердің өмірлеріне байланысты белгілі бір топ адамдар арасындағы көрсеткіштерге негізделген, актуариялық қазіргі құнға қараңыз. Іс жүзінде, әр түрлі аймақтарда өзгеріп отыратын, бірақ оңай қолжетімді кестелерді пайдалану мүмкін.

Өмірге ануитеттерді немесе зейнетақыларды есептеу тарихы

Абрахам Демовр өзінің «Өмірлік аннуитеттер» атты еңбегінде өлім-жітімнің өте қарапайым заңын ұсынады: 86 тірі туған баланың 1-і жыл сайын қайтыс болады, соңғысы 85-86 жасында өлгенше. Бұл заң өмірдің орта шағындағы өлім-жітіммен, сол кездегі ең жақсы байқаулар бойынша, жеткілікті дәрежеде сәйкес келеді, бірақ байқаулар нақтырақ болған сайын, шамалаудың жеткілікті жақын еместігі анықталды. Бұл, әсіресе, бірлескен өмірлік, шартты немесе басқа да күрделі пайдалардың құнын анықтау қажет болғанда байқалды. Сондықтан Демовр заңының практикалық мәні жоқ. Ешқандай қарапайым формула жеткілікті дәлдікке ие емес. Сондықтан, әр жастағы өлім-жітім көрсеткіші практикада көбінесе байқаулар нәтижесінде алынған сандар тізбегімен анықталады; ал кез келген жастағы аннуитеттің құны осы сандар арқылы бірқатар арифметикалық есептеулер жасау арқылы табылады. Өмірлік аннуитеттің құнын математикалық тұрғыдан дұрыс есептеуге тырысқан алғашқы автор – Голландия және Батыс Фризеландияның бас кеңесшісі Ян Де Витт. Оның осы тақырыптағы жазбалары туралы біліміміз Фредерик Хендрикстің «Assurance Magazine» журналында жариялаған екі мақаласынан алынған, II том, 222-бет (1852) және III том, 93-бет. Бірінші мақалада Де Виттің өмірлік аннуитеттердің құны туралы есебінің аудармасы бар, ол 1671 жылдың 25 сәуірінде штаттар генералының өмірлік аннуитеттер арқылы қаржыландыру туралы қабылдаған шешімінен кейін дайындалды және 1671 жылдың 30 шілдесінде мүшелерге таратылды. Екінші мақалада Де Виттің бургомистр Йохан Худдеге 1670 жылдың қыркүйегінен 1671 жылдың қазанына дейінгі кезеңде жолданған бірнеше хаттарының аудармасы бар. Де Виттің есебінің бар екендігі оның замандастары арасында жақсы белгілі болды, және Хендрикс оған сілтеме жасайтын әртүрлі авторлардан көптеген үзінділер жинады; бірақ есеп оның еңбектерінің жинағында қамтылмаған және 180 жыл бойы жоғалып кеткен, Хендрикс оны Голландияның мемлекеттік архивінен Худдеге жолданған хаттармен бірге тапқанға дейін. Бұл тақырып бойынша жазылған алғашқы құжат болды.