Қытай отбасылық қарым-қатынастар жүйесі

Кіріспе

Қытайдағы отбасылық қатынастар жүйесі

Қытай туыстық қатынастар жүйесі әлемдегі ең күрделі туыстық қатынастар жүйелерінің бірі болып табылады. Ол әрбір туыстың ұрпағы, тегі, жасы және жынысына қарай ерекше атауға ие. Дәстүрлі жүйе патриархалдық билікке, әкесінің үйінде тұруға және еркек желісі арқылы мұрагерлікке негізделген агнатикалық жүйе болды. Қытайда соңғы ғасырда, әсіресе 1949 жылдан кейін көп өзгерістер болғанымен, сабақтастық та сақталды. Үлкен отбасында әр бала туғаннан бастап, үлкен ағалар, қарындастар, анасының ағаларының әйелдері, түрлі інілер, ағалар, немерелер, шөберелер және туыстарды қамтитын ұйымдасқан туыстық қатынастар жүйесіне қатысты. Бұл қатынастар нақты аталып, ажыратылды және құқықтар мен міндеттермен жүктелді. Отбасы мүшелері олармен сөйлесіп отырған адамға қатысты екенін көрсететін дұрыс атаумен аталуын күтті. Қытай туыстық жүйесінде:

Аналық және әкелік тегі ажыратылады. Мысалы, анасының ағасы мен әкесінің ағасы әртүрлі атаулармен аталады. Бауырластардың жасы арнайы атаулармен көрсетіледі. Мысалы, әкесінің кіші інісі мен үлкен ағасының атаулары әртүрлі. Туыстың жынысы, ағылшын тіліндегідей, ерекшеленеді. Ұрпақ, ағылшын тіліндегідей, "меннен" саналып есептеледі. 19 ғасыр антропологы Льюис Генри Морган, далалық зерттеулерсіз және егжей-тегжейлі сипаттамаларсыз, қытай туыстығын "судандық" немесе "сипаттамалық" жүйе ретінде жіктеді.

Мәдениет

Қытай мәдениетінде, кеңейтілген отбасы әлі де құнды болғандықтан, туыстық атаулар қазіргі қолданыста жақсы сақталған. Сонымен қатар, үлкен туысқа атымен атау немесе оған тікелей сөйлеу әдепсіздік саналатындықтан, туыстық атау – жалғыз қолданылатын тікелей сөйлеу түрі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі туу толқынында көп балалы отбасыларда болғандай, көптеген бауырлар болғанда, туыстық қатынас жас немесе ағалық/кішілік дәрежесі бойынша ажыратылып, оған сәйкес тікелей сөйлеу қолданылады. Мысалы, 大 (үлкен/аға/кішісі) анасының үлкен әпкесіне қатысты қолданылады; 二 – анасының екінші үлкен әпкесіне; 三 – анасының үшінші үлкен әпкесіне, және т.б. Егер біреу өзінің үлкен туысынан үлкен болса, мысалы, ағасынан, онда үлкен туысқа кішірек қосымшамен тікелей сөйлеуге болады. Осы атаулардың кейбіреулерінің шетел тілдерінде баламасы болмайтындықтан, оларды аудару қиын, ал аудармада мағынасы жиі жоғалады. Дегенмен, кейде "Екінші аға" сияқты атаулар қолданылады. Басқа тілдерден туыстық атауларды аудару көбінесе түсініксіздік тудырады, себебі "қарындас" сияқты жалпылама атау жоқ. Туыстық тікелей сөйлеу жүйесінің күрделілігіне қарамастан (төмендегі терминология бөлімін қараңыз), оны таныс үшін оңайлату жиі кездеседі. Кейбір ресми туыстық атаулар көптеген адамдарға таныс емес, ауыр болып сезінеді немесе тікелей сөйлесетін адамға ұнамайды. Мысалы, бір тармақ алыс туыс, егер ол баяндаушыға жақын жаста болса, қалауынша оны жай ғана туыс деп атауы мүмкін.

Заң

Ұлы Цин заң кодексі (大清律例) – толық туыстық терминдері көрсетілген қытай заңдарының соңғы жиынтығы. Цин кодексі тек туыстық қатынастарды анықтаудың маңыздылығын растап қана қоймай, сонымен қатар отбасылық қатынастардың құқықтық және моральдық мінез-құлқын да анықтады. Цинь кодексінде туыстық қатынасты анықтауға арналған нақты заң болмаса да, ол қайтыс болған адаммен туыстық байланысына қарай аза тұту киімін және рәсімдерін нақтылады. Цин дәуірінде әділеттілік жүзеге асыруда туыстық қатынастар маңызды рөл атқарды. Отбасылық иерархиядағы жоғары тұрған туыстарға қарсы жасалған қылмыстар үшін жазалар қатаңырақ болды. Туысқандар арасында жасалған қылмыстар үшін жазалар жеңілдетілді. Отбасының жоғары тұрған мүшелері төмен тұрған мүшелеріне қарсы жасаған қылмыстар үшін қатаң жазалар көбінесе қолданылмады. 1740 жылы Цянлун императорының кезінде қосылған 47 жарлықтың ішінде 2-ші жарлық (Аза тұту киімдерінің тізімі) және 3-ші жарлық (Киім кодексі) аза тұту киімдерімен айналысты, олар тізімдермен толықтырылды. Цинь заңына сәйкес, туысы қайтыс болған кезде аза тұту кезеңін сақтау қажет болды. Қайтыс болған отбасы мүшесіне неғұрлым жақын және жоғары тұрған болса, заң бойынша белгіленген қайғы-қасірет кезеңі соғұрлым ұзақ болды. Қайғы-қасірет кезеңі үш айдан үш жылға дейін созылуы мүмкін. Бұл кезеңде қайғырып жүрген адам үйде болуға, қоғамдық қызметтен бас тартуға, түрлі мерекелерден аулақ болуға және басқа да шектеулерді сақтауға тиіс болды. «Тоғыз руды жою» (誅九族) – Цинь дәуірінің соңына дейін қолданылған дәстүрлі қытай заңдарындағы ең ауыр жазалардың бірі саналады. Руларды жою практикасы Цинь Ши Хуан императоры (б.з.д. 247-221 жылдары билік құрған) «Өткенмен бүгінгіні сынағандарды жою керек» (以古非今者族) деп жариялағаннан бері қалыптасқан. «Зу» (族) термині «үш руды жою» (三族) – әке, ұл және немереге қатысты. Бұл жаза таққа қарсы күштерді және саяси жауларды жою мақсатымен жасалды. Суй Вэнь императоры (581-604 жылдары билік құрған) бұл практиканы жойды, бірақ оны Суй Ян императоры (604-617 жылдары билік құрған) қайта енгізді. Ол жазаны қайтарумен шектелмей, оны тоғыз руға дейін кеңейтті. Юнле императорының (Мин әулеті, 1402-1424 жылдары билік құрған) билігінің бірінші жылы көрнекті тарихшы Фан Сяожу (方孝孺) таққа отыру сөзін жазудан бас тартып, императорды қорлағандықтан «тоғыз руды жоюға» лайық қылмыс жасады. Ол болашақ императорға қарсы тұрып: «Тоғыз ру туралы айтпаңыз, он рудың бәріне рұқсат беріңіз!» (莫說九族，十族何妨！) деді. Осылайша, оның тілегі орындалды, Қытай тарихындағы «он руды жою» (誅十族) туралы жалғыз белгілі оқиға осымен аяқталды. Оның тоғыз рудан құралған туыстық байланыстарынан басқа, оның шәкірттері мен әріптестері де оныншы топқа қосылды. Барлығы 873 адам өлім жазасына кесілді. Бүгінгі күнге дейін кантон тілінде «барлық отбасына өлім» деген мағына беретін үш сөздік тіркес (冚家鏟) күшті қарғыс ретінде қолданылады.

The Great Qing Legal Code (大清律例) was the last set of Chinese laws where the complete kinship terms were shown. The Qing code not only confirmed the importance of defining kinship relations, but also defined the legal and moral conducts between family relations. Although there was no specific statute in the Qing code to define kinship terms, it specified the mourning attire and ritual appropriate according to the relation between the mourner and the deceased. Kinship relationships also played a crucial role in the administration of justice under the Qing. Penalties were more severe for crimes committed against senior relatives within the family hierarchy. Crimes committed against those outside of the extended family were punished less harshly. Crimes committed by senior family members against their inferiors were least likely to elicit harsh sentences. Among the 47 statutes added in 1740 under Qianlong Emperor, Statute 2 (Charts/Tables of Mourning Attire, (喪服諸圖)) and Statute 3 (Code of Attire, (服制)) dealt with mourning attire completed with charts. According to Qing law, one had to observe a period of mourning when a relative died. The closer and more senior the deceased family member, the longer the period of mourning is dictated by law. The mourning period range from three months to three years. During this period, the bereaved had to stay at home, excuse himself from public service, refrain from celebrations of all sorts, and practice abstinence, among other things. The "extermination of nine kindreds" (誅九族) is considered one of the most severe punishments found in traditional Chinese law enforced until the end of Qing. The practice of exterminating the kins had been established since Qin when Emperor Qin Shi Huang (reigned 247 BC–221 BC) declared "Those who criticize the present with that of the past, Zu" (以古非今者族). Zu (族) referred to the "extermination of three kindreds" (三族): father, son and grandson. The extermination was to ensure the elimination of challenges to the throne and political enemies. Emperor Wen of Sui (reigned 581–604) abolished the practice but it was reintroduced by the succeeding Emperor Yang (reigned 604–617). Not only did he bring back the punishment, but he also extended it to the nine kindreds. In the first year of the reign of the Yongle Emperor (Ming dynasty, reigned 1402–1424), the prominent historian Fāng Xìao rú (方孝孺) committed an offense worthy of the "extermination of nine kindreds" for refusing to write the inaugural address and for insulting the Emperor. He was recorded as saying in defiance to the would be Emperor: "莫說九族，十族何妨！" ("Never mind nine agnates, go ahead with ten!"). Thus he was granted his wish with an infamous case, perhaps the only one, of "extermination of ten kindreds" (誅十族) in the history of China. In addition to the blood relations from his nine agnates family hierarchy, his students and peers were added to be the tenth group. Altogether 873 people were said to have been executed. To this day, a three character term (冚家鏟) for "death to the entire family" remains a powerful profanity in the Cantonese language.

Клан

Қытай кланы – жалпы тегі мен ата-бабасы бір, туысқандық байланыстағы қытай халқының әкеден балаға және тұрақты мекендеу орыны бойынша ұйымдасқан тобы. Қытайдың оңтүстігінде клан мүшелері ата-бабалар ауылы деп аталатын ауылды құра алады. Гонконгта клан қоныстануы қабырғалы ауылдармен көрсетіледі. Ата-бабалар ауылында әдетте ата-бабаларды құрметтейтін зал мен қасиетті орын болады. Кланның шежіресін табуға болады, онда кланның ер адам мүшелері тіркелген. Әйел үйленген кезде күйеуінің кланына қарайды.

Неке және ажырасу

Неке – екі рудың бірігіп, жаңа отбасының құрылуын білдіретін маңызды рәсім. Неке берік болуы керек және балалы болу күтіледі. Тойлар отбасының өміріндегі ең маңызды оқиғалардың бірі еді. Жұбайлар ата-аналар тарапынан мұқият таңдалысты. Әсіресе, жағдайы жақсы отбасыларда, некеге келісімдер екі отбасы арасында жасалған шарттармен ресімделген. Бұл әдет ғасырлар бойы сақталды, әлемге тарады және бүгінге дейін жалғасуда. Ажырасуға жол берілмейтін. Отбасылардың жасаған таңдауы үлкен мәнге ие болды, тойлар сәттілікке кепілдік беру үшін белгілі күндері өткізілді. Бұл практика Хан әулеті тұсында (б.з.д. 202 – 220 ж.ж.) кеңінен таралды.

Көп әйел алу

Көп әйел алу (әсіресе полигиния) мыңдаған жылдар бойы қытай қоғамында қалыпты жағдай болған. Хан әулетінен бері қытай еркектері заңды түрде бір ғана әйелге ие болуға құқылы болды. Дегенмен, еңбекке қабілетті қытай еркектерінің әйелімен қатар, бірнеше кәнизақтары болуы жиі кездесетін. Көп әйел алу, қалың мал төлеуге және бірнеше кәнизақ пен балаларын асырауға шамасы келгендерге мұрагерлерді өрбітүге мүмкіндік берді. Бұл мәселенің маңыздылығы император сарайында анық байқалды, онда көбінесе жүздеген кәнизақтар болды. Көп әйел алуға тыйым салынғанға дейін, тең мәртебелі әйелдерге де рұқсат етілген. Кәнизақтар жағдайында әйел, кәнизақтар және олардың балалары бір үйдің ішінде бірге тұратын. Әйелдер мен кәнизақтар көбінесе бір-бірін "қарындас" деп атап, құрмет көрсеткен. Кәнизақ неке рәсімі арқылы үйленбегендіктен, оның отбасыдағы құқықтары шектеулі болды. Сонымен қатар, еркектің руы мен кәнизақтың туған-туыстары арасында туыстық байланыс болған жоқ. Қытайда көп әйел алу 1930 жылы Қытай Республикасы үкіметі Азаматтық кодекстің (IV бөлім) жариялағанда тыйым салынды. Кодекстің 985-бабында: "Жұбайы бар адам тағы бір некеге тұруға құқылы емес. Бір адам бір уақытта екі немесе одан көп адаммен некеге тұруға құқығы жоқ" делінген. Бұл ереже бүгінгі күнге дейін Қытай Республикасының тиімді басқаруындағы Тайвань, Кинмен және Мацу аймақтарында қолданылып келеді. Алайда, әйелдің шағымы болмаса, некеге қатысты құқық бұзушылықты сотқа беру мүмкін емес болғандықтан, көп әйел алуды бір некеге тіркелу арқылы ресми емес түрде жалғастыруға болады. Мұндай жағдайлар кейде егде жастағы және бай еркектердің арасында кездеседі. Қытай Халық Республикасының құрылуынан кейін, 1950 жылғы Неке кодексінде бұл тыйым қайта расталды. Гонконгта 1971 жылы Неке реформасы туралы жарлық қабылданғаннан кейін, жаңадан жасалған көп әйелді некелер заңды деп танылмайтын болды. Осының салдарынан, некеден тыс қарым-қатынастар көбейіп кетті. Кейбір еркектер тіпті әйелдерінен жасырып, сүйіктілерімен және балаларымен отбасын құрып жатыр. Гонконг еркектері мен Қытай материгінде тұратын сүйіктілері арасындағы трансшекаралық полигиния құбылысы да кеңінен таралған.

Polygamy (specifically polygyny) had been practiced in Chinese societies for thousands of years. Since the Han dynasty, Chinese men have been able to legally have only one wife. It was common for privileged Chinese men to have a wife and various concubines, however. For those who could afford a bride price and support a family of multiple concubines and children, polygyny provided a better chance of issuing heirs. The importance of this was apparent in the imperial court, which usually housed hundreds of concubines. Aside from concubinage, having multiple wives with equal status was also accepted prior to the ban on polygamy. In a concubinage situation, the wife, concubines and their children would live in the same household. Wives and concubines would often refer to each other as "sisters". As a concubine was not wedded in a marriage ceremony, she had fewer rights in the household. There was also no inter clan relation between the man's clan and the concubine's own kin. Polygamy was banned in China in 1930 when the Republic of China government promulgated Civil Code (Part IV) where Section 985 states "A person who has a spouse may not contract another marriage. A person shall not marry with two or more persons simultaneously." This is still in effect today in the territories under effective administration of the Republic of China including Taiwan and Kinmen and Matsu. However, as infringement of marriage cannot be prosecuted without a complaint by the wife, one can still unofficially practice polygamy by registering only one marriage. Such practice still happen occasionally among older and wealthy men. After the establishment of the People's Republic of China by the Chinese Communists on the mainland, this banning was reaffirmed in the passage of the Marriage Code of 1950. In Hong Kong, new polygamous marriages were no longer legally allowed after 1971 with the passage of the Marriage Reform Ordinance Due to this, incidents of extramarital affairs are rising. Some men have even established a family with their mistresses and children kept secret from their wives. There is a phenomenon of cross border polygyny usually involving Hong Kong men and their mistresses living in Mainland China.

Демография

Қазіргі Қытай үкіметтері отбасылық жоспарлау науқандары мен саясаты арқылы шағын отбасыларды қолдағандықтан, үлкен, көп ұрпақты отбасылар тарихқа кетіп бара жатыр. Қытай Халық Республикасы 1979 жылы «бір бала» саясатын енгізді, ал Гонконгтағы Отбасы жоспарлау қауымдастығы 1970 жылдары «Екі бала жеткілікті!» (兩個就夠哂數!) науқанын бастады. Соғысқа дейінгі және туу көрсеткіші жоғары болған жылдары құрылған үлкен отбасылармен салыстырғанда, қазіргі орташа қытай отбасыларында балалар саны едәуір азайды. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, Гонконг пен Макаодағы туу көрсеткіші әлемдегі ең төменгі екі елдің қатарына кірді. Әлемдегі ең төменгі көрсеткішті Гонконгта әйелдерге шаққанда туған бала санының орташа көрсеткіші бір баладан да аз болды. Қытай мен Тайвань әлемдік орташа көрсеткіштен төмен тұрды. Сол сияқты, Гонконг пен Макаодағы туу көрсеткіші де әлемдегі ең төменгі үш елдің қатарына кірді, ал Қытай мен Тайвань орташа көрсеткіштен төмен орында болды. Қытай қоғамдарындағы ажырасу көрсеткішінің артуы дәстүрлі түрде жақын туыстық байланыстардың үзілуіне әкеп соқты. Екінші жағынан, қайта үйлену әке немесе ана тарапынан туысқандардың саны екіден асуына мүмкіндік береді.

Қарым-қатынастың тоғыз дәрежесі

"Тұқымдастықтардың тоғыз дәрежесі" (九族) заңдарды қолдану және рәсімдерді сақтау тұрғысынан маңызды ұғым болып табылады. Хан әулетінен бері тоғыз дәрежеге қатысты екі түрлі түсіндірме болған. Әр түсіндірме сол кездегі билеушінің қажеттіліктеріне – әлеуметтік және саяси жағдайларға байланысты айқындалған. "Ескі" түсіндірме ("古文說") тоғыз дәрежелі туыстық қатынастарды әке шежіресі бойынша қатаң анықтаған. Яғни, қасиетті атадан бастап, ұлы немерелерге дейінгі тоғыз буынды қамтиды. Бұл түсінік Тан және Сун әулеттерінен кейін ресми мойындалды. Мин және Цин әулеттері кезінде заңдар тоғыз туыстың әкелік желісін анықтады. Бұл түсіндірме Льюис Генри Морганның 1877 жылғы "Ежелгі қоғамдар" кітабының ІІІ бөліміндегі 2-тарауында келтірілген. "Қазіргі" түсіндірме ("今文說") тоғыз дәрежелі туыстық қатынасты әке шежіресінен төрт буын, ана шежіресінен үш, ал әйел шежіресінен екі буын деп анықтайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл анықтама марапаттау, жазалау және отбасын жою жағдайларында қолданылған. Тағы бір түсіндірме "тоғыз" санының шын мәнінде кездейсоқ екенін көрсетеді, себебі қытай мәдениетінде тоғыз үлкен сан саналады. Осыған орай, отбасын жою контекстінде туысқандары бар барлық адам өлім жазасына кесілуі керек.

Ортақ үлкен отбасы және терминология

Бұл бөлімде туыстық кестедегі алғашқы тоғыз бұрыштық ұяшықта (қатарлары мен бағандарындағы «меннен» ата-аналарға дейін) кездесетін жақын және туысқан отбасы мүшелері мен олардың жұбайлары қарастырылады. Терминдер стандартты қытай тілінде келтірілген, ал аймақтық және диалекттік қолданыстары тиісті қатарда тізімделген. Қайғы киімдерінің дәрежесі қарым-қатынастың «менге» қаншалықты жақын екенін және қандай деңгейде құрмет күтілетінін көрсетеді. "1" – ең жоғары дәреже, "5" – ең төмен дәреже. "0" – олар қайғының бес дәрежесіне жатпайды дегенді білдіреді. Бұл қарым-қатынастардың кейбіреулері жиі кездеседі және толықтыру үшін қосылған. Кестеде көрсетілген қайғы дәрежелері отбасының үйленбеген мүшесі ретінде «менге» қатысты есептелген.