Кіріспе
Хондтар (Конда және Канда деп те жазылады) – Үндістандағы түпкілікті адиваси тайпалық қауымдастығы. Дәстүрлі түрде аңшы-жинақшылар болған олар, халық санағы мақсатында таулы аймақта тұратын хондтар мен жазық далада тұратын хондтарға бөлінеді, бірақ хондтар өздерін нақты кландары арқылы таниды. Хондтар көбінесе құнарлы жерлердің кең аумағына ие, бірақ олар орманмен байланысты екендігін көрсету және өздері тұратын орманға құқықтық иелік ету мақсатында аң аулау, жинау және орманды кесіп, өртеу тәсілін әлі де қолданады. Хондтар куй тілінде сөйлейді және оны Одия әрпімен жазады. Хондтар Одиша штатындағы ең ірі тайпалық топ. Олар бай мәдени мұрасымен, батыл әскери дәстүрлерімен және табиғатпен үйлесімділікке бағытталған рухани құндылықтарымен белгілі. Одиша штатындағы Кандхамал ауданының халқының 55 пайызын хондтар құрайды және аудан осы тайпаның атымен аталған. Олар Андхра-Прадеш, Бихар, Чхаттисгарх, Мадхья-Прадеш, Махараштра, Одиша, Джаркханд және Батыс Бенгалия штаттарында тіркелген тайпа ретінде танылған.
Khonds (also spelt Kondha and Kandha) are an indigenous Adivasi tribal community in India. Traditionally hunter gatherers, they are divided into the hill dwelling Khonds and plain dwelling Khonds for census purposes, but the Khonds themselves identify by their specific clans. Khonds usually hold large tracts of fertile land, but still practice hunting, gathering, and slash and burn agriculture in the forests as a symbol of their connection to, and as an assertion of their ownership of the forests wherein they dwell. Khonds speak the Kui language and write it in the Odia script. The Khonds are the largest tribal group in the state of Odisha. They are known for their rich cultural heritage, valourous martial traditions, and indigenous values, which center on harmony with nature. The Kandhamal district in Odisha has a fifty five per cent Khond population, and is named after the tribe. They are a designated Scheduled Tribe in the states of Andhra Pradesh, Bihar, Chhattisgarh, Madhya Pradesh, Maharashtra, Odisha, Jharkhand and West Bengal.
Тіл
Хондтар куи және куви тілдерін туған тілдері ретінде қолданады. Олар гонди тілімен ең жақын туыс. Екеуі де дравид тілдеріне жатады және одия әрпімен жазылады.
Қоғам
Хондтар орман және төбелік ортада өмір сүруге бейімделген халық. Бірақ, білім беру, медициналық мекемелер, суару, плантациялар салаларындағы дамуға байланысты, олар көп жағынан қазіргі заманғы өмір салтына ұшырады. Олардың дәстүрлі өмір салты, тілі, тағамдық әдеттері, экономиканың дәстүрлі ерекшеліктері, саяси ұйымдастырылуы, нормалары, құндылықтары және әлемге деген көзқарасы соңғы кезде күрт өзгерді. Хондтардың дәстүрлі қоғамы географиялық тұрғыдан бөлінген руларға негізделген, әрқайсысы тотеммен, көбінесе еркек жыртқыш жануармен анықталатын туысқан отбасылардың үлкен тобынан тұрады. Әр рудың әдетте ортақ тегі болады және рудың ең күшті отбасының ең үлкен еркегі басқарады. Хондтардың барлық рулары «Кондх Прадханға» адал болады, ол әдетте ең күшті Хонд руының басшысы болып табылады. Хонд отбасы көбінесе шағын, бірақ кеңейтілген бірлескен отбасылар да кездеседі. Хонд қоғамында әйелдер мен еркектер тең дәрежеде, олар мүлікті мұраға алуға, иеленуге, сатуға құқылы, ата-аналарына, күйеуіне немесе ұлдарына жүгінбейді. Әйелдер күйеуін таңдауға және ажырасуға құқылы. Дегенмен, отбасы әке шежірелі және әкесінің үйіне жақын. Ажырасқан немесе жесір қалған әйелдер мен еркектердің қайта үйленуі жиі кездеседі. Хонд қоғамында балалар ешқашан заңсыз деп есептелмейді және биологиялық немесе асырап алған әкелерінің рулық атын барлық құқықтарымен бірге мұраға алады. Кондтарда жасөспірім қыздар мен ұлдарға арналған жатақхана бар, ол олардың мәдениетке сіңіру және білім алу процесінің бір бөлігі болып табылады. Қыздар мен ұлдар түнде өз жатақханаларында ұйықтап, ән айтып, билеп, тайпаның жолын үйренеді, әлеуметтік тыйымдарды, аңыздарды, мифтерді, әңгімелерді, жұмбақтарды, мақалдарды үйренеді. Қыздар әдетте үй шаруасымен айналысады және жақсы тәрбиеленген балаларды тәрбиелеуге үйретіледі, ал ұлдар аң аулау өнерін және батыл және жауынгерлік ата-бабаларының аңыздарын үйренеді. Хонд тайпасында ер адамның құрметі оның аң аулаудағы батылдығымен және шеберлігімен анықталады. Көптеген хондтар Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде британдық армияға қабылданып, жартас аймақтарындағы соғыс тәжірибесімен және қаһарлы жауынгерлік қабілеттерімен танылды. Бүгінгі күні де көптеген Хонд еркектері өз батылдығын көрсету үшін мемлекеттік полицияға немесе қарулы күштерге қабылданады. Қазіргі заманғы білім беру көптеген хондтардың мемлекеттік қызметке қабылдануына мүмкіндік берді, ал қазіргі заманғы өмірге бейімделу осы тайпаның Одишадағы ең саяси ықпалды тайпалардың біріне айналуына әкелді. Ерлер әдетте орманнан тамақ іздеп немесе аң аулап жүреді. Олар сондай-ақ, төбелердің беткейлерінде жылжымалы егістік жүйесін (поду) қолданады, онда олар әртүрлі астық, дәнді және көкөніс түрлерін өсіреді. Әйелдер әдетте үйдегі барлық жұмыстарды атқарады, алыс өзендерден су тасып, тамақ пісіріп, отбасының әрбір мүшесіне тамақтандырып, егіс егуге, өнім жинауға және базарда өнімді сатуға көмектеседі. Хондтар көбінесе рулық экзогамияны қажет етеді. Дәстүр бойынша, неке рулық шекарадан өтуі керек (инцест табуының бір түрі). Ру қатаң экзогамиялық, яғни некелер рудан тыс жасалады (бірақ үлкен Хонд халқының ішінде). Жұбайы таңдау көбінесе келіссөздер арқылы жүзеге асырылады. Алайда, тұтқындау немесе қашып кету арқылы неке қию да сирек кездеседі. Неке кезінде күйеу жігіт келінге сыйлық береді, бұл Хондтардың ерекшелігі. Дәстүр бойынша, келінге сыйлық жолбарыс терісімен төленген, бірақ қазір жер немесе алтын монеталар сыйлық берудің әдеттегі тәсілі болып табылады.
Діндік наным-сенімдер
Дәстүрлі түрде, хондтардың діни сенімдері тотемизм, анимизм, ата-бабаларға табыну, шаманизм және табиғатқа табынуды біріктіретін синкретикалық болды. Британ жазушылары сондай-ақ, хондтар адам құрбандығын жасағанын айтады. Хондтардың дәстүрлі діні тауларға, өзендерге, Күн мен Жерге табынуды білдірді. Бареди – ғибадат орны. Дәстүрлі хонд дініне Жағади немесе Кедду немесе Мерия Пуджа, Шру Пеньу Пуджа, Дхарни Пеньу Пуджа, Гуруба Пеньу Пуджа, Түркі Пеньу Пуджа және Питабали Пуджа сияқты әртүрлі рәсімдер кіреді. Матигуру – тұқым себуден бұрын жерді құлшылық етумен байланысты. Жердің құнарлылығымен байланысты басқа да рәсімдер – «Гуруба Пуджа», «Түркі Пуджа» және кейде «Мерия Пуджа» (адам құрбандығы) – Дхарниді (жерді) қанағаттандыру үшін. Сару Пеньу Пуджада құс құрбандығы мен той жасалатын. Дехурида ешкі мен тауық құрбандыққа шалынатын. Гурба Пеньу Пуджасы мен Түркі Пеньу Пуджасы ауылдан тыс орындалатын. Питабали Пуджасы гүлдер, жемістер, сандал пастасы, хош иісті заттар, ghee шамдары, ghee, күн кептірілген күріш, құмшекер, бұқа немесе ешкі мен құс арнау арқылы орындалатын. Хондтардың дәстүрлі діні әлемді құрған және оны сақтап тұрған Жер ана құдайына ең жоғары мән берді. Ол еркек жынысына ауысып, Дхарни Деота болып өзгерді. Оның серігі – Бхатбарси Деота, аңшылық құдайы. Оларға жыл сайын бұқа құрбандыққа шалынды. Аң аунар алдында, аңшылар аң аулаған аңдар мен аңғарлардың рухына құлшылық ететін, олар аңдарды жасырып қалмауы үшін. Хондтардың дәстүрлі дінінде олардың қоғамының кез келген мүшесі қабылданған діни мінез-құлықты бұзса, жаңбырдың тоқтауы, өзендердің суға толуы, орман өнімдерінің жойылуы және басқа да табиғи апаттар түрінде рухтардың қаһарын келтіретін. Сондықтан, әдеттегі заңдар, нормалар, табулар мен құндылықтар қатаң сақталды және жасалған қылмыстардың ауырлығына қарай жоғарыдан ауыр жазаларға дейін қолданылды. Бүгінде хондтардың дәстүрлі дінін ұстанатындар жоқ болып кетті. Ория тілді индустармен ұзақ қарым-қатынас жасау хондтарды индуизм мен индуизм мәдениетінің көптеген аспектілерін қабылдауға итерді. Индустармен қарым-қатынас хондтарды өздерінің пантеонында және ырымдарында индуистік құдайларды қабылдауға әкелді. Мысалы, Кали мен Дурга Дхаранидің көрінісі ретінде құрметтеледі, бірақ әрқашан бұқалар, ешкілер немесе құстарды құрбандыққа шалу арқылы. Сол сияқты, Шива Бхатбарси Деотаның көрінісі ретінде құрметтеледі, индуизмде көрінбейтін тайпалық ырымдармен. Жаганнат, Рам, Кришна және Балам – индуизмнің хондтық бейімделуінде «тайпалықтанған» басқа да танымал құдайлар. ХХ ғасырдың соңында және ХХІ ғасырдың басында көптеген хондтар Серампур миссиясының миссионерлерінің күш-жігерінің арқасында протестанттық христиан дініне көшті. Христиандыққа хондтардың дәстүрлі сенімдерінің әсерін Пасха мен қайта тірілумен байланысты рәсімдерде көруге болады, онда ата-бабалар да құрметтеледі және оларға сыйлықтар беріледі, бірақ шіркеу дәстүрлі сенімдерді пұтқа табынушылық деп ресми түрде жоққа шығарады. Көптеген хондтар ислам дінін қабылдады және тайпа мүшелері арасында діни тәжірибелердің үлкен әртүрлілігін көруге болады. Діни әртүрлілік тайпаның ішінде және көбінесе бір отбасында кең таралған. Алайда, хонд тайпасының жеке басын және туыстығын әлеуметтік және этикалық мәдениет жеке діни сенімнен әлдеқайда көп басым етеді. Көптеген жергілікті халықтар сияқты, хондтар қолдайтын табиғи ортаның және оның қасиеттілігі туралы ұғымдық дүниетанымы тайпаны анықтайтын әлеуметтік және мәдени тәжірибені нығайтады. Бұл жерде жердің қасиеттілігі рулық әлеуметтік этиканы ұдайы сақтайды, табиғатпен үйлесімділік пен ата-бабаларға құрмет терең тамырланған. Бұл жердің басымдылығын бағаламайтын, қоршаған ортаны рухани және мәдени ресурс ретінде танымайтын, сол арқылы орманды жоюды, шахтадан қазба жұмыстарын және т.б. даму жобалары үшін жасайтын экономикаға негізделген, ресурстарды өндіруші дүниетанымынан өзгеше. Бұл хондтар мен саясаткерлердің дүниетанымындағы айырмашылық көптеген жағдайларда қақтығысқа әкеліп соқты.
Экономика
Олардың экономикасы аң аулау мен жинау, аң құсап ұстау, жабайы жемістер, түйнектер мен бал жинау, сондай-ақ күн көріс шаруашылығы – яғни, егістік ауыстыру немесе жергілікті жерде "Поду" деп аталатын кесіп-жағып өріс жасау есебінен құрылған. Кондтар жеміс өсіруде шебер. Кондтардың ең айқын ерекшелігі – олар бау-бақша шаруашылығына бейімделіп, ананас, апельсин, сары түймеш, имбир және папаяны көптеп өсіреді. Манго, жаңғақ, махуа, гуава, тенду және құстар алмасы сияқты орман жемістері жиналады, олар кондтардың диетасының басым бөлігін құрайды. Бұдан өзге, кондтар егістік ауыстыру, немесе жергілікті тілде "поду часа" деп аталатын, бұршақ және қарақұмық өсіру арқылы ауыл шаруашылығының ең алғашқы белгілерін сақтай отырып, шаруашылық жүргізеді. Қарақұмық пен бұршақ, сондай-ақ аң мен балық кондтардың негізгі тағамы болып табылады. Көмірсутекке толы, өңделген тағамдарға көшу нәтижесінде тайпа өкілдері арасында семіздік пен қант диабеті пайда болды. Қандамал ауданында кондтар өсірген сары түймеш – тіркелген географиялық көрсеткіш өнімі. Кондтар хош иісті және түрлі-түсті күріштің бірнеше сорттарын өсіреді. Басты тағам ретінде қайнатылған күріш көбірек жеуге дайын. Олар бірлесіп аң аулауға, сондай-ақ орманнан маусымдық жемістер мен тамырларды жинауға шығады. Әдетте, тамақты сал және махуа тұқымдарынан алынған маймен пісіреді. Сонымен қатар, олар дәрілік өсімдіктерді де пайдаланады. Бұл амалдар оларды негізінен өмір сүру үшін орман ресурстарына тәуелді етеді. Кондтар ет пен балықты сақтау үшін кептіреді.
Көтерілістер
Ханттар бірнеше көтеріліс ұйымдастырған және зор беделге ие болған. 1753 жылдан 1856 жылға дейінгі бір ғасырлық Гумсар көтерілісі барысында Хондтар Шығыс Үндістан компаниясының үстемдігіне қарсы шығып, британдықтарға қарсы тұрақты партизандық соғыс пен тікелей шайқастар жүргізді.
Әлеуметтік және экологиялық мәселелер
Хондтардың Донгриа тайпасы Корапут ауданының Ниямгири жотасының тік беткейлерінде және Калаханди шекарасында қоныстанған. Олар тіршілік көрінетін күнкөрісін тек тік беткейлердегі еңбекпен қамтамасыз етеді. Ұлыбританиядағы Vedanta Resources тау-кен компаниясы Ниямгири тауларында, құрамында мол боксит кендері бар жерде тұратын Донгриа Хонд тайпасының туған жерінің болашағына қауіп төндірді. Боксит кенін өндіру Ниямгири тауларындағы мәңгілік ағыстардың көзіне және судың ішуге жарамдылығына да қауіп келтірді. Тайпаның қиын жағдайы актриса Джоанна Ламлидің баяндауымен Survival International ұйымы түсірген қысқа фильмде көрсетілді. 2010 жылы Үндістанның қоршаған ортаны қорғау министрлігі Vedanta Resources компаниясына Одиша штатындағы алюминий зауытын алты есеге кеңейтуді тоқтатуға бұйрық берді. 2011 жылы Amnesty International ұйымы "Құрметке талап ету" науқаны аясында Донгриа Кондх тайпасының құқықтарына қатысты есеп жариялады. Науқанды қолдаған белгілі тұлғалардың қатарында Букер сыйлығының лауреаты Арундати Рой, сондай-ақ британдық актерлер Джоанна Ламли және Майкл Пэйлин болды. Ниямгири қозғалысы және одан кейін Жоғарғы соттың қабылдаған шешімі Үндістандағы жергілікті халықтардың құқықтары саласындағы маңызды кезең деп есептеледі.
Қоғамдық тәртіпсіздіктер мен көтерілістер
2007 жылдың 25 желтоқсанында Кандхамал ауданында хонд тайпасы мен пано касталық тобы арасында этникалық қақтығыс басталды. 2008 жылдың 23 тамызында хонд тайпасының білімін арттыру үшін олардың арасында жұмыс істеген деген индуист аскеті Свами Лакшманананда Сарасвати төрт адаммен бірге, соның ішінде бір баламен бірге, маоисттік қарулы топ тарапынан өлтірді. Осы топта католик панолар болды деген күдік бар. Маоисттік көтерісшілер көптеген адамдарды өлтіргенін мойындады. Бұл Канда тайпасы мен пано қауымдастығы арасында кең ауқымды тәртіпсіздіктерге әкелді. Қақтығыстың себептері күрделі және саяси, діни мәселелермен байланысты. Жерді иелену, нақты болсын, болмасын, хонд пен пано қауымдастықтары арасындағы шиеленістің басты себебі болды. Хондтардың көпшілігі панолардың тайпалық жерді жалған құжаттар арқылы сатып алып жатыр деп сенді, онда олар хондтар ретінде көрсетілген. Бұл қақтығыс негізінен этникалық сипатта болды, себебі индуист хондтар мен протестант христиан хондтары бір жақта болды, католик және индуист паноларына қарсы күресті. Кейін бұл қақтығыс діни сипатқа ие болды, себебі батыс ақпарат құралдары оны "христиан азшылықтарын қудалау" ретінде көрсетті, ал шындығында ол жер ресурстары үшін болған этникалық қақтығыс еді. 2010 жылдың сәуір айында Фулбанидегі арнайы "жеделдетілген" сот 105 адамды кінәлі деп тапты. Дәлелдердің жетіспеуіне байланысты он адам ақталды. Қазіргі уақытта Кандхамал ауданы Үндістанның "Қызыл дәлізінің" бір бөлігі болып табылады, онда маоисттік көтерілісшілердің белсенділігі жоғары. Күдікті маоисттік көтерісшілер 2010 жылдың 27 қарашасында жол жиегіндегі минаны жарып, жедел жәрдем көлігін жойды. Осы оқиғада бір науқас, фельдшер және көлік жүргізушісі қаза тапты.