Кіріспе
Рим-католик теологы және ғалымы Джайлз Антонини, О. Э. С. А., көбінесе Джайлз Витерболық (Ægidius Viterbensis) деп аталады, ол 16 ғасырдағы итальяндық августиндік монах, Витербо епископы және кардинал, жаңарушы теолог, шешен, гуманист және ақын болған. Ол Витербода туып, Римде қайтыс болды.
Giles Antonini, O. E. S. A., commonly referred to as Giles of Viterbo (Ægidius Viterbensis, ), was a 16th century Italian Augustinian friar, bishop of Viterbo and cardinal, a reforming theologian, orator, humanist and poet. He was born in Viterbo and died in Rome.
Өмір
Ол қарапайым ата-анадан туған, оның нақты аты белгісіз; әкесі Лоренцо Антонини, Витербо маңындағы Канепинадан, ал анасы Мария дель Теста. 1488 жылдың маусымында ол Сент-Августин орденіне кірді, сол кезде оған Джайлз есімі берілді. Амрия, Падуа, Истрия, Флоренция және Римдегі орденнің монастырьларында білім алып, философияны оқыды. Кейін теология докторы атағын алды. 1506 жылы орденінің генерал-викарийі болды. Генерал-приордың қайтысынан кейін, Папа Юлий II-нің қолдауымен, 1507, 1511 және 1515 жылдары орденнің үш рет өткен Бас жиналысында оның мұрагері ретінде сайланды. Антонини белгілі уағызшы болған, Папа Александр VI-ның бұйрығымен бірнеше папалық қызметтерге төрағалық еткен. Орден басшысы ретіндегі міндеттеріне байланысты ол көп саяхаттады. Бұл оған сол кезеңнің жетекші зиялы тұлғаларымен байланыста болуға мүмкіндік берді, олардың көптегенімен ол бірлесіп жұмыс істеді. Досы Джованни Понтано оған «Эгидий» атты еңбегін арнады. Антонини 1512 жылы Латеран сарайында өткен Бесінші Латеран кеңесінің ашылуында сөйлеген сөзінің батылдығы мен шындығы үшін шіркеу тарихында әйгілі болды. Осы қызметтен кейін Антонини 1517 жылдың 1 шілдесінде Папа Лев X-тің консисториясында кардинал дәрежесіне көтерілді және Сан Бартоломео алл'Изола титулдық шіркеуі берілді, ол оны дереу Виа Меруландағы Сан-Матео шіркеуі деп өзгертті. 1519 жылдың ақпанында ол генерал-приорлық қызметінен бас тартты. Папа Лев оған бірнеше рет сенім артты, оны маңызды миссияларда легат ретінде жұмысқа алды, әсіресе Испания королі Карлға, жақын арада Киелі Рим императоры Карл V болғанға. 1523 жылы Папа Лев оған Константинопольдің латын патриархы атағын берді. Ол бүкіл әлемде үлкен понтификалық сенаттың білімді және ізгі мүшесі ретінде құрметке ие болды және көптеген адамдар оны Папа Климент VII-ге мұрагерлікке тағайындалатынын болжады. 1527 жылы Карл V-нің бүлікші әскерлері Римді тонағанда, Антонинидің кең кітапханасы жойылды. Келесі жылы ол Падуада жер аударылып өмір сүрді. 1530 жылы ол өзінің титулдық шіркеуін Сан-Марчелло-аль-Корсо шіркеуіне ауыстыруды сұрады. Яһуди тарихында Антонини еврей және арамей тілдерін жақсы білген грамматик Элиас Левитамен бірге еске алынады. Соғыстың салдарынан Левита Падуадан Римге келгенде, оны епископ сарайында қарсы алды. Онда Левита отбасымен бірге он жылдан астам уақыт өмір сүрді және күтім көрді. Осы жерде Левитаның христиандық тұлғаларға еврей білімі бойынша басты ұстаз ретінде мансабы басталды. Левитаның «Бахур» (Рим, 1518) кітабының бірінші басылымы Эгидийге арналған. Эгидий Левитаны классикалық біліммен және грек тілімен таныстырды, осылайша оған еврей тіліндегі лексикографиялық еңбектерінде грек тілін пайдалануға мүмкіндік берді. Левита 1521 жылы өзінің «Конкордансын» кардиналға арнап, осы қарызын мойындады. Антонинидің басты мақсаты – Кабаланың құпиясын түсіну болды. Эгидий XVI ғасырдың христиан кабалистерінің тобына жатты, олардың арасында Иоганн Рейхлин мен Пико делла Мирандола да болды, олар яһуди мистикасы, әсіресе Зохар христиан дінінің рас екеніне күмәнсіз дәлел береді деп сенді. Рейхлиннің көлеңкешілдермен (1507–1521) болған қақтығысы кезінде, яғни яһуди кітаптарын сақтау мәселесі туындағанда, кардинал досына (1516) былай деп жазды: «Біз сіздің атыңыздан жұмыс істеп жатқанда, біз сізді емес, заңды қорғаймыз; Талмудты емес, шіркеуді». Антонини басқа бір яһуди ғалымын, Барух ди Беневентоны, өзіне «Зохарды» (Сұлулық кітабын) аудару үшін жалдады. Осы ғалым Эгидий есімімен шыққан көптеген кабалистік аудармалар мен трактаттардың жазылуына да жауапты болуы мүмкін. Кардинал еврей қолжазбаларын жинақтады, олардың көптегені әлі күнге дейін Мюнхен кітапханасында сақталған, оларда оның қолының әлсіз іздері мен латынша қысқаша түсіндірмелер бар. Римдегі Biblioteca Angelica кітапханасында Антониниге Папа Лев X сыйлаған ежелгі еврей қолжазбасы сақталған. 14 ғасырда жасалған, әсем безендірілген қолжазбада (Ms. Or 72) еврей тіліндегі Библия мәтіндері, грамматикалық және раввиндық еңбектер бар. Британ мұражайында Макиридің және кіші Пайғамбарларға арналған Мидраштың 1514 жылы Тиволиде Иоханан бен Якоб Саркузе жазған көшірмесі сақталған. Яһуди әдебиетін зерттеу кардиналды яһудилерге деген достық қызығушылыққа итерді, ол жоғарыда аталған күресте Рейхлинге ынталы түрде көмектесуде және 1531 жылы кардинал Джеронимо де Гинуччимен бірлесіп, марандарға қарсы инквизицияны енгізуге рұқсат беретін папа жарлығының шығарылуын болдырмауға жасаған әрекетінде көрінді.
Шығармалары
Антонини Жазбаларды терең зерттеген, грек және еврей тілдерін жақсы білген ғалым еді. Джованни Понтано өзінің бір «Диалогтарын» оған арнады. Антониниге қатысты жазылған еңбектер көп. Олардың көпшілігі Париждегі Ұлттық кітапханада қолжазба түрінде сақталған, бірақ олардың нақтылығы әлі дәлелденбеген. Еврей тіліндегі шағын еңбектерді есептемегенде, олардың басым бөлігі кабалалық сипатта. Ол еврей ортағасырлық мистикасының бірде-бір классикалық туындысын аудармаған, түсіндірме бермеген немесе талқыламаған ешқандай еңбек қалмаған десе де болады. Осы еңбектердің ішінде «Зохар» кітабы да бар. Антонинидің жазғандарының тек бір бөлігі ғана Мартеннің «Collectio Novissima» жинағының үшінші томында жарияланған. Рим папасы VII Климент оны өзінің еңбектерін жариялауға шақырғанда, августиндік тарихшы, Фрайр Томас де Эррера, O.E.S.A., оның Жазбаларды түсіндіру арқылы белгілі және қасиетті адамдардың пікірлеріне қайшы келуден сескенгенін айтты. Папа оған адамдық құрмет оны тоқтатпауы керектігін, егер шындықтан және шіркеудің ортақ дәстүрінен тайып кетпесе, басқалардың пікірлеріне қарсы уағыздауға және жазуға толық құқылы екенін жеткізді. Антонинидің маңызды түпнұсқа еңбегі – тарихи трактат: «Historia viginti sæculorum per totidem psalmos conscripta». Ол Мәсіх туғанға дейінгі және кейінгі әлем тарихын философиялық-тарихи тұрғыдан қарастырады, өз заманының тарихы үшін құнды және Боссуэдің танымал «Discours sur l'histoire universelle» еңбегімен салыстыруға болады. Антонинидің маңызды хат алмасуының алты кітабы (1497–1523), олардың көпшілігі оның орнын басатын Венециялық Габриэль монахына арналған, Римдегі Biblioteca Angelica кітапханасында сақталған. XIX ғасырдың көрнекті шіркеу тарихшысы, кардинал Иосиф Хергенротер, Антонинидің (1519 жылдың 27 ақпанында) августиндік монахтардың бас преор лауазымынан бас тартқанын хабарлаған айналымдық хатын ерекше жоғары бағалады. Антонинидің басқа белгілі еңбектері: Питер Ломбардтың «Сензенс» атты бірінші кітабына түсініктеме, үш «Eclogae Sacrae», еврей түбірлерінің сөздігі, «Libellus de ecclesiae incremento», «Liber dialogorum» және «Informatio pro sedis apostolicae auctoritate contra Lutheranam sectam».