Кіріспе

Бауырластық бәсекелестік – бұл аға-інілер мен әпке-қарындастар арасындағы жарыс немесе жаугершілік, қандық байланысы болсын болмасын. Балалық шақта балалар ата-аналарына қарағанда көбірек уақыт бауырластарымен бірге өткізеді. Бауырластық байланыс көбінесе күрделі болады және ата-ананың қарым-қатынасы, туылу реті, мінез-құлық, отбасынан тыс адамдар мен оқиғалар сияқты факторларға тәуелді. Бауырластық бәсекелестік ерекше күшті болады, егер балалар жасы жақын және бір жынысты болса және/немесе бірі немесе бірнеше бала зиялылық қабілеттерімен ерекшеленсе.

Өмір бойы

Джудит Даннның зерттеулеріне сәйкес, балалар бір жастан бастап ата-аналарының өзгеше қарым-қатынасына сезімтал болады. 18 айдан бастап бауырлар отбасылық ережелерді түсінеді және бір-біріне қалай көңіл көрсетуге, мейірімді болуға болатынын біледі. 3 жасқа келгенде балалар әлеуметтік ережелерді жақсы түсінеді, өздерін бауырларымен салыстыра алады және отбасы ішіндегі жағдайларға бейімделу жолдарын біледі. Жасөспірімдер кішкентай балалардың ұрысқанындай себептермен ұрысады, бірақ олар бір-біріне физикалық, зиялық және эмоционалдық түрде зиян келтіруге және зиялық және эмоционалдық жарақат алуға жақсы дайын. Жасөспірім шақтағы физикалық және эмоционалдық өзгерістер, сондай-ақ ата-аналармен және достармен қарым-қатынастың өзгеруі де қысым тудырады. Ата-ананың назарын аудару үшін бауырлармен ұрыс-дау жасөспірім шақта күшейеді. Бір зерттеуде 10-15 жас аралығындағылар бауырлар арасындағы бәсекелестіктің ең жоғары деңгейде екенін көрсеткен. Бауырлар арасындағы бәсекелестік ересектікке дейін жалғасуы мүмкін, ал бауырлар арасындағы қарым-қатынас жылдар өте келе күрт өзгеруі мүмкін. Ата-ананың ауруы сияқты оқиғалар бауырларды жақындастырады, ал неке оларды алыстатуы мүмкін, әсіресе қайын-жұбайлық қарым-қатынас шиеленіскен жағдайда. Ересектердің шамамен үштен бірі бауырларымен арақатынастарын бәсекелестікке толы немесе суық деп сипаттайды. Дегенмен, бәсекелестік көбінесе уақыт өте келе азаяды. 60 жастан асқан бауырлардың кемінде 80 пайызы тығыз байланыста болады. Дэвид Леви 1941 жылы «бауырлар арасындағы бәсекелестік» терминін енгізіп, үлкен бауыр үшін «жаңа сәбиге деген агрессивті реакция соншалықты типикалық, оны отбасы өмірінің қалыпты құрамдас бөлігі деп айтуға болады» деді. Бүгінгі зерттеушілер бұл көзқарасты қолдайды, ата-аналар бұл реакцияны жеңілдету үшін жағдайды мұқият бақылап, жағдайға қарай әділ болуға және алдын алу шараларын қабылдауға тиіс екенін атап көрсетеді. Шындығында, бауырлар арасында өмір бойы қолдау көрсетілетін қарым-қатынастың негізін қалауға ең қолайлы уақыт – жаңа сәби дүниеге келгенге дейінгі айлар.

Ата-ананың тәрбиелеу стилі

Ата-аналар бауырластар арасындағы қарым-қатынасқа әсер етеді. Бауырластық байланыс ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынастың көптеген қырларын қамти алады. Ата-ананың тәрбиелеу стилі бауырластардың дамуына, олардың қабілеттері мен қызығушылықтарына әсер етеді. Jensen және McHale (2015) бойынша, "генетикалық тұрғыдан орта есеппен 50%-ға ұқсас болса да және көбінесе бір үйде өскен болса да, толыққанды биологиялық бауырлар бір-біріне жат адамдардан көп емес ұқсайды". Баланың үлкен отбасылық жүйедегі өзін қабылдауына осы айырмашылықтар әсер етеді. Ата-ананың балаларды ерте жіктеуі отбасыдағы өз орнын қабылдауына әсер етеді. Бауырластардың арасындағы айырмашылықтар туралы зерттеулер мен Адлердің жеке психология теориясына сәйкес, бауырлар отбасыдағы белгілі бір қажеттіліктерді толтыру және отбасылық ресурстар үшін жанжал мен бәсекелестікті азайту үшін ерекшеленеді. Бұл механизм ағайындылардың бір-бірінен уақыт өте келе көбірек алшақтауына себеп болуы мүмкін. Зерттеулерге сәйкес, ата-аналар балаларынан үлкен үміт күткенде, балалары соған сай өмір сүруге тырысады. Бұл ата-ананың бауырларына қатысты көзқарастарындағы айырмашылыққа әкелуі мүмкін. Көптеген ата-аналар ұлдарына қарағанда қыздарынан көбірек күтетіні дәлелденген. Көптеген отбасыларда үлкен балаға да жоғары талаптар қойылады. Баланың жетістікке жету мүмкіндігіне қатысты көзқарастардың осылайша айырмашылығы жақтыққа, назарсыздыққа және физикалық және эмоционалдық оқшаулануға әкелуі мүмкін. Балалар ата-аналарының бауырларымен қарым-қатынасына куә болған әрекеттерінен әсер алады. Ертерек жасында зорлық-зомбылыққа ұшыраған немесе ата-аналарының қатыгездікпен қарым-қатынас жасағанын көрген балалар бауырларына қарсы агрессивті мінез-құлық танытуы мүмкін. Мәжбүрлеу теориясына сәйкес, жеткіліксіз тәрбие (мысалы, ұрып-соғу немесе сөгіс сияқты қатал жазаларды қолдану) және баланы тәртіпке келтіруге ұмтылмау бауырластардың өзара қарым-қатынасындағы жауықтық пен мәжбүрлеуге әкелуі мүмкін. Dantchev пен Wolke айтуынша, "егер ата-аналар тиімді түрде араласа алмаса (отбасылық жүйедегі жағымсыз мінез-құлықты елемейтін немесе оған жол беріп қойса), бауырластар арасындағы қарым-қатынас жауықтықты күшейтуге және тіпті бауырлардың зорлық-зомбылығына (құрбан болу немесе жасау) алып келуі мүмкін". Балалардың басқа адамдармен қарым-қатынасына ата-аналарының олармен қарым-қатынасы әсер етеді. Балалық шақтағы агрессияның жоғары деңгейі жиі ата-ана мен бала арасындағы қақтығыстар мен балаларды жеткіліксіз бақылаумен байланысты. Ата-ана мен бала арасындағы жылы қарым-қатынас және аздаған ашу-ыза бауырластық қарым-қатынаста көрінеді, бұл да бауырластық байланыстың сапасына байланысты. Ата-аналардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауы балаларының басқалармен қарым-қатынасына үлгі болады. Corinna Jenkins айтуынша, "ата-аналар арасындағы жанжалға, отбасылық зорлық-зомбылыққа және ата-ананың тәрбиелеу сапасына ұшырау баланың бауырларын зорлауымен байланысты, ал бауырлардың қатты зорлауы осы отбасылық жағымсыз жағдайлармен тығыз байланысты". Балалық шақ, өмірдің басқа кезеңдерімен салыстырғанда, балалардың басқалармен қарым-қатынас орнатуға үйренуіне ең көп әсер ететін отбасылық қарым-қатынас үлгілерінің қалыптасу кезеңі болып табылады. Бауырластық байланыс – ең тұрақты серіктестік түрлерінің бірі, ол жастардың танымдық және әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларын дамытуға көмектеседі. Ата-ананың тәрбиелеу стилі баланың болашақтағы қарым-қатынасына да, бауырларымен қарым-қатынасына да кері әсер етуі мүмкін.

Алдын алу

Ата-аналар балаларын бір-бірімен салыстырудан немесе оларға белгілі бір рөлдер тағудан бас тартып, қызықты отбасылық іс-шараларды бірге жоспарлап, әр баланың жеке уақыты мен кеңістігі жетерлік болуын қамтамасыз ету арқылы бәсекелестікке мүмкіндік беруді азайта алады. Балаларға қажет кезде ата-аналарынан назар сұраудың дұрыс жолдарын үйрету, олардың агрессивті тәсілдерге жүгіну ықтималдығын төмендетеді. Айлин Кеннеди Мур ата-аналар балаларының мейірімділік, көмекке келгеншелік және шығармашылық арқылы назарға тырысуын байқап, оған жауап беруі қажет екенін айтады. Сонымен қатар, ата-аналар балаларына эмоционалды интеллектіні, мәселелерді шешу дағдыларын, келіссөздер жүргізуді үйрету және оларды барлық тарапқа пайдалы шешімдер іздеуге ынталандыру арқылы, бір үйде бірге өскенде туындайтын жанжалдарды шешуге көмектесе алады. Ата-аналардың бәсекелестікті азайтуға және байланысты нығайтуға бағытталған бірлескен күш-жігері бауырластар арасындағы бәсекелестікті жеңілдетуге көмектеседі. Дегенмен, Сильвия Риммнің сөзіне сүйенсек, бауырластар арасындағы бәсекелестікті азайтуға болады, бірақ оны толығымен жою қиын. Шамалы деңгейдегі бәсекелестік әр баланың өзінің пікірін айтуға және басқа бауырларынан өзгеше екенін көрсетуге жеткілікті екендігінің белгісі болуы мүмкін.

Жануарлар

Аға-інілер арасындағы бәсекелестік әртүрлі жануар түрлерінде тамақ пен ата-ана назары үшін күресу түрінде кең таралған. Жануарлар арасындағы аға-інілік бәсекелестіктің ең қатал түрі – жас жануарлардың өз туындарын өлтіруі. Мысалы, қара бүркіт анасы екі жұмыртқа салады, ал бірінші жұмыртқадан шыққан балалайық алғашқы күндердің ішінде кішігірім балалайықты тістеп өлтіреді. Көк аяқты бұзауларда тұқымдық иерархия әрқашан қалыптасады. Тамақ азайған кезде үстем балапан бағынышты балапанға шабуылдайды, көбінесе оны қайта-қайта тоқылдатады немесе ұядан қуады. Дақты гиеналарда аға-інілік бәсекелестік екінші күшік туған сәттен басталады, және күшіктердің 25 пайызы өз аға-інілерінен өлтіріледі. Жануарлар арасындағы аға-інілік қарым-қатынас әрқашан бәсекелестікке негізделмейді. Мысалы, қасқырларда үлкен аға-інілері кіші қасқырларды тамақтандырып, қорғайды.

Діндер

Киелі кітаптың Жаратылыс кітабында ағайындылар арасындағы бәсекелестікті көрсететін бірнеше мысал бар: Қабыл мен Әбіл туралы оқиғада, Құдайдың бір бауырына көбірек жақсылық көрсеткенін сезінген бауырдың қызғанышы айтылады, және бұл қызғаныш соңында кісі өлтіруге алып келеді. Есау өзінің ағасы Жақыптың мұрасына және батасына қызғанышпен қарады; Лея мен Рахила Жақыптың махаббаты үшін бәсекелестікке түсті; Жүсіптің ағалары қызғаныштан оны құлдыққа сатуға мәжбүр болды. Осы оқиғалар Құранда да кездеседі. Тағы бір мысал – Ромул мен Ремустың мифі, онда егіз бауырлар Ромул мен Ремус Римді билеу үшін күреседі, ал Ремус өзінің бауырының қолынан қаза табады.

Әдебиетте

Шекспирдің бірнеше пьесаларында бауырлас бәсекелестік оқиғалары кездеседі. «Король Лир» пьесасында король үш қызынан өзіне деген махаббатын айтуын сұрап, олардың арасында бәсекелестік тудырады; сондай-ақ, осы пьесада Эдмунд жартылай ағасы Эдгарды елден қууға тырысады. «Жаңғырту» пьесасында Кейт пен Бьянка қатыгез түрде ұрысқандары көрсетіледі. «Ричард III» пьесасындағы бас кейіпкердің інісі, король Эдуардпен бәсекелестікке түсуінің себебі бар. «As You Like It» пьесасында Орландо мен Оливердің, сондай-ақ герцог Фредерик пен герцог ағаның арасындағы бауырлас бәсекелестік пен антагонизм байқалады. Шерлок Холмстың көптеген бейімделулерінде оның ағасы Майкрофт Холмспен арасындағы бауырлас бәсекелестік бейнеленеді. Джон Стейнбектің «Еденнің шығысы» романында Кал мен Арон Траск ағайындары Киелі кітаптағы Қабыл мен Әбілге ұқсас. «Мұз және от әні» кітабында көптеген мысалдар бар, мысалы, Станис Баратеон мен Ренли Баратеон арасындағы бәсекелестік. Үлкен ағасы Роберт Баратеонның қайтысынан кейін олар темір таққа таласады, соңында Станис Ренлиді қара магия арқылы өлтіреді. Ренли Станисті шайқаста өлтіруге ниеттенген түні, бірақ ол Ренлидің өліміне қатысқан рөлін біледі ме, жоқ па, белгісіз. Вестерос тарихында «Аждаһалар биі» деген оқиға да бар, онда ханшайым Рейнира Таргариен мен оның туған ағасы Эгон II Таргариен әкесі Визерис I Таргариеннің қайтысынан кейін темір таққа таласып, Эгон соңында Рейнираны өлтіреді, бірақ көп ұзамай уланып, Рейнираның ұлы Эгон III патша болады.

Кино және теледидардағы

Бауырлас бәсекелестігі – бала кейіпкерлері бар медиада жиі кездесетін тақырып, бұл мәселенің ерте өмірде маңызды екенін көрсетеді. Бұл мәселелерге жаңа туған балаға қызғану, бауырластардың әртүрлі рөлдері, жиі дауласу, ананың қамқорлығы үшін бәсекелесу және әкесінен туған бауырлар арасындағы шиеленіс кіруі мүмкін. Ересек бауырлар да бәсекелестік қарым-қатынаста бейнеленуі мүмкін, көбінесе бұл балалық шақтағы жанжалдардың жалғасы болады. Жағдай комедиялары осыны күлкілі эффект үшін пайдаланады. Бауырлас қарым-қатынастар махаббатқа толы да, даулы да болуы мүмкін. Бір саланың мамандары болған бауырлар кәсіби бәсекелестік көрсетуі мүмкін. Салмақты драмаларда бауырлар арасындағы қақтығыс өлімге әкелуі мүмкін, мысалы, қылмыс драмаларында осы бәсекелестік көрсетілгендей.

Нағыз өмір

Кейде бұқаралық ақпарат құралдарында бауырластар арасындағы бәсекелестіктің нақты оқиғалары жарияланады. Бір спорт түрімен айналысатын бауырлар көбінесе бір-бірімен салыстырылады; мысалы, американдық футболшылар Пейтон және Эли Мэннинг, немесе теннисшілер Венера мен Серена Уильямс. Oasis тобының музыканттары Лиам мен Ноэль Галлахер, The Kinks тобының Рей мен Дейв Дэвис сияқты, шиеленіскен қарым-қатынаста болды. Саясаткерлер Эд және Дэвид Милибэндтің де қарым-қатынасы қиын болды, себебі Эд 2010 жылғы Еңбек партиясының төрағалыққа сайлауының соңғы турында Дэвидті шамалы айырмамен жеңді (Ұлыбритания). Актрисалар Оливия де Гавиланд пен Джоан Фонтейн бала кезінен бастап жайсыз қарым-қатынаста болды және 1975 жылы қарындастар бір-бірімен толығымен сөйлеспей қалды. Өте танымал әншілер Эндрюс сестерлер 30 жылдан астам уақыт бойы шоу-бизнес саласында кәсіби келісімді сақтап келді, бірақ жеке өмірлерінде атышулы қақтығыстарға ұшырады (ЛаВерн 1967 жылы қайтыс болғаннан кейін, Патти мен Максин 1975 жылы сөйлесуді тоқтатып, ешқашан артына қараған жоқ). Үнді БАҚ-тары әншілер Лата Мангешкар мен Аша Бхосле арасындағы бәсекелестік туралы жиі айтады, олар бұл тек аңыз деп мәлімдесе де. Егіз қарындастар және кеңесшілер Энн Ландерс пен Абигейл Ван Бюреннің қарым-қатынасы кейде тым жақын, ал кейде ашық түрде қарсы болып келді. Журналистер Кристофер мен Питер Хитченстердің әртүрлі саяси және діни көзқарастарына байланысты көптеген даулары болды және кем дегенде бір рет ұзаққа созылған жаңжалға ұшырады.