Кіріспе
Мексикалық жазушы және саяси журналист Хосе Хоакин Эухенио Фернандес де Лизарди Гутьеррес (15 қараша 1776 – 21 маусым 1827), мексикалық жазушы және саяси журналист, ең белгілі туындысы – «Эль Перикильо Сарниенто» (1816) романы, ағылшын тіліне «Ашқұбалық попугай» деп аударылған, Латын Америкасында жазылған алғашқы роман деп есептеледі.
José Joaquín Eugenio Fernández de Lizardi Gutiérrez (November 15, 1776 – June 21, 1827), Mexican writer and political journalist, best known as the author of El Periquillo Sarniento (1816), translated as The Mangy Parrot in English, reputed to be the first novel written in Latin America.
Өмір
Лизарди, ол қалай белгілі болса, Мексика қаласында дүниеге келді, ол әлі де Жаңа Испанияның отарлық испан вице-корольдігінің астанасы болатын. Оның әкесі Мануэль Фернандес Лизальде Мексика қаласында және оның төңірегінде дәрігер болып жұмыс істеді, сондай-ақ бір кезде отбасының кірісін жазу арқылы толықтырды. Оның анасы Барбара Гутьеррес та қарапайым, бірақ «қадірлі» отбасынан шыққан; оның әкесі жақын маңдағы Пуэбла қаласында кітап сатушы болған. Лизардидің әкесі 1798 жылы қысқа сырқаттан кейін қайтыс болғандықтан, ол Сан-Ильдефонсо колледжіндегі оқуын тастап, Таско-Акапулько аймағындағы кіші сот ретінде мемлекеттік қызметке кіруге мәжбүр болды. 1805 жылы Такскода Мария Долорес Орендайнға үйленді. Өсіп келе жатқан отбасын қамтамасыз ету қажеттілігі Лизардиді әкесі сияқты аз табысын жазу арқылы толықтыруға мәжбүр етті. Ол әдеби мансабын 1809 жылы Испания королі Фердинанд VII құрметіне өлең жариялау арқылы бастады. Фердинанд VII кейіннен оның деспотизмге бейімділігі үшін тәуелсіздікке қарсы мексикалықтар арасында ұлтшыл ашу-ызаның нысанасына айналғанмен, Лизардидің саясаты 1808 жылы, Наполеонның Испанияға басып кірген жылы әлі белгісіз болды. Наполеонның қайын інісі Испания тағын тартып алған және елден қуылған заңды патша болғандықтан, оның жағында қоғамдық дауыс көтеру мексикалық зиялы үшін патриоттық ұстаным болды және Лизардидің кейінгі прото-ұлтшылдық көзқарастарына сәйкес келді. 1810 жылы қарашада Мексиканың Тәуелсіздік соғысының басында Морелос көтерілісшілері Такскоға кірді, онда Лизарди, Teniente de Justica ретінде қызмет етіп, жергілікті үкіметті Subdelegado (колониалды жүйедегі ең жоғары провинциялық үкімет лауазымы) ретінде басқарды. Алғашқы көтерілісшілердің жеңісінен кейін Лизарди екі жаққа да ойнауға тырысты: ол қаланың қару-жарағын көтерілісшілерге тапсырды, бірақ 11 қарашада ол көтерілісшілердің қозғалысы туралы вице-король Франсиско Хавьер Венегасқа хабарлады. Оның кейінгі жазбаларының мән-жайына қарағанда, бұл әрекеттер екіжүзділік болып көрінбейді. Лизарди көтерілісшілердің интеллектуалдық мақсаттары мен реформашыл саясатын әрқашан қолдайтын, бірақ соғыс пен қантөгіске бірдей қарсы болған. Тасконы көтерілісшілерге бейбіт жолмен тапсыру арқылы ол өзінің басшылығымен қалада адам өмірінің жоғалуын болдырмауды мақсат етті. 1811 жылдың қаңтар айында Тасконы патшалар қайтадан басып алғаннан кейін, Лизарди көтерілісшілерге жанашырлық танытқан ретінде тұтқынға алынып, басқа соғыс тұтқындарымен бірге Мехико қаласына жіберілді. Ол тек Таско мен оның азаматтарын зияннан қорғау үшін әрекет еткенін айтып, вице-корольге жүгінді. Ол түрмеден босап, Мексика қаласында тұратын еді. Ол отбасын асырау үшін толық уақытты жазу мен баспаға айналды. Бір жыл ішінде ол жиырмадан астам сатиралық өлеңдерін кең парақшалар мен памфлеттерде жариялады. Мексикада баспасөз еркіндігі шектеулі деп жарияланғанынан кейін 1812 жылы 5 қазанда (Қараңыз, Испанияның 1812 жылғы Конституциясы), Лизарди дереу елдегі алғашқы үкіметтік емес газеттердің бірін ұйымдастырды. Оның El Pensador Mexicano («Мексика ойшылы», ол өзінің жеке аты ретінде қабылдаған атау) басылымының бірінші саны 9 қазанда, баспасөз еркіндігіне рұқсат берілгеннен кейін төрт күн өткен соң шықты. Өзінің журналистикасында Лизарди өзінің бұрынғы кең парақшаларының жеңіл әлеуметтік сын-пікірінен сол кездегі саяси проблемаларға тікелей түсініктеме беруге, вице-корольдік үкіметтің автократиялық үрдістеріне шабуыл жасауға және Испаниядағы Кадис демократиялық Кортес өкілдерінің либералды ұмтылыстарын қолдауға айналды. Оның мақалалары Волтер, Руссо және Дидроның тыйым салынған кітаптарын жасырын оқудан алынған Ағартушылық идеяларының ықпалын көрсетеді, бұл үмітті, бірақ белгісіз уақытта қауіпті жол. «El Pensador Mexicano» журналының тоғызыншы санында (1812 жылдың желтоқсаны) Лизарди вице-король Франсиско Хавьер Венегасқа тікелей шабуыл жасады, нәтижесінде ол тұтқындалды. Ол түрмедегі камерасынан газетті шығаруды жалғастырды, бірақ ол тәуелсіздікті жақтаған оқырмандарды бүлікшілерге деген жанашырлығын басып тастап, оны түрмеге қамап қойған жүйені сынға алуды тоқтатты. 1813 жылы наурыз айында жаңа вице-король Феликс Мария Кальеха тағайындалғанда, Лизарди оны мақтады; вице-король жеті ай қамауда болғаннан кейін Лизардиді босатып, жауап берді. Лизарди босатылғаннан кейін де мерзімді басылымдарын жазуды және жариялауды жалғастырды, бірақ роялистік цензураның назары арта түсті және Инквизиция оның сын тонын өте жұмсартты. Еуропада Наполеонға қарсы жеңіс Испанияда авторитарлық монархияның қайта орнатуына, Испан Кортесінің құлатылуына және 1814 жылы баспасөз еркіндігінің жойылуына әкелгенде, Лизарди әлеуметтік сынағын білдіру құралы ретінде журналистикадан әдебиетке көшті. Осы әлеуметтік және саяси жағдай Лизардидің El Periquillo Sarniento жазуына және жариялауына әкелді, ол мексикалықтың алғашқы романы және Латын Америкасының алғашқы романы ретінде кеңінен танылған. Ол формасы мен көлемі жағынан роман болғанымен, El Periquillo Sarniento Лизардидің мерзімді басылымдарымен бірнеше жағынан ұқсас болды: ол оны 1816 жыл бойына апталық таралыммен басып, сатты; ол Мексиканың саяси және моральдық ахуалы туралы кең пікірлерді повестьке енгізді; оның мерзімді басылымдары сияқты, роман да цензурамен тоқтатылды. Романның алғашқы үш томы Лизарди үміттене бастағандай, олардың көркемделіп жазылған түрінде цензурадан өтті, бірақ Лизардидің төртінші томдағы құлдық институтына (Asiento деп аталатын түрінде) тікелей шабуылы басылымды тоқтатуға жеткілікті болды. El Periquillo-ның соңғы он алты тарауы тек 1930-1931 жылдары, Лизарди қайтыс болғаннан кейін және Мексика тәуелсіздігінен кейін он жыл өткен соң жарияланды. Лизардидің басқа да көркем шығармалары 1820 жылға дейін жалғанған роялистік репрессия жылдарында таралыммен жарық көрді: Fábulas (мақалдар жинағы, 1817), Noches tristes (роман, 1818), La Quijotita y su prima (роман, 1818–1819) және Don Catrín de la Fachenda (1820 жылы аяқталды, 1832 жылы жарияланды). 1820 жылы либералды испан конституциясы қайта орнатылғаннан кейін Лизарди журналистикаға оралды, бірақ ол өзгеріп отыратын саяси жауларынан шабуылға ұшырады, түрмеге қамалды және цензураланды. Роялистер Мексиканың тәуелсіздігіне дейін 1821 жылға дейін оны қысымға алды; тәуелсіздіктен кейін федералистік бейімділіктеріне қарсы болған орталықшылдар оған шабуыл жасады; сонымен қатар, ол мәсондық бейімділіктеріне қарсы Католик шіркеуінен шабуылдарға ұшырады. Лизарди 1827 жылы 50 жасында туберкулезден қайтыс болды. Оның отбасының өте кедейлігіне байланысты ол анонимді қабірге, оның қабір тасына жазылған эпиграфсыз жерленді: «Мұнда Мексика ойшылының күлі жатыр, ол өзінің елі үшін бар күшін салды».
Ескерту
Бұл мақала көбінесе «Жаман попугай» (Индианаполис, 2004) кітабының ағылшын тіліне аудармасының ал сөзіндегі Лизардидің өмірбаянының қайта қаралып жаңартылған нұсқасына негізделген, оны автордың рұқсатымен пайдаланудамыз. Лизарди өміріне арналған негізгі еңбек – Джефферсон Реа Спеллдің «Хосе Хоакин Фернандес де Лизардидің өмірі мен шығармалары» (Филадельфия: Пенсильвания университетінің баспасы, 1931), ол «Bridging the Gap: Мексика әдебиеті туралы мақалалар» (Мексика қаласы: Editorial Libros de México, 1971, 99–141 беттер) жинағында қайта басылған.