Кіріспе
Opus reticulatum (сонымен қатар reticulate жұмысы деп те аталады) – б.з.б. бірінші ғасырдан б.з. бірінші ғасырының басына дейінгі рим архитектурасында бетон қабырғаларға қолданылған сыртқы қаптама. Олар кішкентай пирамида пішіндес туфтан, яғни жанартау тасынан жасалған, ол бетон негізге орнатылған. Reticulate жұмысы көптеген басқа құрылыс материалдарымен біріктіріліп, түрлі түсті бояулар мен басқа да қаптамалар арқылы жаңа техникалар құрастырылған. Opus reticulatum көбінесе Орталық және Оңтүстік Италияда қолданылған, Африка мен Иерихонда сирек кездесетін. Бұл жаңа құрылыс материалына бейімделу және Римдегі қала құрылысының өсуіне байланысты туған қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін жасалған, бұл әдіс біркелкірек және қарапайым жұмысшыларға қолжетімді болды.
Opus reticulatum (also known as reticulate work) is a facing used for concrete walls in Roman architecture from about the first century BCE to the early first century CE. They were built using small pyramid shaped tuff, a volcanic stone embedded into a concrete core. Reticulate work was also combined with a multitude of other building materials to provide polychrome colouring and other facings to form new techniques. Opus reticulatum was generally used in central and southern Italy with the exception being its rare appearance in Africa and Jericho. This was to accommodate both the new building material and the growing demands of urbanisation in Rome through the creation of opus reticulatum, a method more uniform and accessible to unskilled labourers.
Құрылысы мен пайдалануы
Опус ретикулятум тор тәрізді өрнек құру үшін қайталанатын opus caementicium, caementa және кішкентай пирамида пішіндес туфтар қатарымен салынды. Тастардың біркелкі пішіні оларды жинауды жеңілдетіп, Рим осы арқылы қабырғалы архитектураны салу үшін аз оқытылған, ақысыз еңбекке жүктеуге мүмкіндік берді. Опус микстумды жасау үшін басқа қаптамалар да қолданылуы мүмкін еді. Opus reticulatum біркелкі туф блоктарына сүйенгендіктен, оны жекешелендіру оңай болды. Римдіктер, әсіресе Август тұсында Римде, сызықтар, күрделі суреттер мен әріптерді қаптамамен жапсырып жасады. Мұндай жабу, Жан-Пьер Адамның пікірінше, кейіннен қосылған немесе тапсырыс берушінің тілегі бойынша жасалған болуы мүмкін. Алайда, Фикрет Йегуль мен Диана Фавро олардың бастапқыда-ақ сәндік қаптамамен жабылуы жоспарланғанын, содан кейін олар тіпті қымбат мәрмәрдің өрнегін қайталай отырып, боялғанын айтады. Римдік шеберлер Август кезеңінің басында полихроматикалық түстерді көрсетуге қызығушылық танытты, сол кезде құрылыс материалдарын қолдану әртүрліленді.
Материал
Opus reticulatum opus caementicium өзегін жабу үшін туф қолданғанда, римдік сәулетшілер тарихының барысында бір түпкі туфты пайдаланбады, оның күшіне қарай қолданатын түрлерін өзгертіп отырды. Желілі жұмыстарда Аниен өзенінен алынған, қызғылт-сары түсті Туфо Лионато туфы қолданылды. Мари Джексон мен Фабрицио Марра бұл тасты opus reticulatum және opus mixtum-ның ең кең таралған кезеңінде жетілдірген деп санайды. Тағы бір қолданылған туф – пеперино, ол қара сұр түсті тас және б.з.д. II ғасырының соңынан бастап қолданыла бастады.
Орналасқан жері
Архитектуралық техника көбінесе Орталық және Оңтүстік Италияда кездесетін. Бұл аймақтардың жанартаулық ортасының нәтижесінде туф тасы басым болғандықтан. Сонымен қатар, олар әк тасы немесе мәрмәр сияқты тегіс тастарға ие болмады және архитектуралары үшін вулканикалық тастарға тәуелдеуге мәжбүр болды. Римдіктер жаулап алған жерлердің негізгі құрылыс материалдарын өзгертуге тырыспай, керісінше, қолжетімді материалдарды бейімдеп пайдаланды. Бұл басқа техникаларда да көрінеді, мысалы, opus vittatum, ол әк тасын және туфты қолданды. Туф Орталық және Солтүстік Италияда, әсіресе осы аймақта кең таралған болғандықтан. Римдіктер мұны практикалық себептермен жасады, өйткені тас сияқты құрылыс материалдарын ауырлығына байланысты алысқа тасымалдау қиын болды және құрылыс алаңына жібермес бұрын салмағын азайту үшін оларды ішінара кесу қажет болды. Туфқа бұл қатысты емес, оны оңай тасымалдауға және Орталық Италия мен Кампанияның барлық аймақтарында қолдануға болады, онда ол кең таралған құрылыс тасына айналды. Opus reticulatum көбінесе Орталық және Оңтүстік Италияда кездессе де, бұл техника Африкада сирек кездесіп, opus africanum деп аталатын басқа бір беттік қаптама түрін құрады. Бұл техникада қираған тас үйінділерімен толтырылған тік тас тіреулер пайдаланылды, содан кейін олар пішінсіз тастармен, тікбұрышты блоктармен немесе opus reticulatumмен қапталды. Оның бір көрнекті мысалы – қазіргі Тунистің Жендуба қаласындағы Булла Региядағы ғимарат. Италиядан тыс жерлерде торлы қабырғалар патшаның клиенті Иродтың Иерихондағы қысқы сарайында да қолданылған. Бұл б.з.д. бірінші ғасырдың соңында оның архитектуралық жобаларында қолданылған көптеген техникалардың бірі болды.
Көтеріліңіз
Б.з.д. екінші ғасырдың басында opus caementicium римдік сәулет үшін маңызды жаңалық болды, ол ақырында римдік сәулеттің тірегіне айналды. Бұл оның жоғары серпімділігінің нәтижесі болды, ол бұрын-соңды көрілмегендей қатты да, сұйық та болуға мүмкіндік берді, әсіресе олардың тас қалау тарихында. Сонымен қатар, бетон тез кепті, құрылыс процесін жылдамдатып, тиімдірек етті. Осы артықшылықтардың арқасында б.з.д. бірінші ғасырға қарай римдік шенеуніктер opus caementicium-ды қала құрылысына қолданып, шығындарды азайтып, жұмысты жеделдетті. Opus incertum, opus reticulatum-ның алдындағы түрі болды, ол бетон жұмысына тегіс жабын жағу үшін жиектері тегіс келмеген туфтан жасалған қаптама, арқылы ерекше сәулеттік стильге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл техника әлеуметтік және азаматтық соғыстардан кейін туындаған архитектуралық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін бірінші ғасырдың соңында кеңінен қолданылмады. Осы қажеттіліктер біркелкі қаптамалардың дамуына әкелді, атап айтқанда opus quasi reticulatum, ол opus reticulatum сияқты архитектуралық техника болғанмен, пішінімен аздап ерекшеленді. Алғашқысы, формасы біркелкі туфтан жасалған ретикулятивті жұмыстардың пайда болуымен бірге сәннен шықты.
Танымалдық
Opus reticulatum қала құрылысының артуына жауап ретінде пайда болды, оның пирамида тәрізді пішіні құрастыруы оңай болды және ақысыз еңбекке тартылғандарға opus incertum-нан гөрі аз оқыту қажет болды. Бұл б.з.б. 100 жылдан бастап кең таралды және Витрувийдің заманынан бастап, біздің заманымыздың екінші ғасырына дейін, Империяның алғашқы кезеңіне дейін осылай болды. Август кезеңіндегі шеберлер өз өнерін жетілдіріп, opus reticulatum-ды қолданып, жұмыстарына түрлі-түсті бояуларды қосып, қаптаманың эстетикалық келбетін жақсартты. Opus reticulatum Римдегі Помпей театрының салынуымен толықты, ғалымдар оны желілі жұмыстың алғашқы нағыз мысалы деп санайды. Олар осы техниканы басқа қаптамалармен үйлестіріп, opus mixtum-ды жасады, ол opus testaeceum пайда болғанға дейін желілі жұмыспен бірге қолданылып келді.
Құлдырау
Желілі жұмыстардың танымалдылығы императорлық кезеңнің басында, әсіресе 64 жылғы Ұлы өрттен кейін, көптеген сәулеттік өзгерістерге алып келді және ақырында төмендеді. Біздің заманымыздың екінші ғасырында Адриан мен Антонин кезеңінде ол қысқа ғана қайта жанданды, бірақ содан кейін толығымен жойылды. Адриан билік еткен жылдары opus reticulatum кірпішпен бірге opus mixtum ретінде қолданылды. Пьер Адам opus reticulatum соңғы рет Флегриан ванналарында және Тиволидегі Адриан вилласындағы кешенде қолданылғанын болжайды. Opus reticulatum-ның құлдырауы техниканың нашарлығына және Римнің құрылыс процесін одан әрі жеңілдетуге, сонымен бірге беделін сақтауға бағытталған күшті талаптарына байланысты болды. Желілі жұмысқа шеттері үшін, әдетте кірпіш немесе тастан жасалған, квиандар қажет болды, өйткені ол өздігінен тұра алмайтын. Техника және туфтан жасалған құрылыстар да эрозияға ұшырады, себебі көптеген тастар ылғал мен конденсацияны сіңіруге бейім болды. Бұл мәселе пайдаланылған туфтың толыққанды литификацияланбауымен және басқа құрылыс материалдарымен салыстырғанда салмағының аздығымен күшейді. Осы мәселелер opus testaeceum-ның пайда болуына әкелді – кірпішпен қапталған құрылыс, ол Римнің тиімділік және оңай құрастыру қажеттіліктерін қанағаттандырғандықтан тиімдірек деп есептелді. Кірпішпен жұмыс істеу кірпіштердің әртүрлі түсіне байланысты opus reticulatum сияқты жекешелендіру мүмкіндігін де ұсынды. Бұл техника opus caementicium-мен жақсы үйлесімді болды және opus reticulatum-ға қарағанда шеттері үшін квиандарды қолдануды қажет етпеді.
Ежелгі
Opus reticulatum Римнің қала құрылысын түсінуде маңызды роль атқарады және б.з.д. III ғасырдан бастап өркендеген әлеуметтік-экономикалық эволюцияға байланысты құрылыс процесін оңайлату қажеттілігіне себеп болды. Бұл, Италиямен салыстырғанда олардың аумақтарының әртүрлі ландшафтыларына байланысты, олардың экологиялық және архитектуралық шектеулерін ескере отырып жасалды. Сонымен қатар, opus reticulatum-ның Орталық және Оңтүстік Италиядан тыс жерлерде қолданылуы, римдік архитектура мен техниканы қабылдау арқылы мәдени алмасудың куәсі болып табылады. Пьер Адамның айтуынша, opus reticulatum түрлі мақсаттар үшін пайдаланылды, оның ішінде "билікті көрсету құралы ретінде келісімге келу" де бар. Римдіктер архитектураны өздерінің мәдени ерекшеліктерінің күшін көрсету үшін пайдаланды. Бұл, римдік архитектуралық әдістердің, соның ішінде opus reticulatum-ның, римдік мәдениет пен саясатқа деген құрметтің белгісі ретінде импорттаған Ирод сияқты шетелдік тұлғаларға да қатысты. Клиент патшаның Агриппамен байланысы да мәдени байланыстардың және материалдық мәдениетті бөлісудің көрінісі болды. Opus reticulatum архитектура арқылы Рим мен оның одақтастары арасындағы маңызды саяси және мәдени қарым-қатынастарды халыққа жеткізуге қызмет етті. Витрувийдің "Де Архитектура" еңбегі opus reticulatum-ға римдік сәулетшінің оның сыртқы жағы мен қабылдануы туралы пікірін ұсыну арқылы да маңыздылық береді. Ол opus reticulatum-ның танымалдылығын атап көрсеткен, сонымен қатар opus incertum-ның осымен бірге қолданылғанын айтқан. Сыртқы қаптамаларды қолданудың мерзімі өте өзгермелі, техникалар танымалдылығы төмендегеннен кейін де ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Витрувий ретикуляциялық жұмыстың буындарда тез жарылуына қатысты сын айтқан, бірақ Франк Сир сияқты ғалымдар бұл пікірді оның консервативті көзқарасымен байланыстырады. Витрувий архитектуралық жаңалықтарды мойындауға құлшынбаған, әсіресе бетонға қатысты, атап айтқанда, трабеатты құрылымдар Соңғы Республика кезеңінде дамыған, бірақ "Де Архитектура" еңбегінде ескерілмеген.
Қазіргі заманғы
Бұл техника архитектуралық құрылыстардың жасалған мерзімін анықтауға мүмкіндік береді, егер құрылысқа қатысты нақты деректер болмаса. Бұл, дамытылған техникалардың шамалы да хронологиялық ретпен келуіне байланысты. Ретикуляциялық жұмыс ғылыми талқылаулардың негізі ретінде де қолданылуы мүмкін, әсіресе Эдмунд Томас Ангиллара-Сабазиядағы «Вилла Клаудия» мерзімі туралы пікірталас кезінде. Мұндай жағдайларда opus reticulatum-ның қолданылуы осы техникамен бірге болған басқа архитектуралық ерекшеліктерді түсіндіруге көмектеседі.