Кіріспе

Тараптардың сұраныс пен ұсынысқа сәйкес транзакциялар жасасатын жүйе.

Экономикада нарық – бұл тараптардың алмасуын қамтамасыз ететін жүйелер, институттар, процедуралар, әлеуметтік қатынастар немесе инфрақұрылымдар жиынтығы. Тараптар тауарлар мен қызметтерді бартер арқылы алмаса алады, бірақ көптеген нарықтарда сатушылар өз тауарларын немесе қызметтерін (жұмыс күшін қоса алғанда) сатып алушыларға ақшаға ұсынуы қалыпты. Нарық – бұл тауарлар мен қызметтердің бағасы қалыптасатын процесс. Нарықтар сауда-саттықты жеңілдетеді және қоғамдағы ресурстарды бөлу мен таратқанын қамтамасыз етеді. Нарықтар кез келген саудаға жарамды заттың бағалануына және баға белгіленуіне мүмкіндік береді. Нарық көбінесе спонтанды түрде пайда болады немесе қызметтер мен тауарларға меншік құқығы сияқты құқықтарды алмастыру мақсатымен адамдардың өзара әрекеттесуі арқылы құрылуы мүмкін. Нарықтар әдетте сыйлық экономикасын ығыстырады және көбінесе кабиналық төлем, бәсекеге қабілетті баға және сатуға арналған тауарлардың көзі (жергілікті өнімдер немесе тіркелген қорлар) сияқты ережелер мен әдет-ғұрыптармен реттеледі. Нарықтар сатылатын өнімдерге (тауарлар, қызметтер) немесе факторларға (еңбек және капитал) байланысты, өнімнің дифференциациялануына, алмасу жүргізілетін орынға, мақсатты сатып алушыларға, ұзақтығына, сату процесіне, мемлекеттік реттеуге, салықтарға, субсидияларға, ең төменгі жалақыға, баға шектеулеріне, алмасудың заңдылығына, өтімділікке, спекуляцияның қарқындылығына, көлеміне, шоғырлануына, алмасудағы асимметрияға, салыстырмалы бағаларға, құбылмалылыққа және географиялық кеңдеуге қарай өзгереді. Нарықтың географиялық шекаралары әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, бір ғимараттағы азық-түлік нарығы, жергілікті қаладағы жылжымайтын мүлік нарығы, бүкіл елдегі тұтыну нарығы немесе бірдей ережелердің барлық жерде қолданылатын халықаралық сауда блогының экономикасы. Нарықтар бүкіл әлемдік деңгейде де болуы мүмкін, мысалы, жаһандық алмаз саудасы. Ұлттық экономикалар дамыған нарықтар немесе дамушы нарықтар ретінде жіктелуі мүмкін. Негізгі экономикада нарық – бұл сатып алушылар мен сатушыларға тауарлардың, қызметтердің және ақпараттың кез келген түрін алмасуға мүмкіндік беретін кез келген құрылым. Тауарлар мен қызметтердің ақшамен немесе ақшасыз алмасуы – транзакция болып табылады. Нарық қатысушылары немесе экономикалық агенттер тауардың барлық сатып алушылары мен сатушыларынан тұрады, олар оның бағасына әсер етеді, бұл экономиканы зерттеудің маңызды тақырыбы болып табылады және сұраныс пен ұсыныстың негізгі нарықтық күштеріне қатысты бірнеше теориялар мен модельдерді тудырды. Талқылаудың басты мәселесі – нарықтың қаншалықты "еркін нарық" деп есептелуі мүмкін, яғни мемлекеттік араласудан қаншалықты азат екені. Микроэкономика дәстүрлі түрде нарық құрылымын және нарық тепе-теңдігінің тиімділігін зерттеуге бағытталған; егер соңғысы (бар болса) тиімді болмаса, экономистер нарық сәтсіздігі орын алды деп айтады. Алайда, ресурстарды бөлуді қалай жақсартуға болатыны әрқашан да анық емес, себебі үкімет тарапынан қателіктер жасалу мүмкіндігі әрқашан бар.

Анықтама

Экономикада нарық – өндіріс пен таратуды реттеу үшін экономикалық ұйымдар (мысалы, фирмалар, үй шаруашылықтары және жеке тұлғалар) арасында ақпаратты жеткізуге бағаларды пайдаланатын үйлестіру механизмі. Рональд Коуз 1937 жылғы "Фирманың мәні" атты мақаласында былай деп жазды: "Экономист экономикалық жүйені баға механизмі арқылы үйлестірілгендік деп ойлайды. Экономикалық теорияда өндіріс факторларын түрлі қолданулар арасында баға механизмі анықтайтынын көреміз". Осылайша, ақпаратты жеткізу үшін баға механизмін пайдалану – нарықтың ерекше белгісі. Бұл Коуз айтқандай, фирмадан өзгеше, "фирманың ерекшелігі – баға механизмін ығыстыру" болып табылады. Оливер Уильямсон және Грумсман, Харт және Мурдың қалдық құқықтар теориясы. Нарық пен фирма арасындағы айырмашылықты операциялар жасаушы агенттер арасындағы қарым-қатынас тұрғысынан қарастыруға болады. Нарықта қарым-қатынас қысқа мерзімді және келісімшарт шеңберінде болса, фирмалар мен басқа да үйлестіру механизмдерінде ол ұзақ мерзімді болады. Қазіргі әлемде экономикалық белсенділіктің көп бөлігі нарық емес, мемлекеттік реттеу арқылы жүзеге асырылады. Lafontaine және Slade (2007) АҚШ-та фирмалар ішіндегі мәмілелерден түскен қосылған құн, барлық нарықтық мәмілелерден түскен қосылған құнға тең екенін бағалаған. Сондай-ақ, 2012 жылғы бағалау бойынша, әлемдік сауданың 80%-ы жаһандық құндылық тізбектері арқылы жүзеге асырылады, ал 1996 жылғы бағалау бойынша 33%-ы фирмалар арасындағы сауда. АҚШ-тың импортының шамамен 50%-ы және экспортының 30%-ы фирмалар арасында жүзеге асырылады. Раджан мен Зингалес (1998) 43 елде 1980 мен 1990 жылдар аралығында қосылған құнның үштен екі бөлігі фирмалардың өсуінен туындағанын анықтады.

Түрлері

Нарық – тараптардың айырбас жасауын қамтамасыз ететін көптеген жүйелердің, институттардың, процедуралардың, әлеуметтік қатынастардың және инфрақұрылымдардың бірі. Тараптар тауарлар мен қызметтерді бартер арқылы алмаса алады, бірақ көптеген нарықтарда сатушылар өз тауарларын немесе қызметтерін (еңбек күшін қоса алғанда) сатып алушылардан ақшаға алмастырады. Нарық – тауарлар мен қызметтердің бағасы қалыптасатын процесс. Нарықтар сауда-саттықты жеңілдетеді және қоғамдағы ресурстарды тарату мен бөлуді қамтамасыз етеді. Нарықтар кез келген саудаға жарамды заттың бағалануына және баға белгіленуіне мүмкіндік береді. Нарық кейде дерлік өздігінен пайда болады, ал кейде қызметтер мен тауарларға меншік құқығын алмасу үшін адамдардың өзара әрекеттесуі арқылы қасады түрде құрылады. Нарықтар әртүрлі типтерінде, бір тарап екінші тарап ұсынатын тауарға немесе қызметке қызығушылық танытқанда өздігінен туындауы мүмкін. Сондықтан, түзету мекемелерінде темекіге, ойын алаңында шайнамалы жеміске, ал тауарды болашақта жеткізуге жасалған келісімшарттарға да нарық болуы мүмкін. Тауардың заңсыз айырбасталатын қара нарықтар да болуы мүмкін, мысалы, командалық экономикадағы тауарлар нарықтары, оларды басуға жасалған қысымға қарамастан, сондай-ақ eBay сияқты виртуалды нарықтар, онда сатып алушылар мен сатушылар келіссөздер кезінде физикалық түрде қарым-қатынас жасамайды. Нарық аукцион, жеке электрондық нарық, тауардың көтерме сауда нарығы, сауда орталығы, халықаралық нарықтар сияқты күрделі институттар немесе екі адам арасындағы бейресми әңгіме түрінде ұйымдастырылуы мүмкін. Нарықтар формасы, көлемі (көлемі және географиялық ауқымы), қатысушылардың орналасуы мен түрлері, сондай-ақ саудаланатын тауарлар мен қызметтердің түрлері бойынша әртүрлі болады. Төменде толық емес тізім келтірілген:

Микроэкономика

Микроэкономика (грекше "микро" сөзінен шыққан, "кішкентай" деген мағынаны білдіреді) – шектеулі ресурстарды бөлу туралы шешімдер қабылдауда жеке тұлғалар мен шағын ұйымдардың мінез-құлқын зерттейтін экономиканың бір саласы. Ал макроэкономика (грекше "макро" сөзінен шыққан, "үлкен" деген мағынаны білдіреді) – экономиканы тұтас алғандағы өнімділігін, құрылымын, мінез-құлқын және қабылданатын шешімдерді зерттейтін экономиканың саласы, жеке нарықтар емес.

Шекаралық революция

Қазіргі микроэкономика саласы неоклассикалық экономика мектебінің экономикалық идеяларды математикалық тұрғыдан бейнелеуге жасаған әрекеті ретінде қалыптасты. Ол 19-шы ғасырда Антуан Августин Курно, Уильям Стэнли Жевсон, Карл Менгер және Леон Вальрастың еңбектері төңірегіндегі пікірсайыстардан бастау алды. Бұл кезең көбінесе «Шеттік революция» деп аталады. Бұл пікірсайыстардың басты тақырыбы еңбек құнының теориясы мен субъективті құн теориясы арасындағы қайшылық болды, алғашқысы Адам Смит, Дэвид Рикардо және Карл Маркс сияқты классикалық экономистермен байланысты (Маркс шеттік экономистердің замандасы болды). Еңбек құнының теориясы экономикалық құнды әлеуметтік қажетті еңбек уақытының көлемімен анықталатын теория ретінде түсіндіріледі, ал субъективті құн теориясы экономикалық құнды субъективті қалаулардан тудырады, әдетте утилитаризм философиясына сәйкес пайдалылық функциясын анықтау арқылы. Альфред Маршалл өзінің «Экономика негіздері» (1890) еңбегінде сұраныс пен ұсыныс моделін қолдана отырып, осы мәселенің мүмкін болатын шешімін ұсынды. Маршаллдың дауды шешу идеясы сұраныс қисығын жеке тұтынушылардың сұраныс қисықтарын жинақтау арқылы алуға болады, олар өздері тұтынушының пайдалылықты барынша арттыру мәселесіне негізделген. Ұсыныс қисығы өндіріс факторларына қатысты фирмалардың ұсыныс қисықтарын біріктіру арқылы құрылады, ал нарықтық тепе-теңдік (механикалық тепе-теңдіктің экономикалық аналогы) сұраныс пен ұсыныс қисықтарының қиылысуымен анықталады. Ол сондай-ақ нарықтың әртүрлі кезеңдері туралы ұғымды енгізді: негізінен ұзақ мерзім және қысқа мерзім. Бұл идеялар жиынтығы экономистердің «кемел бәсекелестік» деп атауына әкелді, ол қазір стандартты микроэкономика оқулықтарында кездеседі, бірақ Маршаллдың өзі оны барлық нарықтардың жалпы моделі ретінде қолдануға болатындығына күмәнданды.

Нарықтың жетіспеушілігі

1970 жылдар шамасында нарық сәтсіздіктерін зерттеу ақпарат асимметриясын зерттеумен қатар назарға алынды. Осы кезеңде Акерлоф, Спенс және Стиглиц есімдері танымал болды. Акерлоф өзінің "Лимон нарығы" (1970) атты классикалық еңбегінде сатып алушылар мен сатушылар арасындағы ақпараттың тең еместігі салдарынан жақсы сапалы автомобильдерді нарықтан ығыстырып шығаратын нашар сапалы автомобильдер мәселесін қарастырды. Майкл Спенс еңбек нарығында сигнал берудің маңыздылығын түсіндірді, себебі жұмыс берушілер кандидаттардың өнімділігін алдын ала біле алмайды, сондықтан жоғары білім беру мекемесін бітіру фирмаларға жаңа қызметкерлерді іріктеу үшін қолданылатын сигнал беру құралына айналады. Стиглиц нарықтық тепе-теңдіктің тиімді болмауына себеп болатын жалпы жағдайларды көрсетті: сыртқы факторлардың болуы, толық емес ақпарат және толыққанды емес нарықтар.

Әлеуметтік жүйелер теориясы

Әлеуметтік жүйелер теориясында (Niklas Luhmann-ға сілтеме жасай отырып), нарықтар экономиканың ішкі ортасы ретінде де қарастырылады. Барлық мүмкін инвестициялық шешімдердің горизонты ретінде нарық, іске асырылған инвестициялық шешімдердің ортасын көрсетеді. Дегенмен, мұндай ішкі орталар қоғамның басқа да функционалдық жүйелерінде де, мысалы, саяси, ғылыми, діни немесе бұқаралық ақпарат құралдары жүйелерінде де кездеседі.

Антропология

Экономикалық антропология – адамның экономикалық мінез-құлқын ең кең тарихи, географиялық және мәдени контексте түсіндіруге ұмтылатын ғылыми сала. Оның антропологияның тармағы ретінде қалыптасуы поляк-британ антропологияның негізін қалаушы Бронислав Малиновский мен оның француз әріптесі Марсель Мосс арқылы базар алмасуға балама ретінде сыйлық беру (немесе өзара қарым-қатынас) табиғатын зерттеуден басталады. Экономикалық антропологиядағы зерттеулер көбінесе алмасуға бағытталған, бірақ экономика ғылымымен күрделі қарым-қатынаста болады және оны сынға алады: мысалы, Малиновский сипаттаған тробиандықтар рационалды, өзімшіл жеке тұлғалардан өзгеше. Бронислав Малиновскийдің «Батыс Тынық мұхитының аргонавтары» (1922) атты маңызды еңбегінде «Неліктен адамдар өміріне және денсаулығына қауіп-қатер тудыратын қауіпті мұхиттың үлкен кеңістігін құнды емес заттарды беру үшін жүріп өтеді?» деген сұрақ көтеріледі. Ол Оңтүстік теңіздегі сауданы сипаттаудан бастайды: Малиновский жеке адамдар арасындағы тауар алмасуды және олардың сыйлық берудегі мүдделердің альтруистік еместігін атап өтеді: олар тең немесе одан да жоғары құнды нәрсені қайтаруды күтеді (бұл «индейлік сыйлық беру» деп аталады). Яғни, сыйлық берудің ажырамас бөлігі – өзара қарым-қатынас, себебі ешқандай «тегін сыйлық» өзара жауаптылық күтілімісіз берілмейді. Ал Мосс сыйлықтардың жеке адамдар арасында емес, үлкен топтардың өкілдері арасында берілетінін көрсетті. Ол бұл алмасу жүйесінің саяси билікпен тығыз байланысты екенін айтты. Ол бұл сыйлықтарды «жалпы сыйлық» деп түсіндірді, өйткені олар жай ғана сатып алуға және сатуға болатын тауарлар емес, «патша тажы» сияқты «туыстық топтың» беделін, тарихын және өзіндік санасын бейнелейді. Мосс: «Неге біреу оларды бермек?» – деп сұрайды. Оның жауабы – жұмбақ «сыйлықтың рухы» ұғымы. Бұл жаңқаушылықтың (және одан туындаған пікірталас) көп бөлігі нашар аудармадан туындады. Мосс қайтаратын сыйлық берушілер арасындағы қарым-қатынасты сақтау үшін беріледі деп дәлелдеді; сыйлықты қайтармау қарым-қатынасты тоқтатып, болашақ сыйлықтарға үміт қалдырмайды. Жақсартылған аудармаға сүйене отырып, Джонатан Парри Мосс альтруистік түрде берілетін «таза сыйлық» ұғымы жақсы дамыған нарықтық идеологиясы бар қоғамдарда ғана пайда болатынын көрсетті. Немесе нарықтағы ақшаның жалпы айналымы, әдетте жылдық (жыл сайын) есептеледі. Ақшалай түрінде берілген кезде нарық көлемі көбінесе «нарық құны» деп аталады, бірақ жеке өнімдердің нарық құнынан өзгеше. Бірдей тауардың нарық құны өндіріс деңгейінде, көтерме және бөлшек сауда деңгейінде әртүрлі (көбінесе артып) болуы мүмкін. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының 2003 жылғы бағалауынша, әлемдік заңсыз есірткі нарығының құны өндіріс деңгейінде 13 миллиард АҚШ доллары, көтерме сауда деңгейінде 94 миллиард АҚШ доллары (иемденулерді ескере отырып) және бөлшек сауда деңгейінде 322 миллиард АҚШ доллары (бөлшек бағалар мен иемденулерді және басқа да шығындарды ескере отырып) болды.