Америка бизонының түрлері және қалпына келтіру тарихы

Кіріспе

Бизонның кіші түрлері

Дала бизоны (Bison bison bison) – американдық бизонның екі кіші түрінің/экотипінің бірі, екіншісі – орман бизоны (B. b. athabascae). Дала бизонының табиғи популяциясы Йеллоустоун ұлттық паркінде (шамамен 4800 бизондан тұратын Йеллоустоун паркі бизон тобы) және АҚШ-тың көптеген жерлерінде, сондай-ақ Канада даласының оңтүстік бөліктерінде қайта қоныстандырылған бірнеше шағын топтарда сақталған.

Құрып кетудің алдында және қайта енгізілу

Кем дегенде 25 миллион американдық бизон бір кездері АҚШ пен Канадада таралған, бірақ 1880-ші жылдардың аяғында АҚШ-тағы бизондардың жалпы саны 600-ден азға дейін қысқарды, олардың көпшілігі жеке шаруа қожалықтарында өмір сүрді. Йеллоустоун ұлттық паркіне айналған аймақта бизондардың соңғы еркін жүріп-тұруы 30-дан аз болды. Фермерлер мен малшылар бизондарды зиянды жануар деп санаса да, кейбір адамдар «Солтүстік Америка иконасының» жойылуынан алаңдады. Кейбір адамдар бизондарды мал шаруашылығы немесе аңшылық мақсатында сақтады (Антилопа аралы бизондары үйірін қараңыз). Америка бизон қоғамы сияқты басқалары да түрлерді құтқару және оларды табиғи ортаға қайта әкелу идеясымен құрылды. Содан бері Солтүстік Американың бірнеше жеріне жазық бизоны қайта әкелінді. Америка бизондарының бес негізгі тобы оларды құрып кетуден құтқару үшін жануарлармен қамтамасыз етті. Ең солтүстікке 1928 жылы Алясканың аң комиссиясы бизонды қазіргі Дельта-Джанкшн ауданына әкелген кезде әкелді. Бұл трансплантациядан алынған бизондар Алясканың басқа жерлеріне, соның ішінде Farewell және Chitina-ға да енгізілген. Дельта-Джанкшен тобы ең көп гүлденді, 20 ғасырдың аяғында бірнеше жүз адам болды. Бұл мал қатары жоғары сапалы етпен қызығушылық танытқан аңшылар арасында танымал, бірақ бұл аймақтағы шаруашылық операциялары үшін проблема болды. Америка бизоны әдетте шөпті алқаптар мен жазықтарды ұнатады, бірақ олар өте бейімделеді және шөлді жерлерде өмір сүреді, мысалы Генри таулары бизоны үйірмесінде, ал Йеллоустоун паркі бизоны үйірмесінде орманды жерлерде өмір сүреді; дегенмен, олардың барлығы бірдей *Bison bison bison* қосымша түріне жатады. Қазіргі уақытта АҚШ пен Канадада 500 000-нан астам бизон бар, бірақ олардың көпшілігі жеке қожалықтардың фермаларында, ал кейбіреулерінде ірі қараның гибридтелген гендері аз мөлшерде кездеседі. Үй малының гендерін будандастырған көрінбейтін маңызды қоғамдық бизон отары: Йеллоустоун паркі, Генри таулары, Кастер мемлекеттік паркі, Жел үңгірі және Вуд-Баффало ұлттық паркі бизон отары және Канададағы одан тараған қосалқы отарлар. Парк қызметкерлері жайпақ бизондарды Форт-Ниобрара ұлттық жануарлар қорығынан 1956 жылы Теодор Рузвельт ұлттық паркі Оңтүстік бөлімшесіне және 1962 жылы Солтүстік бөлімшесіне көшірді. 1969 жылы Ельк аралы ұлттық паркіне жататын далалық бизон Саскачеванның Принс-Альберт ұлттық паркіне жіберілді, осылайша Sturgeon River бизон үйірі құрылды. 300-ге жуық жануардан тұратын бұл үйір еркін қозғала алады. Бизондар Принс Альберт ұлттық паркінің оңтүстік-батыс бұрышында, сондай-ақ осы аймақтағы кейбір мемлекеттік және жеке меншікті жерлерде таралған. 2006 жылы Альбертадағы Елк аралы ұлттық паркіне жататын далалық бизон Саскачеванның Граслендс ұлттық паркіне жіберілді. Бұл олардың 20-ғасырдың басында жойылып кетуіне жақын болғаннан бері Канаданың қысқа шөпті далаларында алғаш рет жүргені. Канаданың парктер қоры ұлттық агенттігінің мәліметінше, бұл жабайы және «жартылай жабайы» бизондардың барлық көбейіп жатқан популяциясы сегіз ғана адамның ұрпағы, олар өте көп аң аулау мен қораны туберкулезге шалдыққандықтан, жойылып кету қаупі төнген кезеңнен аман қалған. Оклахома штатының Лоутон қаласына жақын жерде орналасқан Вичита тауларындағы жабайы табиғат қорығында осы жануарлардың 650-ге жуық үйірі өмір сүреді. Мал тоғы 1907 жылы Нью-Йорк зоологиялық паркі, қазір Бронкс зоопаркы деп аталатын және Бронкс паркіне орналасқан малдан басталды. Он бес жануар Оклахомаға жеткізілді, онда 1874-1878 жылдар аралығында жергілікті емес коммерциялық бифал аңшылары бизондарды шамадан тыс аулап, көптеп жинағандықтан, олар жойылып кеткен болатын. Кейбір үлгілер АҚШ-тың басқа аймақтарында, мысалы Флоридадағы Пейнес Прериде шығарылды. Тек Тексаста тек бір ғана оңтүстік далалық бизон отары құрылды. Бұл қалың малдың соңғыларының бір бөлігі 1876 жылы аман қалды. «Молли» Гуднайт өзінің шаруа күйеуі Чарльз Гуднайтты Техас штатының Панхандле аймағында бас сауғалап жүрген соңғы бизондарды құтқаруға шақырды. Осы аздаған бизондарды сақтап, ол Пало-Дуро каньонына жақын жерде бифалдар үйірін құрды. Бұл топтың саны 1933 жылы 250-ге жетті. Бұл топтағы бизондар 1902 жылы Йеллоустоун ұлттық паркіне және бүкіл елдегі үлкен зоопарктар мен фермаларға әкелінді. Бұл жануарлардың 80-ге жуық үйірі Тексастың Плейнвью қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 80 шақырым жерде орналасқан Техастың Квитак қаласына жақын Капрок каньондарының мемлекеттік саябағында тұрады. 2013 жылы бизондар Йеллоустоун ұлттық паркінен Форт-Белнап үнді резерватына қайта әкелінді. 2019 жылы Солтүстік Сібірдегі Плейстоцен паркінде үйір құрылды.

At least 25 million American bison were once spread across the United States and Canada, but by the late 1880s, the total number of bison in the United States had been reduced to fewer than 600, most of which lived on private ranches. The last known free roaming population of bison consisted of fewer than 30 in the area that later became Yellowstone National Park. Although farmers and ranchers considered bison to be a nuisance, some people were concerned about the demise of this "North American icon", so individual landowners and zoos took steps to protect them. Some people saved bison with the express purpose of ranching or hunting them (see Antelope Island bison herd). Others, such as the American Bison Society, were also formed with the idea of saving the species and reintroducing them to natural range. Plains bison have since been reintroduced into a number of locations in North America. Five main foundation herds of American bison supplied animals intended to save them from extinction. The northernmost introduction occurred in 1928 when the Alaska Game Commission brought bison to the area of present day Delta Junction. Bison taken from this transplant were also introduced to other Alaskan locations, including Farewell and Chitina. The Delta Junction herd prospered the most, with a population of several hundred throughout the late 20th century. This herd is popular with hunters interested in hundreds of pounds of high quality meat, but has been a problem for farming operations in the area. Though American bison generally prefer grasslands and plains habitats, they are quite adaptable and live in conditions ranging from desert, as in the case of the Henry Mountains bison herd, to forested areas, such as those of the Yellowstone Park bison herd; yet, they are all of the same subspecies Bison bison bison. Currently, over 500,000 bison are spread over the United States and Canada, but most of these are on private ranches, and some of them have small amounts of hybridized cattle genes. Significant public bison herds that do not appear to have hybridized domestic cattle genes are the Yellowstone Park, the Henry Mountains, the Custer State Park, the Wind Cave, and the Wood Buffalo National Park bison herds and subsidiary herds descended from it in Canada. Park officials transferred plains bison from Fort Niobrara National Wildlife Refuge to Theodore Roosevelt National Park's South Unit in 1956 and its North Unit in 1962 for population increase. In 1969, plains bison from Elk Island National Park were released into Prince Albert National Park in Saskatchewan, creating the Sturgeon River bison herd. At a population around 300 animals, they form a free herd able to wander where they please. The bison are spread throughout Prince Albert National Park's southwestern corner, as well as some crown and private land in the area. In 2006, plains bison from Elk Island National Park in Alberta were released into Saskatchewan's Grasslands National Park. This marks the first time they have wandered the shortgrass prairies of Canada since their near extinction at the turn of the 20th century. According to the national agency Parks Canada, the entire breeding population of these wild and "semiwild" bison is descended from just eight individuals that survived the period of near extinction, due to overhunting and tuberculosis infecting the herd. A herd of about 650 of these animals lives in, and can be seen at, the Wichita Mountains Wildlife Refuge near Lawton, Oklahoma. The herd was started in 1907 with stock from the New York Zoological Park, now known as the Bronx Zoo and located in the Bronx Park. Fifteen animals were shipped to Oklahoma, where bison had already become extinct due to excessive hunting and overharvesting by non native commercial buffalo hunters from 1874 to 1878. Some of these specimens have been released in other areas of the United States, such as Paynes Prairie in Florida. Only one southern plains bison herd was established in Texas. A remnant of the last of this relict herd had been saved in 1876. "Molly" Goodnight had encouraged her rancher husband, Charles Goodnight, to save some of the last bison which were taking refuge in the Texas Panhandle. By saving these few plains bison, she was able to establish a buffalo herd near the Palo Duro Canyon. This herd peaked at 250 in 1933. Bison of this herd were introduced into the Yellowstone National Park in 1902 and into the larger zoos and ranches throughout the nation. A herd of around 80 of these animals lives in the Caprock Canyons State Park near Quitaque, Texas, located about 50 miles northeast of Plainview, Texas. In 2013, bison were reintroduced to Fort Belknap Indian Reservation from Yellowstone National Park. In 2019, a herd was established in Pleistocene Park in Northern Siberia. https://pleistocenepark. ru/animals/bison/

2017 жылдың басында Альбертадағы Банф ұлттық паркіне жазық бизондары сәтті қайта әкелінді. Бизондар 2018 жылдың жазына дейін парктің жабық жайылымында бақылауда ұсталды, содан кейін оларға еркін қозғалуға рұқсат берілді. Parks Canada мәліметінше, бақылау 2022 жылға дейін жалғасады.

Қолданылуы

Ет, май және ішектерді тамақ ретінде пайдаланудан бөлек, дала тайпалары дәстүрлі түрде бизоннан алуан түрлі құралдар мен заттар жасаған. Оларға: жебе ұштары, тесу құралдары, моншақтар, жидек ұғып алуға арналған құралдар, тері сыпырғыштар, егіс құралдары, сүйектен жасалған инелер, мүйізден жасалған қасықтар, tendonдардан (сіңірлерден) жасалған садақ ішегі мен жіп, көк қуықтан жасалған су өткізбейтін ыдыстар, құйрықтан және кеміктерден жасалған бояуға арналған щеткалар, майдан алынған тағамдық май кіреді. Бас сүйектері салтанатты алтар ретінде қолданылуы мүмкін. Шикі теріден пафлештер, қалқан қаптары және мокасин табандары жасалады. Жүні бар терілерден көрпелер, орамалдар және жылы киім тігіледі. Ал терілерді жануардың миымен қайта өңдеп, содан соң түтінге ұстап кептіргенде, ең сапалысы қолға түседі, олар киім, мокасин, киіз үй жамылғылары, күнтізбелер және өнер туындыларында қолданылады.