Кіріспе
Араб әлеміндегі мәдени қозғалыс – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы араб қайта өрлеуі. Нахда (النّهضة, "Ояну" деген мағынаны білдіреді), сондай-ақ араб оянуы немесе ағартушылық деп те аталады, 19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасырдың басында Осман империясының араб тілінде сөйлейтін аймақтарында, әсіресе Мысырда, Ливанда, Сирияда және Тунисте гүлденген мәдени қозғалыс болды. Дәстүрлі зерттеулерде Нахда 1798 жылы Наполеонның Мысырға шабуылынан және Мұхаммед Әли сияқты кейінгі билеушілердің реформалық күш-жігерінен туған мәдени дүмпумен байланысты деп есептеледі. Алайда, соңғы зерттеулер Нахданың мәдени реформа бағдарламасы Батысқа еліктегеннен гөрі "іштен туған" (автогенетикалық) болғанын көрсетті, ол Осман империясындағы реформалар кезеңі – Танзиматпен (Осман саясатына конституциялық тәртіп әкелген және жаңа саяси элита құрған) және кейінірек Жас түрк революциясымен байланысты, бұл баспасөз және басқа да жариялымдардың кеңеюіне, сондай-ақ Мысыр мен Сирия және Ливандағы саяси экономика мен қоғамдық реформаларға әкелді. Қайта өрлеудің өзі Мысыр мен Левант аймағында бірдей уақытта басталды. Олардың тарихи жағдайының өзгешелігіне байланысты, олар назар аударған салалар да әртүрлі болды: Мысыр ислам әлемінің саяси мәселелеріне, ал Үлкен Сирия – мәдени жақтарына баса назар аударды. Дегенмен, бұл ұғымдар аймақтық шектеулерге бағынбады және қайта өрлеу дами келе бұл айырмашылықтар бірте-бірте жойылды.
the Arab renaissance movement of the late 19th – early 20th century
The Nahda (النّهضة, meaning "the Awakening"), also referred to as the Arab Awakening or Enlightenment, was a cultural movement that flourished in Arab populated regions of the Ottoman Empire, notably in Egypt, Lebanon, Syria, and Tunisia, during the second half of the 19th century and the early 20th century. In traditional scholarship, the Nahda is seen as connected to the cultural shock brought on by Napoleon's invasion of Egypt in 1798, and the reformist drive of subsequent rulers such as Muhammad Ali of Egypt. However, more recent scholarship has shown the Nahda's cultural reform program to have been as "autogenetic" as it was Western inspired, having been linked to the Tanzimat—the period of reform within the Ottoman Empire which brought a constitutional order to Ottoman politics and engendered a new political class—as well as the later Young Turk Revolution, allowing proliferation of the press and other publications and internal changes in political economy and communal reformations in Egypt and Syria and Lebanon. The renaissance itself started simultaneously in both Egypt and the Levant. Due to their differing backgrounds, the aspects that they focused on differed as well; with Egypt focused on the political aspects of the Islamic world while Greater Syria focused on the more cultural aspects. The concepts were not exclusive by region however, and this distinction blurred as the renaissance progressed.
Рифа әл-Тахтави
Мысырлық ғалым Рифа'а әл Тахтави (1801–1873) Нахданың бастамашысы ретінде кеңінен танымал. Ол 1826 жылы Мұхаммед Әли үкіметі тарапынан Батыс ғылымдарын және білім беру әдістерін зерттеу үшін Парижге жіберілді, бірақ бастапқыда Париж әскери академиясында оқыған мысырлық курсанттарға имам қызметін атқару үшін жіберілген. Ол француз қоғамын өте жағымды бағалады, бірақ сынсыз емес. Француз тілін үйреніп, маңызды ғылыми және мәдени еңбектерді араб тіліне аударуға кірісті. Сондай-ақ ол 1830 жылғы шілде революциясына куә болды, ол Шарль X-ке қарсы болды, бірақ Мұхаммед Әлиге жолдаған есептерінде бұл мәселе туралы ескере білді. Алғашында әл-Азхар университетінің консервативті исламдық оқуларының ықпалында болған оның саяси көзқарастары бірнеше мәселе бойынша өзгерді, ол парламенттік жүйе мен әйелдердің білімі үшін жақтас болды. Францияда бес жыл өткеннен кейін, ол өзі әзірлеген реформа философиясын іске асыру үшін Мысырға оралды, өз ойларын 1834 жылы жарық көрген «Тахлис әл Ибриз фи Талхис Бариз» (кейде «Париждің мәні» деп аударылады) кітабында жинақтады. Кітап ұйқас прозамен жазылған және Франция мен Еуропаны мысырлық мұсылман тұрғысынан сипаттайды. Тахтавидің пікірінше, Мысыр мен мұсылман әлемі Еуропадан көп нәрсе үйренуі керек еді, ол Батыс қоғамын қабылдады, бірақ реформалар ислам мәдениетінің құндылықтарына бейімделуі керек деп санады. Өзіне сенімді, бірақ ашық көзқарастағы осы модернизм Нахданың негізгі идеологиясына айналды.
Ахмад Фарис әл-Шидяқ
Ахмад Фарис әл Шидяк (1805 немесе 1806 жылы Фарис ибн Юсуф әл Шидяк болып дүниеге келді; 1887 жылы қайтыс болды) қазіргі Ливанда өсті. Туғаннан маронит христиан дінінде болған ол кейіннен араб әлемінің ірі қалаларында өмір сүрді, онда мансаптық жолын өтті. 1825 жылдан 1848 жылға дейін Каирде (қазіргі Египет) тұрып жұмыс істеген шамамен екі он жылдықтан кейін протестантизмге көшті. Сондай-ақ ол Мальта аралында да болды. 1857 жылы Ұлыбританияда жарық көрген Библияның араб тіліне аудармасына қатысып, 7 жыл бойы сол жерде тұрып жұмыс істеді, британдық азаматтық алды. 1850-ші жылдардың басында екі жылға Парижге (Франция) көшіп, өзінің ең маңызды еңбектерін жазып, жариялады. Кейін 1850-ші жылдары Фарис Тунисқа көшіп, 1860 жылы ислам дінін қабылдап, есімін Ахмад деп өзгертті. Сол жылы Осман үкіметінің өтінішімен аудармашы болып жұмыс істеу үшін Стамбулға келді, сонда араб тілінде газет шығарды. Бұл газет Осман империясы, Египет және Тунис тарапынан қолдау алып, 1880-жылдардың соңына дейін жарық көрді. Фарис араб тілі мен мәдениетін насихаттауды жалғастырды, қазіргі Түркиядағы Османлылардың 19-ғасырдағы "түркілендіру" саясатына қарсы тұрды. Шидяқ қазіргі араб әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі саналады және өзінің көптеген көркем шығармаларын жастығында жазды.
Бутрус әл-Бустани
Бутрус әл-Бустани (1819–1893) 1819 жылдың қаңтар айында Шоуф аймағындағы Диббие ауылында ливандық маронит христиан отбасында дүниеге келген. Көптілді, педагог және белсенді, Аль-Бустани 19 ғасырдың ортасында Бейрутте өркендеген Нахда қозғалысының көрнекті тұлғасы болды. Америкалық миссионерлердің ықпалымен протестантизмге көшкен ол, жергілікті протестант шіркеуінің жетекшісіне айналды. Алғашқыда ол протестант миссионерлерінің ‘Абей’ мектебінде сабақ берді және миссионерлердің Библияны араб тіліне аударуында маңызды рөл атқарды. Америкалықтармен тығыз байланысқа қарамастан, Аль-Бустани тәуелсіздікке ұмтылып, ақырында олардан бөлінді. 1860 жылғы қанды друздар мен марониттер арасындағы қақтығыстан және конфессиялық идеологияның күшейгенінен кейін, Аль-Бустани 1863 жылы зайырлы қағидалар негізінде Ұлттық мектеп, немесе Аль-Мадраса Аль-Ватанияны құрды. Бұл мектеп Бейруттың Нахда дәуірінің жетекші «пионерлерін» жұмысқа тартты және Нахда ойшылдарының бір буынын тәрбиеледі. Сонымен қатар, ол бірнеше оқулықтар мен сөздіктерді жинақтап, жариялады, осылайша ол араб қайта өрлеуінің шебері ретінде танымал болды. Әлеуметтік, ұлттық және саяси салаларда Аль-Бустани ұлттық элитаны қалыптастыру мақсатында бірлестіктер құрды және «Нафир Сурия» журналында бірлікке шақырулар жасады. Мәдени-ғылыми салаларда ол екі апта сайын жарық көретін журнал мен екі күнделікті газет шығарды. Бұған қоса, ол докторлар Эли Смит пен Корнелиус Ван Дайкпен бірлесіп, Библияны араб тіліне аудару жұмысын бастады, бұл аударма Смит-Ван Дайк аудармасы деп белгілі болды. Оның өнімді еңбегі мен жаңалықтары қазіргі араб тіліндегі көркем прозаның қалыптасуына ықпал етті. Батыстық білім алған және батыстық технологияны қолдаған ол, сонымен қатар, қатал секулярист болды және сириялық ұлтшылдықтың қағидаларын қалыптастыруда шешуші рөл атқарды (осыны араб ұлтшылдығымен шатастырмау керек). Стивен Шихи Аль-Бустанидің «маңыздылығы араб мәдениетінің болашағын болжауында немесе ұлттық мақтанышында емес. Оның арабтардың мәдени жетістіктерін «ояту» үшін батыстық білім мен технологияны таңдап алуын жақтауы да, оның құрбылары арасында ерекше емес. Керісінше, оның үлесі сөз өнерінде жатыр. Яғни, оның жазулары Османдық Сириясындағы заманауилықтың синтезделген түрін көрсететін, жергілікті прогрестің нақты формуласын айқындайды». Аль-Бустанидің ұлы Салим де осы қозғалысқа қатысты.
Хайреддин паша
Хайреддин паша әл-Тунси (1820–1890) құл ретінде Осман Тунисіне келді, онда ол Тунисті жаңғыртуға ұмтылған Ахмад Бейдің үкіметінде жоғары лауазымдарға көтерілді. Ол тез арада Осман империясы мен Еуропа елдеріне дипломатиялық миссияларға жауапты болды, бұл оған батыстық идеялармен, сондай-ақ Осман империясының Танзимат реформаларымен танысуға мүмкіндік берді. 1859 жылдан 1882 жылға дейін Тунис премьер-министрі қызметін атқарды. Осы кезеңде ол Тунистегі жаңғырудың маңызды күші болды. Көптеген жазбаларында ол ислам дәстүрін батыстық жаңарумен үйлестіруді көз алдына елестетті. Еуропалық Оқығушылдық жазбалары мен араб саяси ойларына сүйене отырып, оның басты мақсаты – тунистік халқының, және жалпы мұсылман халықтарының тәуелсіздігін сақтау болды. Осы мақсатта ол мұсылмандық конституционализмнің алғашқы үлгісін жасады. Оның жаңғырту теориялары тунистік және османдық ой-санаға зор әсер етті.
Франсис Мараш
Сириялық ғалым, публицист, жазушы, ақын және дәрігер Фрэнсис Мараш (1835-1837 жылдары туған, 1873 немесе 1874 жылы қайтыс болған) жастығында Батыс Азия мен Францияға саяхат жасаған. Ол «Ghabat al haqq» (алғаш рет 1865 жылы жарық көрді) еңбегінде саяси және әлеуметтік реформалар туралы ойларын білдірді, арабтардың ең басты қажеттілігі – заманауи мектептер мен діни көзқарастардан азат патриотизм екенін атап көрсетті. 1870 жылы Мараш атамекен мен ұлт ұғымдарын ажыратып, соңғысын Ұлы Сирияға қатысты қолданғанда, тілдің діни және сектанттық айырмашылықтарды тепе-теңдікте ұстау және ұлттық сананы қалыптастырудағы рөлін көрсетті. Мараш – қазіргі заманның тұңғыш, шынайы космополиттік араб зиялысы және жазушысы деп есептеледі, ол өзінің еңбектерінде француз революциясының қағидаларын қолдап, қорғады, арқылы Батыс Азия мен Солтүстік Африкадағы Осман билігін сынады. Ол сонымен қатар «қазіргі араб поэзиясында сөздік, тақырып, метафора және образдық жүйеде революция жасауға» тырысты. Жаңа идеяларды жеткізу үшін дәстүрлі сөздік қолдануы араб поэзиясындағы жаңа кезеңнің басталуын білдірді, осы дәстүрді Махжари ақындары жалғастырды.
Саясат және қоғам
Нахданың жақтастары көбінесе реформаларды қолдады. Әл-Бустани мен әл-Шидяқ «революциясыз реформаны жақтаған» болса, «Франсис Мараш [ ] және Адиб Исхақ» (1856–1884) ұсынған «ой-пікір ағымы» «радикалды және революциялық болды». 1876 жылы Осман империясы Танзимат реформаларының (1839–1876) ең маңызды жетістігі ретінде және империяның бірінші конституциялық дәуірін аша отырып, конституцияны қабылдады. Ол еуропалық үкімет жүйелерінен шабыттанды және империяны батыс державаларымен тең деңгейге жеткізу мақсадымен жасалды. Конституцияға өкілеттіктерін шектеген Сұлтан қарсы болды, бірақ оның зор символдық және саяси маңызы болды. Парламентаризмнің енгізілуі Осман империясының бақылауындағы провинцияларда саяси элитаның қалыптасуына әкелді, одан кейін бірнеше ұлтшыл қозғалыстардың, әсіресе египеттік ұлтшылдықтың көшбасшылары шықты. Египеттік ұлтшылдық араб емес еді, ол еуропалық колонизацияға және Египеттің түрік оккупациясына жауап ретінде египеттік этникалық идентификация мен тарихқа баса назар аударды. Бұл орталық Осман провинцияларындағы «Жас түрктердің» күшеюімен бірге жүрді. Түрік үкіметіне наразылық Сұлтанның автократиясына қарсы наразылықпен бірікті, ал араб ұлтшылдығының көбінесе секулярлық идеялары Осман халифатының діни билігіне мәдени жауап ретінде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары «Аль-Фатат» және әскери негізделген «Аль-Ахд» сияқты түрлі араб ұлтшыл құпия қоғамдары құрылды. Бұл сириялық ұлтшылдық сияқты басқа ұлттық қозғалыстардың өсуімен толықтырылды, ол кейбір көріністерінде египеттік ұлтшылдық сияқты араб емес және «Ұлы Сирия» тұжырымымен байланысты болды. Әл-Нахда дәуірінің соңғы кезеңінің маңызды мысалы – палестиналық ұлтшылдықтың пайда болуы, ол сириялық ұлтшылдықтан Палестинаға еврейлердің көшіп келуімен және палестиналық ерекшелік сезімімен ерекшеленді.
Әйелдер құқықтары
Әл Шидяқ "Аяқ үстіне аяқ" еңбегінде әйелдердің құқықтарын қорғады, ол 1855 жылы Парижде жарық көрді. Ливандық еврей автор Эстер Моял 1890 жылдары "The Family" журналында әйелдер құқықтары туралы кеңінен жазды.
Дін
Діни салада Джамал әл-Дин әл-Афгани (1839–1897) исламға модернистік жаңа түсінік берді және дінге адалуды еуропалық қысымға қарсы пан-исламдық ынтымақты уағыздаған отаршылдыққа қарсы доктринамен біріктірді. Ол сондай-ақ авторитарлық монархияларды халық өкілдігімен билеумен алмастыруды жақтады және өз заманының исламдағы догматизм, тоқырау және жемқорлық деп есептеген жағдайларды сынады. Ол дәстүр (тақлид, تقليد) ислами пікірсайысты басып, діннің дұрыс амалдарын шектеді деп мәлімдеді. Әл-Афганидің исламның ескі түсініктерін қайта қарау туралы ұсынысы және дәстүрлі дінге жасаған батыл шабуылдары 1924 жылы халифат құлағаннан кейін зор ықпалға ие болды. Бұл ислами қауымдастықтарының діни доктринасы мен әлеуметтік құрылымында үлкен олқылық тудырды, оны Абдул Хамид II жалпы мұсылман қолдауын нығайту үшін уақытша қалпына келтіруге тырысты, бірақ ол күтпегендей жойылды. Бұл мұсылмандарды сенімнің жаңа түсіндірмелерін іздеуге және кең таралған догмаларды қайта қарастыруға мәжбүр етті – дәл осыны Әл-Афгани ондаған жылдар бұрын олардан талап еткен еді. Әл-Афгани көптеген адамдарға әсер етті, бірақ оның шәкірттерінің ең танымалсы – Мұхаммед Абдух (1849–1905), ол онымен бірге қысқа ғұмырлы ислами революциялық журнал, «Ал Урвах әл Вутқаны» шығарды, ал оның ілімі исламның практикалық реформасында маңызды рөл атқарды. Әл-Афгани сияқты Абдух та дәстүрлі ислами билігін моральдық және интеллектуалдық бұзылысқа, үмметке діннің дұрыс қолданылуына кедергі келтіретін догматикалық исламды таңуға айыптады. Сондықтан ол мұсылмандардың ежелгі халифалар ұстанған «нағыз» исламға оралуын қалады. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің бастапқы хабарын дәстүрдің араласуысыз немесе оның ізбасарларының қате түсіндірмелерісіз қолдану Құранда Алла белгілеген әділ қоғамды автоматты түрде құрады, соның арқасында мұсылман әлемі отарлау мен әділетсіздікке қарсы тұруға күш алады. Абдухтың шәкірттерінің арасында оның мұрасын жалғастырған және әділ ислами үкімет туралы ұғымды кеңейткен сириялық ислами ғалымы және реформатор Рашид Рида (1865–1935) болды. Оның ислами мемлекеттің қалай ұйымдастырылуы керек екені туралы тезистері бүгінгі таңдағы исламистер арасында, мысалы, «Мұсылман бауырластығы» сияқты ұйымдарда әлі де ықпалды болып табылады.
Мәсіхшілер
Араб христиандары Нахда қозғалысында шешуші рөл атқарды. Білімді азшылық ретіндегі олардың мәртебесі әдебиет, саясат, философия, музыка, театр және кино, медицина және ғылым салаларына маңызды ықпал етуге және үлес қосуға мүмкіндік берді. Дамаск, Бейрут, Каир және Алеппо осы қайта жаралудың негізгі орталықтары болды, нәтижесінде онда мектептер, университеттер, театрлар мен баспаханалар құрылды. Бұл ояну "қауымдастық" деп аталатын саяси белсенді қозғалыстың пайда болуына әкелді, ол араб ұлтшылдығының тууымен және Осман империясында реформалар талабымен қатар жүрді. Бұл Еуропа үлгісіндегі заманауи мемлекеттер құруға ұшқын болды. Осы кезеңде араб тілінің тұңғыш күрделі құрамы жасалып, әріптермен басылуы мүмкін болды, ал кейін бұл қозғалыс музыка, мүсін, тарих, гуманитарлық ғылымдар, экономика және адам құқықтары салаларына әсер етті. Осман империясының соңғы жылдарындағы бұл мәдени қайта жаралу арабтар үшін өнеркәсіптік революциядан кейінгі кезеңдегі маңызды қадам болды және 19 ғасырдағы мәдени жаңарудың жекелеген салаларымен ғана шектелмейді, өйткені Нахда қоғамның барлық саласын және салалардың жиынтығын қамтыды. Араб мәдениетінің дамуына үлкен үлес қосқан, барлық діндерден студенттерді қабылдайтын Сент-Жозеф университеті, Сирия протестант колледжі (кейін Бейрут американдық университеті) және Бағдадтағы Әл-Хикма университеті сияқты христиан колледждері де маңызды рөл атқарды. Тарихшылар арасында араб христиандарының осы қайта жаралудағы рөлінің маңыздылығы және диаспораға қатысу арқылы дамуға қосқан үлесі туралы келісім бар. Махжар (оның бір мағынасы – "араб диаспорасы") – Нахда қозғалысынан бұрын пайда болған әдеби қозғалыс. Оны 20 ғасырдың басында Ливан, Сирия және Палестинадан Америкаға эмиграциялаған араб тілінде жазатын христиан жазушылары бастады. "Қалам лигасы" – Солтүстік Америкадағы алғашқы араб тіліндегі әдеби қоғам, оны бастапқыда сириялық Насиб Арида мен Абд әл-Масих Хаддад құрған. "Қалам лигасының" мүшелері: Халил Ғибран, Элия Абу Мади, Михаил Найми және Амин Рихани. Оның он мүшесінің сегізі грек православтық, ал екеуі маронит христиандары болды. 20 ғасырдың басында көптеген белгілі араб ұлтшылдары христиан болды, мысалы, сириялық зиялы Константин Зурейк, Баас партиясын құрған Мишель Афлак және алғашқы араб ұлтшылы саналған Джурджи Зайдан. Палестинаның көрнекті Иерусалим тұрғыны Халил әл-Сакакини араб православтық болды, сондай-ақ "Араб оянуы" атты еңбектің авторы, ливандық Джордж Антониус та осы дінде болды.
Шиит діні
Шиит ғалымдары қайта өрлеу қозғалысына үлес қосты, оның ішінде тіл біліміндегі сарапшы Ахмад Рида және оның күйеу баласы, тарихшы Мұхаммед Жәбер Әл Сафа. Иранда да, шиит дінінде де маңызды саяси реформалар бір уақытта жүзеге асты. Діни иерархияның жүйеленуімен шиит діни сенімдері де маңызды өзгерістерге ұшырады. Саяси реформалардың толқынынан кейін Ирандағы конституциялық қозғалыс египеттік Нахда реформаларымен белгілі бір дәрежеде салыстырылды.
Ғылым
XIX ғасырдың басында Мысырдан көптеген студенттік делегациялар Еуропаға сапар шегіп, Еуропа университеттерінде өнер мен ғылымды оқыды және техникалық біліктерді меңгерді. Араб тіліндегі журналдар ғылыми білімді тарату мақалаларын жариялай бастады.
Қазіргі әдебиет
19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында араб әдебиетінде бірқатар жаңа үрдістер пайда бола бастады. Олар бастапқыда классикалық формаларға жақын болғанымен, қазіргі заманғы тақырыптар мен араб әлемінің қазіргі дәуірде кездесетін мәселелерін көтерді. Франсис Марраш араб әлемінде француз романтизмін таныстыруда маңызды рөл атқарды, әсіресе поэтикалық проза мен прозалық поэзияны қолдану арқылы. Салма Хадра Джейюси мен Шмуэль Моренің сөзінше, оның еңбектері қазіргі араб әдебиетіндегі осы жанрдың алғашқы үлгілері болды. Мысырда Ахмад Шауки (1868–1932) және тағы басқалар классикалық қасиданың шектерін зерттей бастады, бірақ ол негізінен неоклассикалық ақын болып қала берді. Одан кейін Хафез Ибрагим (1871–1932) сияқтылар поэзияны антиколониализм тақырыбын және классикалық идеяларды зерттеу үшін пайдалана бастады. 1914 жылы Мұхаммед Хусейн Хайкал (1888–1956) «Зейнеб» романын жариялады, ол көбінесе египеттік алғашқы заманауи роман деп есептеледі. Бұл роман араб прозасын жаңғырту қозғалысын бастады. Олардың арасында ең танымал – Халил Жибран (1883–1931), ол өзінің шығармалары арқылы саяси және діни институттарға қарсы шықты және 1920 жылдан өмірінің соңына дейін Нью-Йорктегі «Қалам» лигасының белсенді мүшесі болды. Кейбір «Махжари» жазушылары, мысалы Михаил Найми (1898–1989) кейін Ливанға оралды. Жүржі Зайдан (1861–1914) араб тарихи романы жанрын дамытты. Мей Зиаде (1886–1941) де 20 ғасырдың басындағы араб әдебиетінің маңызды тұлғасы болды. Алепполық жазушы Құстаки әл-Химси (1858–1941) қазіргі араб әдебиеті сыншылығының негізін қалаушы деп есептеледі, оның «Сынау ғылымындағы зерттеушінің көзі» атты еңбегі осы саладағы маңызды жұмыс болды. Азиз-паша Абазаның шығармалары – панарабизм тақырыбындағы классикалық араб стиліндегі заманауи поэзияның бір үлгісі. Ол Фекри-паша Абаза, Тарват Абаза және Десуки Бек Абаза сияқты көрнекті араб әдебиеті қайраткерлерін тәрбиелеген Абаза әулетінен шыққан.
Энциклопедиялар мен сөздіктер
Еуропалық және американдық әдебиеттерді аудару жұмыстары араб тілінің жаңартуына ықпал етті. Көптеген ғылыми және академиялық терминдер, сондай-ақ қазіргі заманғы жаңалықтарды атау үшін сөздер қазіргі араб тілінің лексикалық қорына енгізілді, ал басқаларын қамту үшін араб тілінің түбірлік жүйесіне сәйкес жаңа сөздер тудырылды. Қазіргі заманғы баспаның дамуы классикалық араб тілінің қолданылуын тоқтатып, оның орнына бүгінгі күні Араб әлемінде қолданылатын қазіргі стандартты араб тілі енгізілді. 19 ғасырдың соңында Бутрус әл-Бустани ортағасырлық араб ғалымдарының еңбектері мен батыстың лексикографиялық әдістерін пайдалана отырып, алғашқы қазіргі араб энциклопедиясын жасады. Ахмад Рида (1872–1953) араб тілінің алғашқы қазіргі заманғы сөздігін – "Матн әл-Луға" сөздігін жариялады.
Әдеби салондар
Салондар пайда болды. Мариана Марраш – 19 ғасырда араб әлемінде әдеби салон дәстүрін қайта жаңғыртқан алғашқы араб әйелі, ол Алепподағы үйінде өткізген салон арқылы. Қайырдағы алғашқы салон ханшайым Назли Фадилге тиесілі болды.