Кіріспе
Испан зерттеушісі Гаспар Перес де Виллагра (1555–1620) 1598 жылы Санта-Фе де Нуэво-Мексиконы алғаш рет отарлаған Хуан де Оняте экспедициясында капитан және заң кеңесшісі (генералды прокурор) болды. 1601 және 1603 жылдар аралығында ол қазіргі Мексиканың Дуранго штатындағы Гуанасеви кентерінің алкальдесі қызметін атқарды. Ол 1610 жылы жарық көрген «Нуэво-Мексико тарихы» атты еңбегімен әйгілі. Ол Пуэбла-де-Лос-Анджелес қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Эрнан Перес де Виллагра испандық болса, анасының кім екені белгісіз. Ол Еуропада оқуға мүмкіндік алды және 1570-жылдардың басында Саламанка университетінде әдебиет бакалавры дәрежесін алды, онда грек және рим тарихшылары мен шешендерін зерттеді, содан кейін Жаңа Испанияға қайтып келді.
Gaspar Pérez de Villagrá (1555–1620) was a captain and legal officer (procurador general) in the Juan de Oñate expedition that first colonized Santa Fe de Nuevo México in 1598. Between 1601 and 1603, he served as the Alcalde mayor of the Guanacevi mines in what is now the Mexican state of Durango. He is better known for his authorship of Historia de la Nueva México, published in 1610. He was born in Puebla de Los Angeles, New Spain. His father, Hernan Peréz de Villagrá was a Spaniard while his mother's identity remains unknown. He received the opportunity to study in Europe and received a bachelor of letters degree from the University of Salamanca in the early 1570s, where he studied Greek and Roman historians and rhetoricians after which he returned to New Spain.
Ерте өмір
Американы жаулап алудың алғашқы шынжырлаушыларының бірі ғана емес, сонымен қатар «Historia de la Nueva México» атты эпикалық поэмасы арқылы Америка Құрама Штаттарындағы латын әдебиетінің алғашқы дамушыларының бірі ретінде танылған Гаспар Перес де Виллагра 1555 жылы Пуэбла-де-Лос-Анжелес қаласында (Мексико қаласының жанында) дүниеге келді. Оның әкесі, Эрнан Перес де Виллагра, Кампос де Виллаграннан шыққан испан еді. Гаспар Перес де Виллагра туғаннан криолл болғанымен, Жаңа Дүниеде туған испандықтардың оның буыны Испанияда туғандарға қарағанда өзін испандықтан кем сезінбеді. Оның жастық шағы мен ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Дегенмен, ол Испанияда оқыған, Саламанка университетінен диплом алған, ерекше құқықтары бар криолдардың шағын тобының құрамына кірді. Перес де Виллаграның Жаңа Испанияға қайтып келген уақыты белгісіз, бірақ ол 1596 жылы Дон Хуан де Онатемен байланыс жасағанға дейін оралған болуы керек. Ол Хуан де Онате экспедициясының капитаны және құқықтық кеңесшісі болып тағайындалды.
Әскери мансап
1579 жылы Санта-Барбарада тұтқындалған бір үнділік Чиуауа шөлінен әрідегі ірі қалалар туралы айтты. Бұл жаңалық Францискан монахы Агустин Родригеске жетті, ол вице-корольге хабарлады. Осыдан бастап 1595 жылы Жаңа Мексиканы бағындыру және басқару үшін Онате жасаған өтінішке алып келген экспедициялар тізбегі басталды. Оның экспедицияға қатысты өтініші 1598 жылы вице-король бекітті. Онатенің 1598 жылғы экспедициясы ең жақсы дайындалған болуы мүмкін, оның мақсаты тек байлықты қолға түсіру ғана емес, сонымен қатар көптеген қоныс салушылары бар колония құру болды. Шамамен 400 адамнан тұратын Онате экспедициясы Мексиканың солтүстігіндегі Сакатекас штатынан саяхатын бастады. Әртүрлі кедергілерден кейін, көбінесе саяси мәселелерге байланысты, экспедиция 1598 жылдың 26 қаңтарында жолға шығып, таулы аймақтар, шөлдер мен құйылысқан өзендерден өтті. Көптеген қауіп-қатерлі жағдайлар мен өлімге жуық оқиғалардан кейін экспедиция 1598 жылдың шілдесінде бүгінгі Техас штатындағы Эль-Пасо тұсындағы Рио-Гранде өзенінің күшті ағысынан өте алды. Алғыс айту үшін Онате қасиетті мисса өткізуге бұйрық берді, содан кейін ерлер мен әйелдер сол үшін жазылған пьесаны тамашалап демалды; бұл Америка Құрама Штаттарында көрсетілген алғашқы Батыс Еуропалық драма болды. «Морос және Христиандар» сияқты осындай комедиялық пьесалардың мақсаты, испан империясының қуатын үнді халқына көрсету болды, олар зеңбіректердің қатты дауысына таң қалды. Экспедиция штаб-пәтерін Сан-Хуанға орналастырды, содан кейін Онате Гаспар Перес де Виллаграны және басқа капитанды қалалар, байлықтар мен ресурстарды іздеу үшін экспедицияларға жіберді. Жаңа Мексикадағы алғашқы испан қоныс салушылары 1598 жылы Сан-Хуаннан, 1601 жылы Сан-Габриэль өзенінің жағалауындағы елді мекенге, содан кейін 1607 жылы Сангре-де-Кристо тауларының етегінде орналасқан Санта-Феге көшті. Онате индейлерге қатыгездікпен қарағаны үшін де танымал болды. Ұзақ өтпей, испан королінің атынан бағынышқа алынған, зорлық-зомбылыққа ұшыраған, азық-түліктері тоналған және жерлері тартып алынған Пуэбло тайпалары көтеріліс жасады. Содан кейін, 1599 жылы, Акома шайқасы болды, онда жүздеген жергілікті тұрғындар қырғынға ұшырап, үйлерінен қуылды, бұл Пуэблоның жеңілісін және испан отарлаушыларының жеңісін білдірді.
Нью-Мексико тарихы
1610 жылы Виллагра өзінің алғашқы әдеби шығармасын жариялады – «Historia de la Nueva México», 1596 жылы Мексика қаласынан басталып, 1599 жылы испандықтардың Акома Пуэблосына шабуыл жасауымен аяқталатын Жаңа Мексикадағы Онате экспедициясының оқиғаларын егжей-тегжейлі баяндайтын эпикалық өлең. Өлеңнің алғашқы басылымы 287 жапырақтан тұратын октавалық мәтінде жарық көрді. Бұл өлең көпке танылмады және түпнұсқасының өте аз данасы бүгінге дейін сақталған. 1900 жылы Мексиканың Ұлттық мұражайы оның факсимильдік басылымын шығарды; алайда, мәтін испан тілінде болғандықтан, оған академиялық қауым аз назар бөлді. 1933 жылы Гилберто Эспиноса оны ағылшын тіліне аударды; содан бері өлеңнің беделі өсті және Виллаграның еңбегіне, стиліне және тарихи мазмұнына көбірек құрмет көрсетіледі. «Historia de la Nueva México» қазірде колониялық әдебиеттің құнды бір бөлігі саналады.
The first edition of the poem was produced in an octavo text, consisting of 287 leaves of verse. The poem gained little notoriety and very few copies of the original exist today. In 1900, a facsimile reprint was published by the Museo Nacional de México; however, because the text was in Spanish, little academic attention was paid to it. In 1933 a translated, English version was produced by Gilberto Espinosa; since then the reputation of the poem has shifted and more admiration is paid to Villagrá's efforts, style, and historical contents. Historia de la Nueva México is now considered a valued part of colonial literature.
Кейінгі әдеби шығармалары
Акома халқының үкімін қабылдауға қатысқаннан кейін, Виллагра екінші кітап жазды, қазір сирек кездеседі: El Capitán Gaspar de Villagrá para justificarse de las muertes, justicias y castigos que el adelantado don Juan de Oñate dizen que hizo en la Nuevo México (Мадрид, 1612). Аударғанда оның екінші әдеби туындысының атауы мынадай болады: Капитан Гаспар де Виллагра Адельантадо Дон Хуан де Онате Нью-Мексикода жасады деген өлімдерді, әділдіктерді және жазаларды ақтау үшін. Бұл оның экспедицияларға соққан оқиғаларға қатысуын түсіндіреді, оған көптеген айыптаулар мен келіспеушіліктер тудырды. Осы еңбек туралы мәліметтер әлі де анық емес.
Сын
Нью-Мексико тарихына қатысты екі түрлі сын бар. Біріншісі Виллаграның тарихты поэтикалық эстетизммен қатар қоюға тырысуын сынап, оның поэманың тарихи мазмұнымен шектеліп, суретші ретіндегі мүмкіндіктерін қысқартатынын айтады. Виллагра өзін көркемдік жағынан шектейді, себебі ол тарихи материалды хронологиялық және нақты түрде беруге тиіс; мұндай формат Гаспарға шығармашылық еркіндігін азайтады. Гомер мен Вергилийдің туындыларымен салыстыруға болатын әдеби шығарма жасауға ұмтылса да, поэманың мазмұны оны фактілерге тоғыстырып ұстап тұрады. Тарихшы Мигель Энсиниас айтқандай, "Виллаграның поэмасында романдық немесе фантастикалық деуге болатын ештеңе жоқ". Виллагра шығармасын шедеврге айналдыруды армандаса да, формамен қақтығыс туғандықтан, мұратына жете алмайды. Екінші сын Виллаграның классикалық және әдеби элементтерді тым көп пайдалануын тым ауыр және артық деп бағалайды. Энсиниас "поэма поэтикалық салыстырулармен тым толы" деп атап, оның үтірді қолдануын "аса көп" дейді. Виллаграның Оньяте экспедициясының қатысушыларын грек және рим мифологиясының кейіпкерлерімен байланыстыру әрекеті, олардың арасындағы мағыналық байланыстардың көптігінен абсурдқа ұласады. Бұл абсурдтық ұзақ сөйлемдер жасау үшін қолданылатын үтірлердің көптігімен одан әрі күшейеді. Үтірлер ойға дайымдауға мүмкіндік берсе де, поэманың қарқынын баяулатып, оны көздейгеннен де ұзын етіп көрсетеді. Кейбір сыншылар "Historia" шығармасын 19 ғасырдағы Еуропаның тарихи романдарының алдағы дамуына жол ашқан, бірақ Ренессанс дәуірінің поэзиялық дәстүріндегі туынды деп санайды. Сервантестің "Дон Кихот” романын жариялаған кезеңде Перес де Виллагра Испанияда болғанымен, авторлардың бір-бірінің еңбектерін білгені белгісіз. Соңғы жылдары, әсіресе Нью-Мексико университетінің баспасынан 1992 жылы шыққан "Historia de la Nueva México” атты сындық басылымнан кейін, Перес де Виллаграны латын әдебиеті дәстүрінің негізін қалаушы тұлғаларының бірі ретінде қарастыруға тырысулар жасалып жатыр. Ол тарихи және хронологиялық оқиғаларға қатысты сенімсіз, абориген халқының бейнесін әкесіндей қараушылықпен суреттегені сынға ұшырады, ал ақын ретінде Перес де Виллагра шабыттандырмай, қайталанатын болуы мүмкін. Дегенмен, оның еңбегі болашақ ұрпақтар үшін, әсіресе 19 ғасырдың соңынан бастап, дәстүрді анықтайтын маңызды мотивтерді жариялайды.