Кіріспе

Жалпы бейбітшілік идеясы (Κοινὴ Εἰρήνη, Koinē Eirēnē) б.з.д. 4-ғасырдағы грек саяси ой-пікірінің ең ықпалды ұғымдарының бірі болды, Панэллинизм идеясымен қатар. Бұл термин грек қала-мемлекеттері (полистер) арасындағы қалалар арасындағы қалалар арасындағы ұзаққа созылатын, тұрақты бейбітшілік түсінігін және осы ұғымның үш негізгі критерийін орындайтын бейбітшілік шартының бір түрін сипаттады: ол барлық грек қала-мемлекеттерін қамтуы керек, олардың әскери күшін ескермей, барлық қала-мемлекеттердің автономиясын және теңдігін тануы керек, және ол мәңгілік күшінде қалуға бағытталған болуы керек еді. Жалпы бейбітшілікті жақтаушылар оны б.з.д. 431 жылы Пелопоннес соғысының басталуынан бастап грек полистерін қамтыған соғыстарды тоқтатудың жолы ретінде қарастырды. Б.з.д. 387/6 жылғы Патшалық бейбітшілігінен бастап б.з.д. 338 жылы Коринф лигасының құрылуына дейін, Жалпы бейбітшілік идеясы грек полистері арасындағы барлық бейбітшілік келісімдеріне әсер етті. Алайда, соңында, тек күшті гегемониялық держава ғана жан-жақты бейбітшілікті ұзақ сақтай алатыны белгілі болды. Қазіргі заманда бұл ұғым қайта жаңғырды және 20-ғасырда Жалпы бейбітшілік принципі Ұлттар Лигасы және Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты халықаралық ұйымдардың негізгі тасы болды.

Жалпы бейбітшілік идеясы

Жалпы бейбітшілік идеясы Грециядағы б.з.б. 5 ғасырдағы саяси өзара әрекеттесулерде біртіндеп қалыптасқан ежелгі идеялардан туындады. Алайда, оның уақытша қолданылуы тұрақты бейбітшілікке деген қажеттіліктің түсінілуіне қарағанда, бірнеше кезекпен билік құрған гегемониялық державалардың мүдделеріне қызмет ететіндей болды. Сондықтан Жалпы бейбітшілік тарихы – бұл тек идеялар тарихы ғана емес, сонымен қатар Пелопоннес соғысы мен Македония патшасы Филипп II және Ұлы Александрдың келуі арасындағы онжылдықтардағы Грецияның дипломатиялық тарихының да бір бөлігі болып табылады.

Терминнің дамуы

Грек тіліндегі Eirene сөзі, бастапқыда тек "бейбітшілік күйі" деген мағынаны білдірген, б.з.б. 4 ғасырының басында "бейбіт келісім" деген ұқсас мағынаны да қабылдады. Бұл соғысқа және бейбітшілікке деген көзқарастың жалпы өзгеруінің салдары болды. Б.з.б. 5 ғасырында грек полистері арасындағы соғыстар келісімдермен аяқталды, олар spondai (σπονδαί), synthekai (συνθήκαι) немесе dialyseis polemou (διάλυσεις πολέμου) деп аталды. Бұл терминдердің бәрі соғысты тоқтату немесе уақытша тынығуды білдірді. Бірақ сол ғасырдың ортасынан бері аяқталмайтын соғыстардың салдарынан, халықаралық қатынастардағы қалыпты жағдай соғыс емес, бейбітшілік болуы керек деген идея біртіндеп қалыптасты. Бұл Eirene терминінің маңыздылығының артуына және оның бейбіт келісімдерді атау үшін қолданылуына әсер етті. "Ортақ бейбітшілік" термині алғаш рет б.з.б. 391 жылы Афина мен Спарта арасындағы Коринф соғысын аяқтау бойынша сәтсіз келіссөздерге сілтеме жасай отырып қолданылды. Афиналық саясаткер Андокид өз азаматтарына "койн эйрене" деп аталатын келісімді қабылдау туралы сөйлеген сөзінде кеңес берді. Бұл термин бұрыннан қолданыста болған болуы мүмкін, бірақ осы сөз бұл терминнің алғашқы жазбада кездесуі. Eirene және койнэ эйрене терминдері алғаш рет қолданылған келісім – спарталықтар мен парсылықтардың б.з.б. 387/6 жылы таңған "Патшалық бейбітшілігі" болды. Koine eirene тіркесі алғаш рет ресми құжатта б.з.б. 362 жылы Мантинея шайқасынан кейін жасалған бейбіт келісімде пайда болды. Жалпы, koine eirene термині замандас көздерде сирек кездеседі. Исократ, Демосфен және Ксенофонт сияқты авторлар оны мүлдем қолданбайды. Бірақ олар б.з.б. 1 ғасырдың тарихшысы Диодор тұрақты түрде koine eirene деп атаған бейбіт келісімдердің әрқайсысының негізгі сипаттамаларын көрсетеді. Диодордың б.з.б. 386-361 жылдар аралығындағы оқиғаларды замандас автор Эфордың еңбектеріне негіздегендігі осы термин сол кезде кеңінен қолданылғандығын көрсетеді. Бұл сондай-ақ б.з.б. 4 ғасырының ортасында Аргоста жасалған, "Сатраптарға жауап" деп аталатын жазуда да кездеседі, оның нақты күні мен жағдайы белгісіз.

Сипаттамалары

Андокидтің сөйлеген сөзі мен Патшаның бейбіт келісімінің шарттарында сол кездегі бейбіт келісімдер үшін жаңа екі ерекшелік ашылады. Бірі – барлық грек полистері (кейбір ерекшеліктермен) дербес болуға тиіс болды. Екіншісі – осы келісімдердің жобаларының әрқайсысы барлық полистерге жіберілді. Сондықтан бейбітшілік енді бұрынғы жауласқан екі полис немесе одақ арасындағы екіжақты келісім ретінде емес, мүмкіндігінше қақтығысқа қатыспаған барлық тараптарды қамтитын көпжақты шарт ретінде ұсынылды. Үшінші ерекшелік тікелей айтылмаған, бірақ мерзімнің белгіленбегенінен көрініп тұр. V ғасырда бейбіт келісімдердің белгілі бір мерзімге дейін жарамды болуы қалыпты еді. 446/5 ж.б. Афина мен Спарта арасындағы отыз жылдық бейбітшілік оның күтілетін ұзақтығымен аталды. 421 ж.б. Никий бейбітшілігі елу жылға созу жоспарланған, ал жүз жылдық мерзімге жасалған келісімдер іс жүзінде мәңгілікке созуға бағытталған. Бұл бейбітшілік мемлекеттердің емес, олардың халқының арасында жасалғанын көрсетеді, сондықтан келісімнің ең ұзақ мерзімі – бір ұрпақтың өмір сүру мерзіміне дейін болуы мүмкін, ол тек өзі үшін ғана келісімдер жасай алады, ал ұрпақтары үшін емес. Ал койнэ эйрене принципі бойынша мәңгілікке созуға арналған. Бұл туралы келісімдерде тікелей айтылмаса да, дербестік туралы шарттардың ішкі логикасынан көрінеді, себебі мерзімі шектеулі тәуелсіздік – тәуелсіздік емес.

Көпжақтылық

Біздің заманымыздан бұрын V ғасырда Афина мен Спарта арасындағы екіжақты бейбітшілік шарты басқа тараптардың мүдделерін, тіпті өз одақтастарының мүдделерін де ескермеді, олармен ақылдаспады. Тіпті б.з.б. 404 жылы Пелопоннес соғысын аяқтаған, бірақ шындығында Спарта тарапынан таңылған келісім-шарт ресми түрде Спарта мен Афина арасындағы келісім болып саналды. Онда Афинаның Делия лигасындағы одақтастарына қатысты ешқандай талап қойылмады және спарталықтардың одақтастарының қарсылығына қарамастан жасалды. Сондықтан бұл келісім 5 ғасырдың жағдайын және идеяларын толық бейнелейді, онда Грецияда тек екі үлкен гегемониялық күш болды, ал барлық басқа полистер оларға бағынышты болды. Дегенмен, көпжақты жалпыгрек келісімінің идеясы жаңа емес еді. Ксеркстің жорығы жеңілгеннен кейін 481 жылы жалпы бейбітшілікке қол қойылған, бірақ ол уақытша болды. 450 жылы Перикл Афинада жалпы бейбітшілік конференциясын өткізуді қалағандығы айтылады. Бірақ спарталықтардың афиналық гегемониядан қорқуы себепті қатысудан бас тартуы осы конференцияның өткізілмеуіне әкеп соқты. Сицилия мен Иониядағы жеке полистер арасындағы кейбір көпжақты келісімдерден басқа, Амфиктион лигасының діни бірлестігі ежелгі Грекияның ұзақ сақталған және маңызды көпжақты келісімі болды. Амфиктиондық серт мүше мемлекеттерді соғыста жоюдан немесе олардың суын тартып алудан тыйым салды. Бұл сертке бағынбаған полистер өзінің жойылу қаупіне тап болатын. Бұл койн-эйреннің алға күрсіні болуы мүмкін. 387 жылдан кейін бейбітшілік шарты жасау койн-эйрен негізінде жиі жасалатын болды. Оның себебі, гегемониялық күштер енді жеке полистер емес, бірнеше қарсы полистер немесе шамамен тең күшке ие лигалар болды. Олармен бейбітшілікке қол жеткізу үшін барлығының келісімі қажет еді. Мұндай көпжақты келісімнің қабылдануы үшін автономия шарты бірінші талап болып табылды.

Аутономиялық ереже

Грекиялық термин «автономия» полис азаматтарының өздерінің құқықтық жүйесін немесе номос (νόμος) қолдану және басқа полистерге бағынудан толықтай босату құқығы мен мүмкіндігін білдірді. Полис Грекиядағы мемлекеттің ерекше түріне айналғандықтан, олардың бір-бірімен қарым-қатынасында жазылмаған заң болды: олардың әрқайсысы – тіпті ең маңызсыздары да – дербес болуға тиіс. Бұл ереженің жалғыз ерекшелігі – Афина және Спарта полистеріне толыққанды қосылған Атика мен Лаконияның шағын қалалары еді. IV ғасырда тебандықтар Беотия қалаларын бір полиске біріктіруге тырысқанда бұл жағдай үлкен шиеленіске әкелді. Алайда, парсы соғыстарынан кейін «коина» немесе «симмахия» деп аталатын одақтар құруға деген ықылас артты. Бұл одақтар ерікті түрде құрылды, сондықтан автономия принципі теориялық тұрғыдан бұзылмады. Бірақ парсы қауіпі азайғанда, афиналықтар өздері бақылаған Делиан одағын өздері билейтін теңіз империясына айналдыруға ұмтылды. Осылайша афиналықтар автономияның негіздерін бұзды: полистердің өздерінің саяси жүйелерінде өмір сүру, гарнизон, клирухия, сыртқы сот юрисдикциясы және салықтан босату құқығын. Әскери мақсаттарға арналған жарналарды (φόρος) енгізу, одақтың қазынасын Делостан Афинаға көшіру және одақтың кейбір мүшелерінде афиналық үлгідегі демократиялық конституцияларды күштеп енгізу автономия принципін бұзуға бағытталды. Пелопоннес одағы салыстырмалы түрде бос ұйымдастырылған спартандықтар 5 ғасырдың ортасынан бастап автономия талабын афиналық одақты әлсірету үшін дипломатиялық құрал ретінде пайдалана бастады. Олар афиналықтардың одақтастарының шағымдарын өздерінің шағымдары ретінде қабылдады: Пелопоннес соғысы кезінде және одан кейін спартандықтар өздерін барлық грек мемлекеттерінің бостандығын қорғаушылар ретінде көрсетті. Осылайша, автономия шарты әрбір жалпы бейбітшіліктің маңызды бөлігі болды, өйткені кішігірім полистер оны өздерінің тәуелсіздігін сақтаудың жолы ретінде қарастырды, ал үлкен державалар оны өздерінің мүдделерін ілгерілету үшін пайдалана алды.

Жалпы бейбітшіліктің дамуы

Кейбір шарттар бойынша бейбіт келісімнің Жалпы бейбітшілік саналғаны белгісіз. Алдағы мәтінде Жалпы бейбітшілік идеясының қалыптасуын түсінікті ету үшін кең анықтама қолданылады. Оған қосылу шарттары – автономия туралы бап және барлық грек полистерінің қосылуға мүмкіндігі болуы, осы мүмкіндік пайдаланылған немесе пайдаланбаған болса да.

391 ж. б. з. б. сәтсіз бейбітшілік

392/1 жылы, Коринф соғысы барысында Спарта Лидияның парсы сатрапы Тирибазусқа алғашқы бейбітшілік ұсынысын жолдады. Спарталықтар Кіші Азиядағы нәтижесіз соғыстан шығуға және сонымен бірге материктік Грекиядағы әскери үстемдігін қайта орнатуға қысымға ұшырады. Мұны істеу үшін, біріншіден, парсылардың Иониядағы грек қалаларын бақылауын мойындау қажет болды, екіншіден, парсылардың Спартаның грек қарсыластарымен, әсіресе Афинамен жасаған одағын тоқтату қажет еді. Сонымен қатар, Ұлы патшаны Эгей теңізінде парсылардың Иония қалаларын бақылауына күш сынамайтын жаңа грек күшінің пайда болмайтынына көндіру қажет болды. Осы мәселелердің бәрін шешетін келісім бойынша Спарта мен Парсы барлық грек мемлекеттерінің (Кіші Азиядағылардан басқа) тәуелсіздігіне кепілдік берді. Спарталықтар соғыстың нәтижесінде жалпы мойындалған қағиданы қорғауға қол жеткізгенін көрсетуге мүмкіндік алатын еді. Сонымен қатар, бұл спарталықтарға грек әлемін әлсіз, жеке мемлекеттерге бөлуге және спарталық гегемонияны қамтамасыз етуге, сондай-ақ парсылардың қауіпсіздікке деген қажеттілігін қанағаттандыруға мүмкіндік беретін еді. Грек қалалық мемлекеттері табиғи түрде келісімді бірден қабылдамады. Персия патшасы Артаксеркс II де оны қабылдауға ынталы болмады. Ол Тирибазусты шақырып алып, оның орнына Афинамен парсылық одақты нығайтқан Струт атты жаңа сатрапты тағайындады. Бірнеше айдан кейін спарталықтар өз қалаларында өткен конференцияда грек жауымен келісімге келуге тырысты. Олар тағы да тәуелсіздік қағидасын кез келген келісімнің негізіне қойды, бұл жолы Афина мен Фивам жеңілдіктер берді. Афиналықтар Лемнос, Имброс және Скирос аралдарын сақтап қалған болар еді, ал Фивалықтар Орхоменді иеленгені мойындалған болар еді. Осы келіссөздер кезінде алғаш рет барлық гректер үшін «Ортақ бейбітшілік» термині қолданылды. Афиналық шешен Андокид оны сөзінде қолданды, онда ол отандастарын спарталық ұсынысты қабылдауға шақырды: «Афиналықтар, мынаны да еске алыңыз: қазір сіздер барлық гректерге ортақ бейбітшілік пен бостандық туралы келіссөздер жүргізіп жатырсыз және барлығына барлық нәрсеге бақылау жасауды бөлісуге мәжбүр етесіз». Андокид келісімдер мен нағыз бейбітшілік арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Ол пангеллендік идеалды қолдады, сонымен бірге ортақ бейбітшілік жобасын идеализациялады. Алайда ол осы келісімнің нәтижесінде Афинаның жүз жыл бұрын Персиямен соғысқан Иония қалаларының тағдыры ескерілмейтінін айтпады. Соңында афиналықтар осы себепті келісімді қабылдамады (сондай-ақ Струтпен одақтасқаннан кейін өздерін күштірек сезінді).

Антальцидалық бейбітшілік

Дегенмен, б.з.д. 390 жылы афиналық флоттың жетістіктері парсы сарайында қайта қарауға алып келді, олар афиналықтардың тым күшті болуын қаламады. Екі жылдан кейін Струтаның орнын оның бұрынғы өкілі Тирибаз басты, ол спарталық елші Анталкидаспен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді. Нәтижесінде «Анталкидалық бейбітшілік» немесе «Патшалық бейбітшілік» деп аталатын келісім, негізінен б.з.д. 392/391 жылғы спарталық ұсыныстарды қабылдады. Ең маңызды шарттар – барлық грек мемлекеттерін қосу және олардың бостандығы мен тәуелсіздігіне кепілдік беру болды. Тек парсылардың бақылауында қалған Иония қалалары, Кипр және Клазомена, сондай-ақ афиналықтардың билігінде болған үш арал ғана кірмеді. Афиналықтар барлық басқа иеліктерінен бас тартуға міндетті болды, ал барлық лигалардың таратылуы – келісімнің сөзсіз салдары болды. Негізгі мәтін Ксенофонттан алынған, оның «Эллиникасы» осы кезеңдегі ең маңызды дерек көзі болып табылады: «Артаксеркс патша Азиядағы қалалардың, сондай-ақ Клазомена және Кипр аралдарының өзіне тиесілі болуы дұрыс деп санайды, бірақ барлық грек қалаларының үлкен-кішілі тәуелсіз болуына рұқсат етілуі керек, Ле́мнос, Ίмбρος және Ски́рос аралдарынан басқа, олар ежелгідей афиналықтардың болуы керек. Егер біреу осы бейбітшілікті қабылдамаса, мен оларға қарсы соғыс жасаймын, осыны қалағандармен бірге, жаяу және теңізде, кемелермен және ақшамен». Герман Бенгстон ортақ бейбітшілікке келісімнің жанама салдары ретінде қарады, ол бастапқыда Ұлы Патшаның жарлығы болған (оның аты содан шыққан). Спарталықтар бейбітшіліктің сақшылары (простаттар) болып тағайындалды, олардың ережелерін түсіндіру және орындау құқығы берілді. Ұлы Патшаның одан бас тартқандарға қарсы соғыс жасайтыны туралы қауіпті ескере отырып, Спартада барлық грек мемлекеттері осы жарлыққа мойынсұнуға ант берді. Бұл факт және жоғарыда аталған ерекшеліктер ортақ бейбітшілікке толыққанды қол жеткізілмегенін көрсетеді. Одан кейін де оған қол жеткізілмеді. Барлық қалалардың тәуелсіздігі мен қосылуы кепілдендірілді, бірақ олар осы ортақ бейбітшілікті бастаған және кепілдік берген күштердің мүдделеріне толығымен тәуелді болды. Артаксеркс Грекияға тұрақты бейбітшілік сыйлауды емес, оны саяси жағынан бөлініп, әлсіретуді көздеді. Спарталықтар бейбітшілікке құштарлық танытты, бірақ сонымен қатар өздерінің үстемдігін сақтауды да қалады. Спартаның тәуелсіздікке берген түсінігі олардың Пелопоннес лигасынан басқа барлық лигаларды таратуды талап етті, өйткені бұл біріктірілмеген немесе орталықтандырылмаған, бірақ спарталықтар әрбір мүшемен жеке-жеке жасаған екіжақты шарттар жүйесі болды. Спарталықтардың пікірінше, жеке мемлекеттер арасындағы екіжақты шарттар гегемониялық державаның бақылауындағы лигаларға тыйым салуға кірмейді, бірақ іс жүзінде Пелопоннес лигасы осыған ұқсас болды. Сондықтан Спарта Грекиядағы ең күшті әскери күш болып қала берді. Тәуелсіздік принципін қорғау сылтауымен олар келесі бірнеше жыл бойы басқа мемлекеттердің, мысалы Халкидтер лигасы мен Мантинея қаласының тәуелсіздігін қатты шектеген гегемониялық позицияларын сақтады.

Б. з. б. 375 жылғы жалпы бейбітшілік

382 жылы спартандықтар Тебаның қамалы Кадмеяны басып алды, оның күшейіп бара жатқан күші оларға тікенек болды. Бұл әрекет олардың автономияны қорғаушылар ретіндегі беделін түгелдей жойды және тебандықтар мен олардың афиналық одақтастарымен Боэотия соғысына әкеп соқты. Осының нәтижесінде б.з.б. 377 жылы Екінші афиналық конфедерация құрылды. Бұл одақ Антальцид бейбіт шартының шарттарын бұзды. Бірақ, тебандықтарды қолдағандықтан, Эгей теңізі аралдары мен жағалаудағы мемлекеттердің көпшілігі Афинаны автономия принципінің жақсы жақтаушысы деп санаған болуы мүмкін. Одақтық шарт нақты түрде былай жасалды:
афиналықтар мен афиналықтардың одақтастарының қамы үшін: спартандықтар гректерге 10 еркін және тәуелсіз болуға, бейбіт өмір сүруге және өздеріне тиесілі барлық (жерін) қауіпсіз иеленуге рұхсат берсін, [[және [гректер] мен патшаның [келісімі] 15 келісімдерге сәйкес [күшінде болып, сақталуын] қамтамасыз етсін]] Rhodes & Osborne, Greek Historical Inscriptions 404–323 BC (2007), No 22. Афиналықтар осы жағдайды тиімді пайдаланды және теңіз конфедерациясын қайта құру патшаның бейбітшілігін сақтау міндеттемесімен бірге келді. Спартаның гегемониясына 30 жылдан да аз уақыт кетіп, афиналық империяға деген көзқарас өзгерді. Бірінші одақ автономияға қауіп деп көрсетілді, ал екіншісі оны қорғаушы деп жарияланды. Афиналықтардың қайтадан гегемониялық позицияға ие болуына жол бермеу үшін жаңа одақ ортақ бейбітшілік принциптеріне сәйкес құрылды. Бұл осы принциптердің сол кезде кеңінен қабылданғанын көрсетеді. 375 жылы Спартамен соғыс тоқтап қалғанда, Спарта мен Афинада бейбітшілікке келуге ниет пайда болды. Спартандықтар жеңіске үміттенбеді, ал афиналықтар өз мақсаттарына жетті: Тебаның спарталық бақылаудан босауы және теңіз одағының Антальцид бейбіт шартының талаптарына сәйкес екендігінің мойындалуы. Диодор Ұлы патшаның елшілігі бейбітшілікті жаңару үшін келгенін хабарлайды, өйткені парсылар Грекияда бейбітшілікке мұқтаж болды, осылайша Мысырдағы соғысқа дайындалып жатқан жалдамалы әскерлерді босатуға болатын еді. Грек мемлекеттері келісімді қабылдады және Жалпы бейбітшілік жаңартылды. Осы кезде Жалпы бейбітшілік бір жағынан кеңейтілді: Екінші афиналық конфедерациясының шарттарында көзделгендей, барлық шетелдік гарнизондарды барлық қалалардан шығару талап етілді. Бұл әсіресе Теба қалалары сияқты Оңтүстік Беотия қалаларында гарнизондары бар спартандықтарға бағытталды (әрине, олардың өтініші бойынша, тебандықтардан қорғану үшін). Осылайша, 375 жылғы Жалпы бейбітшіліктің басты пайдасы тебандықтарға тиді. Спартандықтар соғысты сол себеппен бастады, афиналықтар енді оны тоқтатуды қалайды: Тебаның одан әрі күшейіп кетуіне жол бермеу. Алайда, ақырында, автономия принципін сылтау ретінде келтіріп, спарталық әскерлердің кетуі тебандықтарды Беотияда еркін қимылдауға мүмкіндік берді. Дегенмен, афиналықтар жеңіске жетті: олардың табысы жаңа одақтың мойындалуында болды. Спартандықтар да, парсылар да он жыл бұрынғыдай ештеңе жасай алмады. Парсы дипломатиялық араласуына қарамастан, 375 жылғы Жалпы бейбітшілікті грек бастамасынан туындаған және барлық тараптар шамамен бірдей күшті болғандықтан тең шарттар алған алғашқы бейбітшілік деп қарастыруға болады. Алғаш рет бейбіт жүйеге гегемониялық биліктің күштерін қолданбай-ақ қол жеткізу мүмкін болды.

371 жылы сәтсіз келіссөздер

375 жылғы келісімге дейін Афинада екі саяси топ қалыптасты: бірі Спартамен келісімге қол жеткізуді, екіншісі Фивамен одақты нығайтуды көздеді. Алайда, Спартаға қарсы күштер бейбіт кезеңнен кейін Афинаның бейтараптық позициясын асыра бағалап, Спартамен одақтас Коркира аралының үкіметіне қарсы демократиялық көтерілісті қолдады. Осылайша, бұрынғы қақтығыстардың нәтижесіне қанағаттанбаған спарталықтардың соғысқа қайта оралуына негіз пайда болды. Сонымен қатар, жағдайды одан әрі қиындатқан нәрсе – 374/3 ж. Фиваның Афинамен ежелгі одақтас және 380 жылдан бері Спартамен де одақтас Платея қаласын қиратуы болды. Сондықтан спарталықтар Фиваға қарсы қауіп төндіріп, алдыңғы жылдардағы сәтсіздіктерді жою үшін Фокиске әскер жіберді. Осылайша, б.з.д. 371 ж. тағы да жалпы қақтығыс басталды. Алайда, Афинадағы орташа саясаткерлер қалалары үшін ең жақсы нәтиже – бейтараптық саясаты екенін есептеді және жаңа ортақ бейбітшілік ұсынды. Фиваны қолдау олардың позициясын нығайтар еді. Спартаны қолдау, керісінше, олардың одақтастарын қорқытып, оларды өздерінің автономия құқығына қауіп деп қарады. Егер спарталықтар ұсынылған лигадан бас тартса, афиналықтар бірден екі соғысқа түсуге мәжбүр болар еді. Сондықтан афиналықтар Платеяның тағдырына мән бермей, тебандықтарды Спартадағы бейбітшілік конференциясына шақырды. Спарталықтар Фокистегі әрекеттері сәтсіз аяқталғандықтан, татуласуға одан да дайын болды. Спарталықтар Тебаға қауіп төндірмейтінін білді, бірақ олар өзін ешқандай қауіп-қатерде деп санамады. Афиналықтардың бастамасымен ұсынылған ортақ бейбітшілікте жаңалықтар болды. Афиналықтардың автономия жөніндегі түсіндіруі басым болды және Ксенофонттың айтуынша, спарталықтар бейбітшілік қалаларынан барлық зиянды әсерлерді жоюға міндеттенді. Бұл қиын жағдай болды, өйткені б.з.д. 375 жылдан кейін Пелопоннес қалалары ғана (Спартаның ықпал ету аймағы) маңызды болды. Бейбітшілік идеясын одан әрі дамыту үшін маңызды ережелер болды, олар барлық тараптарға әскерлерін және флоттарын демобилизациялауға мүмкіндік берді және келісімшарт серіктестеріне шабуыл болған жағдайда бір-біріне көмектесуге мүмкіндік берді. Соңғы ережеде көмек көрсету міндеті болмады, ол Афинаның өтініші бойынша қосылды. Олар оны кейін басқа екі держава арасындағы күш тепе-теңдігін сақтау үшін пайдалануға ниеттенді. Бұл келісімді жеке қарастырғанда, оны афиналық дипломатияның шеберлігі деп бағалауға болады. Бірақ ол іс жүзінде күшіне енбегендіктен, оның тұрақты бейбітшілікке негіз бола алатыны туралы болжау ғана мүмкін. Себебі келісімшарт серіктестері бейбітшілікті сақтау үшін келісімшартты бұзушыларға қарсы күш қолдану үшін жеткілікті күшті ұсыну керек екенін ескерді. Антальцидалық бейбітшілікте бұл Ұлы патшаның қауіп-қорқынышы арқылы жүзеге асырылды. Еркін мемлекеттер арасындағы келісімде келісімшарт серіктесіне қарсы шабуылға қарсы тұру туралы келісім болуы керек. Алайда келісімге қол қою кезінде Фива мен Спарта арасында үлкен дау туындады. Теба елшілері келісімге өздерінің қалаларының атынан ант берген және келісімге сол атаудың енгізілуіне рұқсат берген. Бірақ келесі күні олар Тебаның атын Беотия Лигасымен ауыстыруды талап етті, өйткені олар оны білдіруге құқылы екенін мәлімдеді. Спарталықтар бұл ұсынысты қатаң түрде қабылдамады, өйткені олардың пікірінше, Беотия қалалары автономиялы болуы керек. Бөлініс соғысқа әкелді және жиырма күннен кейін Левктра шайқасы болды, бұл ашық шайқаста Спартаның алғашқы жеңілісі болды және Грекиядағы күштер тепе-теңдігін Фиваның пайдасына өзгертті. Соғыстан кейін әскери іс-қимыл тоқтады. Алғашында тебандықтар спартандықтарға қарсы ешқандай әскери шаралар қолданбады, олар ақырында тебандықтардың Пелопоннеске шабуыл жасауына жол бермеу үшін Коринфқа әскер жіберді. Осы жағдайда афиналықтар бастамашылықты қолға алып, бейбітшілік конференциясын шақырды, онда олар тағы бір рет ортақ бейбітшілікке ант беріп, жаңа келісімшарт жасасуы мүмкін еді. Бұл Тебаның билігінің одан әрі артуына жол бермеу үшін жасалды. Бұл жаңа бейбіт келісімнің жаңалығы – бейбітшілікті бұзушыға шабуыл жасауға келісімшарт серіктесіне көмек көрсету мүмкіндігі міндетке айналды. Бұл бұрынғы сәтсіз бейбітшіліктің логикалық дамуы болды және болашақ ортақ бейбітшілік келісімдерінің бастапқы шарты болды. Кейбір зерттеушілер екінші келісімді (371 ж.) әскери одақтың (симмахия) негізі деп санайды, себебі олардың араласу міндеті болды. Спарталықтар өздері үшін осы жаңа келісімге бірден қосылды. Олардың көршілері, элеялықтар, Спартаның жеңілісінен пайдалануға тырысып, 399 ж. спарталықтардың мәжбүрлеуімен берген шекаралық қалаларының автономиясын мойындаудан бас тартты, бірақ Левктрадан кейін қайта алды. Апатты жағдай – тебандықтар келісімге келіспеді, өйткені ортақ бейбітшілік олардың жаңадан қол жеткізген гегемониялық амбицияларына қайшы келді. H. Bengtson бұл ортақ бейбітшілікті афиналықтардың "Тебаға қарсы жасаған әрекеті, бірақ ешқандай мағынасы жоқ" деп бағалады. Егер ортақ бейбітшілік идеясы барлық мемлекеттердің тең құқықтарына негізделуі мүмкін болса, ол 375 ж. мен Левктра шайқасы арасындағы қысқа мерзімде ғана мүмкін болды. Сонда ғана үш грек державасы шамамен тең күшке ие болды, осылайша ең күштісін екі державаның одағымен бақылауға болар еді. Бұрын және кейін күшті гегемониялық держава (алғаш Спарта, содан кейін Фива) болды, олар ортақ бейбітшілікті өз мақсаттары үшін пайдалануға тырысты немесе одан толығымен бас тартты. Екі тәсіл де одан әрі әскери қақтығыстарға әкелді. 371 ж. келісімдерінің сәтсіз аяқталуымен ортақ бейбітшілік идеясы практикалық саясаттың бір бөлігі ретінде сенімсіздікке ұшырады.

368 және 366 ж. б. з. б. бейбітшілік шарттары

Левтра шайқасынан кейінгі жылы тебандықтар өз үстемдігін толыққанды орнатты. Пелопоннеске жасаған жорығы арқылы олар ғасырлар бойы спарталықтардың билігінде болған мессендіктердің тәуелсіздігін жариялады және Аркадия лигасының құрылуын қолдады. Спарта, Афина және Сиракузаның Дионисий I-і одағына қарсы соғыс нәтижесі шешімсіз аяқталды. Осылайша, б.з.д. 369/8 жылы Фригия сатрапы Ариобарзан шақырған Дельфидегі бейбітшілік конференциясына барлық грек мемлекеттері жауап берді. Бірақ, келіссөздер спарталықтардың Мессендіктердің тәуелсіздігін қабылдамауына байланысты сәтсіз аяқталды – бұл позицияны афиналықтар мен парсы өкілі Филиск қолдады. Біраз уақыттан кейін Ариобарзан Ұлы патшаға қарсы көтеріліс ұйымдастырғандықтан, оның патшаның бұйрығымен әрекет еткені ме, әлде жеке мүддесі үшін бе, әлі де нақты белгілі емес. Сыркузалық Дионисий II спарталықтарға көмек көрсетуден бас тартты, осыдан кейін олар тағы да парсыларға көмек сұрады. Осылайша, б.з.д. 367/6 жылы Ұлы патша сарайына келген грек елшілері ежелгі тарихшы Карл Юлий Белох «Wettkriechen» (байқау тілдесуі) деп атаған жарысқа қатысты, онда тебандық Пелопида ақыры жеңіске жетті. Парсылар енді Тебаны Грекиядағы басшы күш ретінде мойындады, дәл сол сияқты жиырма жыл бұрынғы Патшаның бейбітшілігінде Спартаны мойындағандай. Осыдан бастап мессендіктер Спартадан, ал Амфиполис Афинадан тәуелсіз болды, сондай-ақ элеандықтарға көршілес Трифилия аймағы берілді. Афиналықтардың әскері мен флоты да қысқартылды. Бұл ортақ бейбітшілікке жасалған әрекет Спарта мен Афина тарапынан қабылданбады. Тебалықтар да басқа қала-мемлекеттерді келісімге көндіре алмады. Теба үстемдігімен ортақ бейбітшілікке жасалған бұл екі әрекет 387 жылы ұсынылған бейбітшілік идеясына оралуды білдіреді: парсылар ортақ бейбітшілікті күштеу үшін грек үстемдік күшінің ықпалын пайдалануға тырысты. Алайда, екі әрекет те Патшаның бейбітшілігінен айырмашылығы, қабылданбады, себебі Ариобарзан мен басқа сатраптардың көтерілісі нәтижесінде Ұлы патша бейбітшілікке араласушы ретіндегі өкілеттігін жоғалтқан еді. Дегенмен, оқиғалардың осылай дамуының ең маңызды себебі грек қалаларының Патшаның бейбітшілігінен кейін Париске қатысты тәжірибесі болуы мүмкін.

362 жалпы бейбітшілік

Тебалықтардың Афинаға күшейтілген қысымына байланысты (мысалы, б.з.д. 366 жылы Оропосты басып алу), афиналықтар қайтадан жаушыл көзқарас білдірді, әсіресе олардың одақтастарынан күтілген нақты көмек келмеген кезде. Келесі жылдары грек мемлекеттерінің ешқайсысы да толық үстемдікке ие бола алмады. Аркадия Лигасының бөлінуінен туындаған жанжал да шешілмей қалды. Бұл б.з.д. 362 жылы Матинея шайқасымен аяқталды, онда спартандықтар, афиналықтар және олардың одақтастары тебалықтар мен олардың одақтастарына қарсы шықты. Шайқастан кейін, тебалықтардың бас қолбасшысы Епаминондас қаза тапқаннан соң, екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді және тағы да ортақ бейбітшілікке келді. Бірінші рет, бұл келісім ең ықпалды державалардың немесе парсы патшасының ықпалымен емес, өздігінен жасалды. Бұл жағдай және грек мемлекеттерінің Кіші Азиядағы парсы патшасына қарсы Ұлы сатраптардың көтерілісін қолдамауы көптеген ғалымдардың назарында оң үлгі болды. Бұл көзқарас бойынша, гректер өзін-өзі басқарып, дербес бейбітшілік орнатуға қол жеткізді. Алайда, қарсы пікір бойынша, бұл жаңа ортақ бейбітшіліктің негізі барлық тараптардың әскери және экономикалық құлдырауы болды, бұл Кіші Азияға араласу мүмкіндігін де жоққа шығарды. Келісім шарттарының өзі олардың соғысқа қанағатсыздық пен мүмкіндігінше тез бейбітшілік орнату ниетінен туындағанын көрсетеді. Олар әр мемлекетке келісімге келген кездегі иелігіндегі жерлерді сақтап қалуға рұқсат берді. Аумақтық даулар мүлдем шешілмеді және келісімге кедергі де болмады. Аркадия Лигасы солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлінді, ал мессендіктер тәуелсіздігін сақтап қалды. Спартандықтардың жерінің жартысы Месенияда орналасқандықтан, олар бұл ортақ бейбітшілікке қосылмады, бірақ соғысты жалғастыруға күш-қуаты жетпеді.

Жалпы бейбітшілік - Коринф лигасының негізі

Мантинеядан кейін грек саясаты бұрынғысынша жалғасты. 350-ші жылдары Македонияның Филипп II-нің күшінің артуымен қақтығыстар күшейгенде, Жалпы бейбітшілік идеясы тағы да жанданды. Филипп алдымен Үшінші қасиетті соғысты аяқтаған Филократ бейбітшілігін жалпы бейбітшілікпен алмастыруды ұсынды. Келесі бірнеше жылда Демосфен және Македонияға қарсы бағытты қолдайтындар Афинада үстемдікке ие болды. Олар бұл ұсынысты қабылдамай, Филипп II-ге қарсы соғыс жариялады. Б.з.б. 340/39 жылдары афиналықтар грек мемлекеттерінің одағын құра білді, бірақ 338 жылы Хайронея шайқасында олардың әскері Филипптен жеңіліске ұшырады. Македониялықтар тек тебандықтарға қатысты қатал шаралар қолданды, ал Афина мен басқа мемлекеттердің күшін лига арқылы пайдалануды көздеді. Бұл лиганы құру туралы шартта басқа мемлекеттердің конституциясына күш қолдануға тыйым салу (іс жүзінде автономиялық қағида) және алғаш рет қақтығыстар мен қарақшылыққа жалпы тыйым салу, сондай-ақ теңізде еркін жүзуге кепілдік берілді. Тек спартандықтар ғана осы лигаға қосылудан бас тартты. Басқа мемлекеттер өкілдерін жіберіп, олар синедрионда (кеңесте) жиналатын болды. Содан кейін олар Филипп II-мен жеке одаққа келісіп, оны Лиганың гегемоны етті. Теориялық тұрғыдан алғанда, грек мемлекеттерінің бостандығы мен тәуелсіздігі қамтамасыз етілді. Бірақ іс жүзінде қақтығыстарға тыйым салу тәуелсіздікке елеулі шектеу қойды. Сонымен қатар, македониялықтар Тебаның Кадмеясында, Акрокоринтте және Халкисте гарнизондарын сақтап, осылайша жалпы бейбітшілікті сақтауды мақсат етті. Коринф лигасы, осылайша, мемлекеттер арасындағы толық теңдіктің негізі болған Жалпы бейбітшілікке нүкте қойды және бейбітшілік идеясын үстемдік құдіретінің кепілдігімен қайтадан байланыстырды. Одақ пен жалпы бейбітшілік лига шартында өзара байланысты болды. Бұл Жалпы бейбітшілік біртұтас Грекия идеясын және Парсыға қарсы кек алу науқанын жүзеге асыруға мүмкіндік берді.

Жарамсыздық себептері

IV ғасырдың басында грек мемлекеттері «автономия мен бостандық» қағидалары арқылы барлық тараптарға қабылданатын бейбітшілік жүйесін тапты. Б.з.д. 387 жылдан кейін бұл қағидасыз бейбітшілік мүмкін болмады, тіпті жеке әрекеттер бірнеше жылға соқса да. Дегенмен, ортақ бейбітшілік принциптері Екінші Афина теңіз одағы және Коринф одағы сияқты одақтық шарттарға да енді. Шынайы ортақ бейбітшілікті дамытудың маңызды мүмкіндігі – бейбітшілік идеясының осылайша одан әрі дамуына жеткілікті икемділігінде болды. Бенгстон сияқты ғалымдар грек қала-мемлекеттерінің македониялық гегемония орнатылар алдында ортақ бейбітшілікті бейбітшілік құралы ретінде және грек әлеміндегі жаңа тәртіптің негізі ретінде толыққанды қабылдауға уақыты жетпеді деген пікірде. Қала-мемлекеттер арасындағы теңдік негізіндегі тұрақты бейбітшілік орнатудың ең жақсы мүмкіндігі б.з.д. 371 жылғы ортақ бейбітшіліктің сәтсіз аяқталуымен жоғалған болуы мүмкін. Тоғыз жылдан кейін, Мантинея шайқасынан кейін, ортақ бейбітшілік тек қана компромистік шешім ретінде қарастырылды. Филипп Македонский бұл тұжырымды қайта жаңғыртуға тырысқанда, ол тек Македонияның мүддесін қорғады, өйткені бұрын ол Парсы, Спарта, Афина және Фива мүдделерін қолдау үшін пайдаланылған еді. Ортақ бейбітшіліктің сәтсіздігінің маңызды себебі – тұжырымдаманың өзінде, әсіресе автономия туралы баптың кең интерпретациясында жатты. Грек мемлекеттерінің бір-бірін бақылауы тек IV ғасырдың басында ғана мүмкін болды. Соғыс жүргізу мүмкіндігінің кез келген шектеулері еркіндік пен автономияны шектеу болып есептелді, бұл кез келген бейбітшілік жүйесінің сәтсіздікке ұшырауына әкеп соқты. Қала-мемлекеттерінің басшылары ортақ бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін жақсы ниеттің ғана жеткіліксіз екенін түсінді. Саяси жағдайға байланысты олар бейбітшілікті бұзудың алдын алу үшін күш қолдану механизмдерін жасады. Олар біртіндеп барлық мемлекеттердің тең құқықтарына негізделген ортақ бейбітшілік тек қатысушылардың барлығы одақтас мемлекетке шабуыл жасалған жағдайда дереу көмекке келсе ғана мүмкін деген қорытындыға келді. Бұл грек мемлекеттері арасындағы тең салмақтылықты болжады, ол б.з.д. 375 жыл мен б.з.д. 371 жылғы Левктра шайқасы арасында ғана сақталды. Осы мерзімдерге дейін және одан кейін ортақ бейбітшілікке тек келісімді әскери тұрғысынан қолдауға дайын, күшті кепілдік беруші күш болған жағдайда ғана мүмкіндік туар еді.

Өмірден кейінгі өмір

Біздің заманымыздан бұрын IV ғасырда гректер дамытқан ортақ бейбітшілік қағидалары тек 17 ғасырда Еуропада қайта дамыды, олар тұрақты бейбіт келісімдер мен жүйелердің негізі болды. Осылайша Вестфалия бейбітшілігі – қазіргі заманғы Еуропадағы тұңғыш бейбіт келісім, ол егемен мемлекеттердің теңдігі және олардың ішкі істеріне араласпау қағидаларына негізделген, яғни автономия идеясына негізделген. 1795 жылы жазған "Мәңгілік бейбітшілік" атты еңбегінде Иммануил Кант одан да бір қадам алға басты. Ол тек араласпау қағидасын ғана емес, сонымен қатар Völkerbund (Халықтар одағы) құруды ұсынды. Мемлекеттер арасындағы заңсыз, табиғи жағдайды тоқтату үшін, бұл олардың арасында Леуктра шайқасынан кейін ұсынылған ортақ бейбітшілікке ұқсас федеративтік қарым-қатынас орнататын еді. Канттың идеяларына ХХ ғасырда Ұлттар Лигасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымының негізін қалаушылар сілтеме жасады.