Кіріспе

19/20 ғасырдағы португалдық солдат, отаршыл губернатор және саясаткер Хенрике Митчелл де Пайва Кабрал Кусейро (30 желтоқсан 1861, Лиссабон – 11 ақпан 1944, Лиссабон) португалдық солдат, отаршыл губернатор, монархист саясаткер және контрреволюционер болды. Ол Ангола мен Мозамбикке отаршылдық билік орнату кезіндегі рөлімен және Бірінші Португалия Республикасы тұсында монархиялық идеологияны қолдауымен, Солтүстік Монархиясын құру арқылы көзге түсті.

Ерте өмір

Ол Португалия армиясының белгілі инженері Хосе Хоаким де Пайва Кабрал Кусейро мен ирландтық протестант Хелена Изабель Тереза Митчеллдің ұлы болды, ол католицизмге кірген (Франциядағы монастырда білім алғаннан кейін). Әкесі қайтыс болғаннан кейін, 20 жасар Хелена Митчелл біраз уақыт Мадридте жұмыс істеді, содан кейін Португалияға виконт до Торраоның балаларына тәрбиеші болып қоныс аударды. Ол балалардың мұғалімі ретінде инженер Хосе Кусейромен танысып, кейіннен үйленді, екі қызы (Каролина және Консейса) және жалғыз ұлы Хенрике дүниеге келді. Хелен Митчелл белсенді католик болды, ал жас Хосе қатаң тәртіпті ортада өсті, онда ол көптеген танымал әдебиеттерді оқымады, ешқашан театрға бармады, күнделікті миссаға қатысты және «соңғы құрбандыққа» дайындалу үшін күнделікті «Imitação de Cristo» кітабын оқыды. Сол сияқты, оның өмірі де жоспарлы болды: ол сағат 11-де ұйықтап, таңғы 6-да оянатын, бір сағат қоршаумен айналысатын, миссаға баратын, күнделікті екі сағат атпен жаттығу жасайтын, аяқ киімдерін жиі жылтыратып, костюмдерін тазалап, жеке заттарының көп бөлігін күтіп ұстайтын. Хелена Митчелл ұлына діни ынта мен әскери тәртіпті сіңірді; 11 жасында ол оған крест жорықтарының тарихы, «Иванхо» кітабын сыйлады, ал ол «Дон Кихот» кітабын қайта-қайта оқыды, ортағасырлық рыцарьдың қағидаларын қалыптастырып: қарапайымдық, батырлық, өздігінен шектеу, Құдайға және елге қызмет ету.

Әскери академия

Отбасы тәрбиесімен әскери қызметке бағытталған ол, Лиссабонда дайындық курстарын аяқтағаннан кейін (1879 жылғы 14 қаңтарда) 17 жасында 2-ші кавалериялық Корольдік лансьерлер полкіне өз еркімен кешті, онда 1880 жылға дейін қызмет етті. Одан кейін ол 1-ші артиллериялық полкке ауысты және Лиссабон политехникалық институтының Әскери академиясына түсті, онда 1881 жылдан 1884 жылға дейін офицерлік үміткер ретінде артиллерияны оқыды. 1881 жылғы 24 маусымда, 19 жасында, прапорщик болып тағайындалуға бір күн бұрын, ол қызметтік револьверінен бес рет атып, Луис Леон де ла Торреге дене жарақаты салған. Оқиға Лиссабонның Чиадо ауданында болды және сотталушының иығына тиген соққыдан туды, бұл [Кусейроның] қадір-қасиетіне қарапайым және ұятсыз сөздермен келген қорлықты тудырды. Пайва Кусейро бұл себепсіз деп есептеген қарапайым қорлық үшін ол әскери револьверін алып, құрбанға бес рет (үшіншісі нақты тиген) атып жіберді. Қазан айында Кусейро соғыс кеңесі алдында адам өлтіруге талпыныс жасау және тыйым салынған қару қолдану айыптарына жауап берді. Бірауыздан қабылданған шешім бойынша, кеңес адам өлтіруге талпыныс жасау фактісі дәлелденбегенін анықтады, бірақ оны екі жылға әскери түрмеге кесті, кейіннен (1882 жылғы 7 сәуірде) ол өткен мерзіміне қосымша алты айға ауыстырылды. 7 қазанда Сан-Жулиао-да-Барра бекінісіндегі әскери түрмеден босатылып, әскери академияға оралды (1882 жылғы 26 қазанда). Түрмеде өткізген уақыты оның мансабына әсер етпеді; 1884 жылғы 9 қаңтарда ол артиллериядағы екінші лейтенант болып жоғарылатылды және Лиссабонның Камполидесіндегі беделді 1-ші артиллериялық полкінде қызмет етті. Сол жерде ол сол кездегі "әскери өнерге" – мылтықпен дуэль және атпен жүруге – үйренген жас офицерлер тобына қосылды. Кейіннен ол екінші лейтенант (1886 жылғы 27 қаңтарда) және ақырында капитан (1889 жылғы 4 шілдеде) шеніне көтерілді, содан кейін Африкадағы португалдық колонияларда миссияға өз еркімен қатысты (Африканың бөліктерін еуропалық мемлекеттер арасында бөліп берген Берлин конференциясының нәтижесі).

Анголадағы жорық (1889-1891)

Паива Кусейро 1889 жылдың 1 қыркүйегінде Анголаның Луанда қаласына келді және бірден Хумпата ауылында (алғашқыда Артур де Паива Мосамедс жазығындағы партизандар тобымен күресу үшін құрған) Қақтығыссыз ат әскерінің командирі болып тағайындалды. Ол бұл аванпостта ұзақ тұрмады; өзінің бағыныстыларына, олардың әдістері мен төмен тәртіптілігіне қанағаттанбаған сияқты, бірақ оларды жергілікті боер жалдамалыларын жалдауға емес, жоғалған малдарды қайтарып алу науқанында пайдалана алды. Қаңтар айында ол Биедегі Белмонте ауылында болды. Миссиясы оны Куандо өзенінің бойында, Куитоға, содан кейін Замбези өзенінің бойындағы Лиалуиге (саванна арқылы мыңдаған шақырымға созылатын жол) алып барды. Португалиялық оккупациялық күштердің Анголаның ішкі аймақтарында өсуі әкімшіліктің өзінің Қызғылт картасын іске асыруға, Орталық Африканың ішкі аймағындағы халықтарға құлдықты зерттеуге және кеңейтуге тырысуының бір бөлігі болды. Кейбір қарсылықтан кейін отаршылдық әкімшілік алғашқы достық және сыйлық белгілеріне қарсылық көрсеткен топтарды тыныштандыру үшін әскери науқанды бастады, бұл процеске Пайва Кусейро белсенді түрде қатысты. Басшының португалдық егемендікті мойындауы үшін Пайва Кусейро өз аумағына полковниктің киімі мен семсерін, мата, алтын, бархат, портвейн және қару-жарақ жәшіктерін әкелді, олар Ангола губернаторы жобаны тоқтатқан кезде 300 қорапта жеткізілуі тиіс еді. Бұл 1890 жылы ағылшын ультиматумының салдарынан болды, ол оңтүстік-орталық Африкадағы егемендікке қатысты португалдық императорлық иллюзияларды жойды және саяхатты қауіпті және пайдасыз етті. Кусейро өзінің атынан "Митчелл" дегенді алып тастады. Осы арада ол Вила Тейшеира да Силваға барды, ол Байлундодағы отарлаушы форпост, екі протестанттық миссияның (бір ағылшын, екінші американдық) орны және португалдық зерттеуші Антонио да Силва Портоның тұрған жері. Мозамбиктен келген 40 қарулы сарбазбен бірге ол форпост құрып, жергілікті тайпаны қорқытты (олар аймақта бекініс салудан қорқады). Біраз уақыттан кейін Кусейроның себептеріне таңданбаған және Англия мен Португалия арасындағы қақтығысты ескерген бас Дундума Кусейроға өзінің ультиматумын жіберді. Жергілікті тайпалармен таныс болған зерттеуші Сильва Порто жанжалдың басынан өтуіне сенімді болды. Бірақ оның жеке қақтығысты шешуге қабілетсіздігі, бас басшымен кездескеннен кейін қадір-қасиет пен құрметтен айырылғандығы және британдық ультиматуммен байланысты жалпы пессимизмнен зардап шеккені, Сильва Портоның өзін португалдық туға орап, бірнеше баррель жарылғыш заттарды жағу арқылы өзін-өзі өлтіруге тырысқанын тудырды. Сильва Портоның өлімінен кейін Пайва Кусейро мен оның әскерлері Белмонтеге қысқа уақытқа орналасты, бірақ Бие басшылығының күштері қоршап алғандықтан, ол Байлундоға кетуге мәжбүр болды. Камбанеге баратын жолда қалғаннан кейін, ол генерал-губернатор Гильерме де Брито Капелодан Окаванго өзенінің Анголадағы тармағын Мукуссоға дейін (картаға түсірілмеген жерлер арқылы 2600 км сапар) ілесуге, өзеннің кеме қатынасын анықтауға және Португалияның егемендігін (ағылшын күштерінің қатерінде болған) жүзеге асыруға бұйрық алды. Оның кербені 1890 жылы 30 сәуірде жолға шықты. Оның құрамында аудармашы (Жоаким Гильерме Гонсалвес), он мозамбик сарбазы, үш квартирмейстер және 90 көмекші бар еді. Олар әртүрлі мәдениетке ие 16 басшының мекендеген аймақтарына және осының алдында еуропалықтар көрмеген ортаға сапар шекті. Бұл сапар 30 шілдеде Мукуссо руының басшысы тұрған ауылға аяқталды. Бірақ олар 65 шақырым қашықтықтағы Гомар аралдарына барлауды жалғастыруды шешті және өзен арқылы Биедегі Принцесса Амелияның фортына дейін қайтып оралды (бес айдан кейін 14 қазанда келді). Оның экспедициясы 1890 жылы 18 желтоқсанда Таурат және семсер орденінің рыцары атағын алды. Биеге оралғаннан кейін ол Артур де Пайваның Қалыпсыз атты әскер эскадрильясына қосылды. Ол алты ай бұрын өзіне ультиматум берген бас қолбасшы Дундуманы (немесе НДундуманы) тұтқындауға жазалау экспедициясына қатысты. Артур Пайва өзімен бірге 300 жергілікті тайпа, 70 буер жалдамалылары, португалдық еріктілер және зулу және дамаран халықтарынан құралған көмекші топ әкелді. Кусейроның айтуынша, португал әділдік орнаған 30 күндік бомбалаудан кейін Бароцелер басшыларын ұстап берді. Осы операцияны аяқтағаннан кейін оған Караньяна аймағын бағындыру және Куанза өзенінің шығыс жағалауындағы тұз кендерін зерттеу тапсырылды (онда ол 12 күндік 453 шақырымдық экспедиция туралы егжей-тегжейлі есептер жасады). Осы науқанның соңында ол Белмонтеге, қызбамен қайтып келді. Оның жағдайына байланысты, 1891 жылдың 17 ақпанында Теңіз министрі оның қызметін тоқтатып, Лиссабонға қайтуға бұйрық берді. Оның қызметінің құрметіне, Белмонте Куито Бенгела аймағының халқы оған Таурат және семсер орденінің рыцары атағының алмазбен әшекейленген көшірмесін сыйлады. Лиссабонда қабылданған ол әскери қызметі үшін және Анголаның ішкі аймақтарын ашқаны үшін марапатталды, соның ішінде Таурат және семсер орденінің Ұлы офицері атағын алды (1891 жылдың 29 мамырында).

Мозамбик жорығы (18911896)

Оның марапатына көтермелеу кірмеді, және Лиссабонда қысқа уақыт өткен соң, ол Сантаремдегі 3-артиллерия полкіне жіберілді, онда 1891 жылдың тамызынан 1892 жылдың тамызына дейін қызмет етті. Осы тәжірибеден кейін ол Лиссабондағы 1-артиллерия полкіне оралды. Лиссабондағы өмірден қанағаттанбаған ол Мароккодағы Риф таулары шайқасы кезінде Мелильяда орналасқан испан шетелдік легионына уақытша тағайындалуды сұрады. Ол испан әскери еңбегі үшін медаль алды, бірақ қызмет мерзімі аяқталған соң тағы да Лиссабонға оралды; тағы да көтермелеуге лайық емес (ол ешқашан болған жоқ), 2 ақпан күні Пайва Кусейрионың 37 офицер мен 791 сарбаздан тұратын отрядына (ішінде 300 анголалық) шабуыл жасалды. Анголалық қатарларда шатасу туды және саптар бұзылды, бірақ Кусейро мен басқа офицерлер қатарларды қайта құруға үлкерді. Шайқаста 4-8 португалдық және 20 анголалық, ал 200 тонгалық сарбаз қаза тапты. Колонна үш күн далада тұрды, 5 наурызда Амбоанға, содан кейін 6 наурызда Луренсу Маркеске жетті (бір ай бойы онда болды). Оның зорлыққа бейімділігінің тағы бір көрінісі ретінде, ол Луренсу Маркесте португал мүдделеріне қарсы деп санайтын үш журналистке (екі британдық және бір американдық) шабуыл жасады. Антониу Энес оны көпшілік алдында сөккенімен, кейін Энес Кусейроны "оны сүйгісі келгендіктен" сөккенін мойындады. Энес және оның кабинеті сол кезде "Патша жерлерінің" билігін қайта орнатудың жоспарын жасады; ол Комати өзенінің сағасындағы аралдарды басып алудан бастады (29 ақпанда Xefina Grande және Xefina Pequena), ал Фрейре де Андраде Марракуэнені нығайтты және сәуірдің алғашқы күндері Кальдас Ксавьер Бенгуэлен аралын қиратты. 25 сәуірде Фрейре де Андраде мен Кусейро 172 адамнан және екі зеңбіректен тұратын колоннамен Луренсу Маркестен Инкомати өзенінен Инканин аралына көпір салу үшін кетті. Мамыр айында бірнеше апаттан кейін көпір аяқталды және офицерлер бастаған 400 адамнан тұратын отряд Мапунго бағытында Магаияға кірді, оны португалдықтар тонап, өртеп жіберді. Сол сияқты, 18 сәуірде отряд еуропалық білім алған жергілікті басшысы Финш басқарған тайпаның мекені Маканетаны қиратты. Бұл шабуылдар көптеген жергілікті тұрғындарды Газа жеріне, бас басшы Гунунхана басқаратын жерге қашуға мәжбүр етті; Кусейро жазғандай: "Біздің жеңістерімізбен біз вассалдарды, беделділікті жеңдік! Қандай қатыгез сарказм: халықтар либералды әкімшілік аумақтан көшіп кетеді және Крест пен Заңмен гуманитарлық басқарылатын жерден соңғы жабайы патриархтың қораларына жиналады". Гунунхананы айналып, жеңудің жалпы жоспарының бір бөлігі ретінде Кусейро маусым айының соңында 270 еуропалық, 50 анголалық, бес зеңбірек және үш жылдам атуға арналған мылтықпен Ватуа жерлерінің оңтүстік шекарасына қарай жорық жасады. Бұрынғы Стокло бекінісінің жанында, негізгі жолдан 12 шақырым жерде Пайва Кусейро мен Фрейре де Андраде Коссине немесе Ватуа тайпаларынан қарсылықсыз форпост (Понто X) және көпірлер салды. 17 шілдеде ол Магудедегі португалдық форпостын қайта басып алды және 24 шілдеде тағы бір көпірді аяқтады. Осы уақыт аралығында Энес Гунунхананың тайпалық жерлерін қоршауға тырысуда көп жетістікке жетпеді. Ол өзінің делдалдары Хосе Хоаким де Альмейда мен Айрес де Орнелас арқылы оған наразылық білдірді және көтерілісшілер Махазуло мен Матибежананы тапсыруды сұрады, сондай-ақ бас басшының өз жерлерінде екі-үш постты қабылдауын талап етті. Энеске Гунунханамен соғыс бастауға кеңес берілсе де, Кусейро мен Фрейре де Андраде маусым айының соңында Коссинеге (Ватуа жерлерінде) қарай жылжулары және бас басшыға қарсы соғыс бастауы керектігін айтты. Бұл басшыны алаңдатты; Коссине маңында көптеген Ватуа тайпалары болды, ал Магульде Матибежананың уақытша базасы орналасқан еді. 23 тамызда Пайва Кусейроға бүлікші Матибежанаға шабуыл жасап, тұтқындау туралы бұйрық берілді. Ол 1000 адамымен батпақты өзен бойымен алға жылжи бастады, ал көмекші отряд көршілес ауылдарды тонап, тұрғындарын қырды. Кейін Магул шайқасы деп аталған бұл шайқаста стратегиялық емес, әскерлік қимылдардың көбірек көрініс тапқан. Бұл болмаған кезде және бірнеше күндік әрекетсіздіктен кейін жиналған тайпа мүшелері португалдық қатарларға тікелей шабуыл жасады, олар тек 5 өлген және 27 жарақат алған (тайпалар барлығы 300-450 адамды жоғалтқан). Стратегиялық жеңіске жетпегенмен, ол португалдық әскери үстемдікті орнатты және Лусо-Африка шайқастарының бағытын өзгертті. Оның іс-әрекеттері үшін 1895 жылдың тамызында Пайва Кусейро Авис Святого Бенедикта орденінің рыцарі аталды. Ол ерекше дене күшіне ие болғанымен, әскерлерін қажетсіз қауіпке тікелей салған, бірақ оның атағы шықты және жергілікті құрметпен марапатталды, әсіресе Гунунхана тұтқынға алынғаннан кейін: "Магул жеңісі Гунунхананың жеңілісіне әкеледі ме екен? Жеңіліс, бәлкім, Луренсу Маркес ауданында. Пайва Кусейро болмағанда, бәлкім, біз бүгінге дейін үлкен ұятты еске алар едік". Осы операциялар аяқталғаннан кейін Пайва Кусейро Луренсу Маркестен (18 желтоқсан, 1895 жыл) кетті. 1896 жылдың ақпанында Лиссабонға келген ол Король сарайының бірауыздан қабылдауымен "Отанның ғиматкері" ("Benemérito da Pátria") аталды, Гунунхананың кейінгі тұтқынға алынуына қосқан үлесі үшін мойындалды, Тұрғын және Қылыш орденінің командирі аталды және 500 000 рейстік жылдық зейнетақымен қамтамасыз етілді. Бұған қоса, ол Португалия Королі Карлос I-нің лагеріне қосымша кеңесшісі болып тағайындалды, Корольдік әскери үйге енгізілді, әскери батылдығы үшін алтын медаль және Мозамбик науқаны кезіндегі шайқас үшін Королева Д. Амелияның күміс медалі алды.

Сайланған саясаткер (1906-1907)

1905 жылы 12 ақпандағы жалпы сайлаудан кейін (37-ші заң шығарушы сайлау) және Португалия королі Карлос I Жоао Франко үкіметі жасаған үкіметтік реформаларды қолдайтыны белгілі болғанда, Пайва Кувейру және басқа да «африканистер» (мысалы, Фрейре де Андраде, Айрес де Орнелас, Ивенс Ферраз және Жоао Батиста Феррейра) Либералды жаңарту партиясынан үміткер ретінде тіркелуді шешті. Оңшыл «Аламанке» газеті Пайва Кусейро туралы «оның тұлғасының асыл тұрпаты мен мінсіз адалдығы португалдықтардың болашаққа деген сенімін ешқашан жоғалтпайды» деп жариялады. Ол 39-шы заң шығарушы жиналысқа (1906 жылдың 19 тамызында) сайлауға Лиссабонның шығысындағы 15-ші округтен қатысты (1906–1907 жылдары). 1906 жылы ол «Шет елдегі аумақтар жөніндегі парламенттік комиссия» мүшесі болды; 1906 және 1907 жылдар аралығында ол «Жалпы басқару жөніндегі парламенттік комиссия» және «Соғыс жөніндегі парламенттік комиссия» құрамында болды. Оның осы комиссиялардағы қызметі бастапқыда отарлар мен әскери мәселелерге қатысты болды, бірақ прогрессивті саясатқа қарсылық білдіруге және демократияға қарсы ұстанымдарды қолдауға дейін жетті. Отарлар туралы, әсіресе Ангола туралы сөйлескенде, ол отаршылдықтың осы кішкентай Португалияны үлкен және маңызды етудің жалғыз жолы екенін ыстық ықыласпен қорғады. Оның заң шығарушылық мансабы 1907 жылдың 2 мамырында үкімет басшысы Жоао Франко прогрессивтіктерден алшақтауға және корольдің қолдауымен парламентті таратып, диктатор ретінде билік етуге шешім қабылдағанда қысқарып қалды. Оппозициялық республикалық және анархистік топтар тез өскен сайын, Пайва Кусейроның саясаты радикалданды: ол парламенттік жүйеге қарсы және саяси партияларсыз дәстүрлі монархиялық жүйені жақтады. Ол 1907 жылдан 1909 жылға дейін Анголаның 89-шы губернаторы болып қызмет етті. Монархиялық идеалға берілгендігі үшін ол Антонио Салазардың диктаторлық «Жаңа мемлекеті» (Estado Novo) (1933) орнағанға дейін және одан кейін бірнеше рет жер аударылды.

Анголаның отаршыл губернаторы (1907-1909)

1907 жылдың 1 мамырында Анголаның колониялық губернаторы Эдуардо Аугусто Феррейра да Коста қайтыс болды. Король Карлуштің ұсынысымен, жаңа Әскери-теңіз министрі Айрес де Орнелас, Пайва Кувейроның африкалық зерттеушілермен байланысы бар серігі, оны беделді колониялық лауазымға қабылдауға шақырды; Жоао Франконы қолдауы оның тағайындалуына көмектесті. Ол 1907 жылдың 24 мамырында осы ұсынысты қабылдап, уақытша колониялық губернатор болды (өйткені капитандық шені оған бірден ресми лауазым алуға мүмкіндік бермеді). Ол 1907 жылдың 17 маусымында Луандаға келді. Оның мақсаттары айқын болды: аумақты ең қашық шекараларға дейін басып алу, зерттеу және бекіту арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз ету және сыртқы әсерлерге жол бермеу; колонияда экономикалық дамуды ынталандыру, португал қоныс аударушыларын бекіту үшін арзан және жылдам байланыс құру, жергілікті тұрғындарға жұмыс беру және протекционизм мен қалалық монополиялардың салмағын азайту; сондай-ақ, жергілікті провинциялық үкіметке орталық үкіметтің араласуынсыз мәселелерді дербес шешуге мүмкіндік беру. Бұл қиын міндет болғанымен, оның қызмет ету кезеңі прогресспен ерекшеленді, бұл фактты келесі колониялық губернатор Хосе Нортон де Матос және тарихшы Рене Пелиссие нақтылады. Осы кезеңде ол қоғамдық жұмыстармен қатар, Куамато тайпасының аймақтарында және Дембос муниципалитетінде (Куанза-Нортеде) бейбітшілік орнату үшін әскери науқандарға жеке басшылық етті. Ол сонымен қатар экономиканы әртараптандыруға (оның 90% -ы резеңке және кофеге тәуелді), теміржол желілерін кеңейтуге және ішкі аймақтарға енуге жауапты болды. 1908 жылы Жоао Франконың үкіметі құлағаннан кейін (король Д. Карлуш пен оның мұрагері принц Луис Филипеге жасалған қастандық оқиғаларының салдарынан), Пайва Кувейро көптеген қоғамдық жұмыстарды аяқтағаннан кейін 1909 жылдың 22 шілдесіне дейін лауазымын сақтап қалды. Оның кетуіне оның колониялық үкіметі мен Венсеслау де Соса Перейра де Лиманың Жаңарту үкіметі арасындағы наразылықтар себеп болды. Ол 1909 жылдың маусымында Луанданы тастап кетті, бірақ жергілікті еуропалық қоныс аударушылар оның лауазымында қалуын қалап, наразылық білдірді. Шілде айының басында Лиссабонға келген ол, Португалия королі Д. Мануэль II билік еткен соңғы айларда, Queluz атты жылқы артиллериялық тобын басқаруға тапсырыс алды. Португалия саясаты тұрақты дау-жанжалдарға, әсіресе Crédito Predial Português-тегі алаяқтық туралы айыптауларға батқан кезде, Пайва Кувейро осы қақтығыстардан қалысқа тырысып, майор шеніне көтерілуді мақсат етті.