Португалияның шаруа және ақын патшасы - Дениш

Кіріспе

Денис (Дионисий, Диниш немесе Диниз, diˈniʃ; 9 қазан 1261 – 7 қаңтар 1325), «Егінші патшасы» (Rei Lavrador) және «Ақын патшасы» (Rei Poeta) деп аталатын Португалия королі. Португалияның Афонсу III-нің екінші әйелі Беатрис Кастилиялықтан туған үлкен ұлы және Португалияның Афонсу II-нің немересі Денис 1279 жылы әкесінен тақ мұрагерлік етті. Ол Рим-католик шіркеуінің қасиеттісі саналған Арагондық Елизаветаға үйленген. Денис Португалияны 46 жылдан астам биледі. Ол ел экономикасын қайта ұйымдастыруға тырысып, португал ауыл шаруашылығының дамуына үлкен үлес қосты. Аймаққа қауіп төндірген топырақ эрозиясын болдырмау және корольдік кемелерді салу үшін шикізат қамтамасыз ету мақсатында Лейрия маңына үлкен қарағай орманын отырғызуға бұйрық берді (бұл ормандар бүгінгі күнге дейін сақталған). Сонымен қатар, ол португал тілінің әдеби тіл ретінде қалыптасуына зор үлес қосқан өлеңдерімен де белгілі болды.

Билік

1290 жылы Денис сот реформаларын енгізу арқылы корольдік билікті жүйелі түрде орталықтандыруға кірісті, португал тілін «заңдық және сот ісінің ресми тілі» деп жариялады, Португалиядағы алғашқы университетті құрды және елдегі әскери ордендерді шетелдік ықпалдан тазартуға ұмтылды. Оның саясаты көптеген қалалар мен сауда жәрмеңкелерін құру арқылы экономикалық дамуға көмектесті. Ол португал саудагерлерінің мүдделерін қорғады және өзара келісім бойынша 10 мамыр 1293 жылы бекітілген, Еуропадағы теңіз сақтандыруының алғашқы құжатталған нысаны – Bolsa de Comércio деп аталатын қор құрды. Елдің инфрақұрылымын дамытуға үнемі мән берген ол күкірт, күміс, қалайы және темір кендерін табуға және пайдалануға ынталандырды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерінің, тұздың және тұздалған балықтың артық өнімдерін Англияға, Фландрияға және Францияға экспорттауды ұйымдастырды. Пессанья мен оның ұрпақтары патшаның галереяларын басқару үшін жиырма генуэздік капитанды қамтамасыз етуге міндетті болды, осылайша португал теңіз күштерінің негізін қалады. 1289 жылы Денис Папа Николай IV-пен қырық баптан тұратын келісімге қол қойып, Португалиядағы шіркеу мүдделерін қорғауға ант берді. Папа Климент V Еуропаның көп бөлігіндегі Тамплиерлердің дінге қарсылық танытқаны үшін оларды жоюға рұқсат бергенде, Денис 1319 жылы тазартудан аман қалған Тамплиерлер үшін Мәсіх ордені деп аталатын португалдық әскери орденін құрды. Жаңа орден Тамплиер орденінің жалғасы болу үшін құрылды. Денис Клименттің ізбасары Иоанн XXII-мен жаңа орденді мойындау және Тамплиерлердің активтері мен мүлкін мұраға алу құқығы үшін келіссөздер жүргізді.

Мәдениет саласы

Денис билік құрған кезде Лиссабон Еуропаның мәдениет және білім орталықтарының біріне айналды. Португалиядағы алғашқы университет, кейіннен Estudo Geral (Жалпы зерттеу) деп аталған, 1290 жылдың 3 наурызында Лейрияда Scientiae thesaurus mirabilis құжатына оның қол қоюымен құрылды. Онда өнер, азаматтық құқық, канондық құқық және медицина салалары бойынша лекциялар оқылды, ал 1309 жылдың 15 ақпанында король университетке Magna Charta Privilegiorum жарғысын берді. Университет Лиссабон мен Коимбра қалалары арасында бірнеше рет көшірілді және, ақыры, король Жоау III-нің бұйрығымен 1537 жылы Коимбрада тұрақты орналастырылды. Өнер мен ғылымға құштар Денис әдебиетті зерттеді және үкімет басқарудан бастап аңшылық, ғылым және поэзияға дейінгі тақырыптарда бірнеше кітап жазды, сондай-ақ көптеген әдеби туындыларды галисиа-португал тіліне аударуды тапсырды (португал тілі әлі толыққанды дербес тіл ретінде қалыптаспаған), олардың ішінде оның атасы Альфонсо X-ке жатқызылатын шығармалар да болды. Ол трубадурларды қолдады және өзі трубадур дәстүрінде лирикалық өлеңдер жазды. Оның ең танымал туындысы – Cantigas de Amigo, махаббат әндері мен сатиралық әндер жинағы, ол Иберия түбегінде трубадур поэзиясының дамуына үлкен үлес қосты. Барлығы оған жатқызылған 137 ән, галисиа-португал лирикасының үш негізгі жанрында, 16 ғасырдың басындағы екі қолжазбада – Cancioneiro da Biblioteca Nacional және Cancioneiro da Vaticana сақталған. 1990 жылы американ ғалымы Харви Шаррердің тамаша жаңалығы Пергаминхо Шаррерді жарыққа шығарды, онда, фрагменттер түрінде болғанымен, король Денистің музыкалық нотациясы бар жеті cantigas d'amor әні бар еді. Бұл өлеңдер бұрын белгілі болған екі кодексте де бірдей ретпен кездеседі. Король Денис аң аулауды ұнатқан, 1294 жылы Бежа маңында аң аулап жүргенде, аю оған және оның жылқысына шабуыл жасап, оларды жерге құлатқан. Ол өзі жеке күшпен аюға шабуыл жасап, пышақпен өлтірген деседі. Осы оқиғаны еске алу үшін король тірі аюды ұстап алып, сарайының мырзалары мен ханымдарының көңілін көтеру үшін Фуэллас сарайына жеткізді.

During Denis' reign, Lisbon became one of Europe's centres of culture and learning. The first university in Portugal, then called the Estudo Geral (General Study), was founded with his signing of the document Scientiae thesaurus mirabilis in Leiria on 3 March 1290. Lectures in the arts, civil law, canon law, and medicine were given, and on 15 February 1309, the king granted the university a charter, the Magna Charta Privilegiorum. The university was moved between Lisbon and Coimbra several times, and finally installed permanently in Coimbra in 1537 by order of King John III. As a devotee of the arts and sciences, Denis studied literature and wrote several books on topics ranging from government administration to hunting, science and poetry, as well as ordering the translation of many literary works into Galician Portuguese (Portuguese had not yet fully evolved into a distinct language), among them the works attributed to his grandfather Alfonso X. He patronised troubadours, and wrote lyric poetry in the troubadour tradition himself. His best known work is the Cantigas de Amigo, a collection of love songs as well as satirical songs, which contributed to the development of troubador poetry in the Iberian Peninsula. All told, 137 of the songs attributed to him, in the three main genres of Galician Portuguese lyric, are preserved in the two early 16th century manuscripts, the Cancioneiro da Biblioteca Nacional and the Cancioneiro da Vaticana. A spectacular find in 1990 by American scholar Harvey Sharrer brought to light the Pergaminho Sharrer, which contains, albeit in fragmentary form, seven cantigas d'amor by King Denis with musical notation. These poems are found in the same order in the two previously known codices. King Denis was fond of hunting and in 1294 was hunting around Beja, when a bear attacked him and his horse, bringing them to the ground. It is said that he attacked the beast single handedly and killed him with a dagger. To commemorate the incident, the king had a live bear captured and taken to his palace of Fuellas for the amusement of the gentlemen and ladies of his court.

Әкімшілік

Тақтың мұрагері ретінде Денисті әкесі Афонсо III үкіметтік жауапкершілікті бөлісуге шақырды. Бұл кезде ел тағы да Католик шіркеуімен қақтығысқа түсті, Афонсо 1277 жылы қауымнан шығарылып, 1279 жылы ғана Римнің өлім төсегіндегі талаптарына мойын бұрғаннан кейін кешірілді. Осының салдарынан шіркеу жаңа монархпен келісімге келуге ыңғайлы болды. 1284 жылы Денис атасы мен әкесінің үлгісімен, патшалық мүліктің тартылып алынуын тергеу үшін жаңа тергеулер сериясын бастады, бұл шіркеуге зиян келтірді. Келесі жылы ол амортизациялық заңдарды қабылдап, шіркеу билігіне қарсы тағы бір қадам жасады. Бұл заңдар шіркеу мен діни ордендерге жер сатып алуға тыйым салып, олардың оның билігінің басынан бері сатып алған жерлерін сатуға немесе жоғалтуға міндеттеді. Бірнеше жылдан кейін ол оларға орденге қабылдағандардың мүліктерін мұраға алуға тыйым салатын тағы бір жарлық шығарды. 1288 жылы Денис папа Николай IV-ті Португалиядағы Сантьяго орденін Кастилиядағыдан бөлетін папалық бұйрыққа қол қоюға көндірді. Темплер орденінің жойылғаннан кейін ол елдегі олардың активтерін осы мақсат үшін арнайы құрылған Мәсіх орденіне беруге құқылы болды. Денис, негізінен, әкімші болып, жауынгер патша емес еді. Ол 1295 жылы Кастилия патшалығымен соғысқа шығып, Серпа және Моура ауылдарын беріп қойды. 1297 жылы ол Кастилиямен Альканьес шартына қол қойды, ол екі Иберия елдерінің арасындағы қазіргі шекараларды анықтады және Португалияның Альгарвеге иелігін растады. Шарт екі ел арасында достық пен өзара қорғаныс одағын да орнатты, бұл екі ұлт арасында 40 жылдық бейбітшілікке әкелді. Денис әкесінің заң шығару және билікті орталықтандыру саясатын жалғастырып, төменгі топтарды зәбір-зоққы мен қысымнан қорғайтын португалдық азаматтық және қылмыстық кодексінің бастауын жариялады. Бұл жарлықтар Livro das Leis e Posturas (Заңдар мен ережелер кітабы) және Афонсо V билігі кезінде жарияланған Ordenações Afonsinas (Афонсолық жарлықтар) деп белгіленді. Бұл бүгінгі күні біз түсінетіндей заңнамалық "кодекстер" емес, керісінше, португалдық тәж түзеткен және қайта жариялаған заңдар мен жергілікті әдет-ғұрыптардың жиынтығы. Патша ретінде Денис елді аралап, түрлі мәселелерді шешті. Ол көптеген қамалдар салуға, жаңа қалалар құруға және басқа да бірнеше қалаларға тиісті артықшылықтар беруге бұйрық берді. 1290 жылы ол "халық тілінің" мемлекеттік тілге айналуы керектігін және ресми түрде португал тілі деп аталуы керектігін жариялады. Денис сондай-ақ өз патшалығындағы соттарда латын тілінің орнын португал тіліне алмастыруды бұйырды. Оның әйелі Изабелла өзінің жері мен мүлкінен түскен үлкен табыстың көп бөлігін қайырымдылыққа жұмсады, бұл Денисті кедейлердің өмірін жақсартуға және бірнеше әлеуметтік мекемелер құруға шабыттандырды. Ол өз жарлықтарын шығарған кезде туындаған жиі процедуралық мәселелер Денисті жалпы құқықты тәждің юрисдикциясы шегінде қарастыру және патшалық билікті жүзеге асыруға бағытталды. Ол alvazis (жергілікті кеңес шенеуніктері), судьялар, сондай-ақ прокуратуралар мен адвокаттардың іс-әрекеттеріне шектеулер қойды. Бұл орта ғасырлардағыдай, патшалықтың барлық тұрғындарына монархияның тек номиналды билігі, оның заңдық рәсімдерді тексеруге немесе әділеттілікті жүзеге асыру туралы моральдық тұрғыдан қарастыруға бағытталған патшалық артықшылығын нығайтуға жасаған әрекетімен үйлесімсіз еді. Магистраттарды тағайындау тәждің аумақтық юрисдикцияны талап ету процесінің басталуын нақты көрсетеді, осылайша Лиссабонның ұлттың де-факто астанасы ретіндегі маңыздылығы артып, патшалық аумақты кеңейтеді. Лиссабонды патша сарайының орны ретінде бағалау Денистің ұзақ билігі кезінде айқын болды. Лиссабон әлі күнге дейін елдің астанасы болып табылмайды, бірақ оның орналасқан жері, сондай-ақ дамыған қалалық, экономикалық және коммерциялық дамуы оны ұлттық әкімшілік орталығы үшін ең қолайлы таңдауға айналдырды. Оның елдің ежелгі бөліністері, яғни солтүстік пен оңтүстік арасындағы географиялық жағдайы Лиссабонның қалыптасқан біріккен португал ұлтының ең практикалық орталығы ретіндегі мәртебесін арттырды, оңтүстік енді солтүстік сияқты патшалық назарға ие болды және монархияның резиденциясына айналды. Олардың ерекше сипаттары екі аймақтың бір-бірін толықтырған аймаққа айналдырды. Ұлы иеліктер солтүстікте бір-біріне жақын болды, ал оңтүстікте мұсылмандардан бағындырылған кең аумақтар, сондай-ақ мұндағы иесіз жерлер тәждің иелігін кеңейтті, ал оңтүстіктің ең шеткі аймақтарының көп бөлігі әскери ордендердің бақылауына өтті. Денис ауылдық инфрақұрылымды дамытуға көмектесті, сондықтан "Егінші" (o Lavrador) деген лақап атын алды. Ол жерді қайта бөлісті, шаруашылық техникасын жақсарту үшін ауылшаруашылық мектептерін құрды және экспортты кеңейтуге жеке қызығушылық танытты. Ол бірнеше қалаларда тұрақты базарлар құрып, олардың қызметін реттеді. Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі - теңіз жағасындағы құмдардың кеңеюінен ауылшаруашылық жерлерін қорғау үшін Лейрияның жанына қарағай орманын отырғызу болды, ол сонымен қатар кеме жасау үшін шикізат көзіне айналды.

As heir apparent to the throne, Denis was summoned by his father Afonso III to share governmental responsibilities. The country was again in conflict with the Catholic Church at the time, Afonso having been excommunicated in 1277, and only being absolved in 1279 when he acceded to Rome's demands on his deathbed. Consequently, the church was favorably inclined to reach an agreement with the new monarch upon his accession to the throne. In 1284, however, Denis emulated the example of his grandfather and father, and launched a new series of inquiries to investigate the expropriation of royal property; this was to the detriment of the church. The next year he took further steps against ecclesiastical power when he promulgated amortisation laws. These prohibited the church and religious orders from buying lands, and required that they sell or forfeit any they had purchased since the start of his reign. Several years later he issued another decree forbidding them to inherit the estates of recruits to the orders. In 1288, Denis managed to persuade Pope Nicholas IV to issue a papal bull that separated the Order of Santiago in Portugal from that in Castile, to which it had been subordinate. With the extinction of the Knights Templar, he was able to transfer their assets in the country to the Order of Christ, specially created for this purpose. Denis was essentially an administrator and not a warrior king. He went to war with the kingdom of Castile in 1295, relinquishing the villages of Serpa and Moura. In 1297, he signed the Treaty of Alcañices with Castile, which defined the current borders between the two Iberian countries, and reaffirmed Portugal's possession of the Algarve. The treaty also established an alliance of friendship and mutual defense, leading to a peace of 40 years between the two nations. Denis pursued his father's policies on legislation and centralisation of power, and promulgated the nucleus of a Portuguese civil and criminal law code, protecting the lower classes from abuse and extortion. These edicts survived in the Livro das Leis e Posturas (Book of Laws and Postures), and the Ordenações Afonsinas (Afonsine Ordinances), proclaimed during the reign of Afonso V. These are not legislative "codes" as we understand them today, but rather compilations of laws and customary municipal law, as amended and restated by the Portuguese crown. As king, Denis travelled around the country to resolve various problems. He ordered the construction of numerous castles, created new towns, and granted the privileges due cities to several others. He declared in 1290 that 'the language of the people' was to become the language of the state, and officially known as Portuguese. Denis also decreed that Portuguese replace Latin as the language of the law courts in his kingdom. His wife Elizabeth donated much of the large income generated by her lands and properties to charities, inspiring Denis to help improve the life of the poor and found several social institutions. The frequent procedural issues that arose when he issued his decrees increasingly occupied Denis in his quest to frame the common law as being within the scope of the crown's jurisdiction, and in exercising royal power in the realm. The restrictions he placed on the actions of alvazis (local council officials), judges, as well as proctors and advocates in the courts, show that a merely nominal power of the monarchy over all the inhabitants of the kingdom, as was typical in the Middle Ages, was not compatible with his effort to assert a royal prerogative to scrutinise legal procedures or moralise on the exercise of justice. The appointment of magistrates clearly marks the start of the process of the crown claiming territorial jurisdiction, thus expanding the royal domain, along with the growing importance of Lisbon as the nation's de facto capital. The preference for Lisbon as a venue of the royal court was accentuated during Denis's long reign. There was as yet no official capital of the country, but Lisbon's location, as well as its advanced urban, economic and commercial development, made the city the most viable choice for a national centre of administration. Its geographical situation between the ancient divisions of the country, i. e., the north and the south, enhanced Lisbon's status as the most practical centre for an emergent united Portuguese nation, the south now receiving as much royal attention as the north and becoming the residence of the monarchy. Their different characters created a realm where the two regions complemented each other. The great manors were closer together in the north, and the vast dominions conquered from the Muslims in the south, as well as the large areas of unclaimed land there, expanded the domain of the crown, and much of the territory of the extreme south came under the control of the military orders. Denis promoted development of the rural infrastructure, earning the nickname of "the Farmer" (o Lavrador). He redistributed land, founded agricultural schools to improve farming techniques, and took a personal interest in the expansion of exports. He set up regular markets in a number of towns and regulated their activities. One of his principal achievements was to protect agricultural lands from advancing coastal sands by ordering the planting of a pine forest near Leiria, which also provided a source of raw materials for construction of a naval fleet.

Кейінгі жылдар және өлім

Дегенмен, Денистің жалпы бейбіт билігінің соңғы кезеңі ішкі қақтығыстармен белгіленді. Оның екі ұлы болды: заңды мұрагер Афонсу және оның заңсыз ұлы Афонсу Саншес, олар патшаның құрметіне ие болу үшін жиі дауласып тұратын. 1325 жылы Денис қайтыс болған кезде ол Португалияны басқа Иберия мемлекеттерімен тең дәрежеге жеткізді. Лиссабонда туған Афонсу Португалия тағына заңды талапкер болды. Алайда, ол Денистің сүйікті ұлы емес еді, ескі патша Альдонса Родригес Талхадан туған заңсыз ұлы Афонсу Саншесті артық жақсы көретін. Араларындағы жаман пиғылды бәсекелік бірнеше рет азамат соғысына әкелді. Елизавета 1322–1324 жылдардағы азамат соғысы кезінде күйеуі мен Афонсудың арасында делдалдық қызмет атқарды. Инфанте Афонсу патшаға қатты наразылық білдірді, оны Афонсу Саншеске жақсылық жасауда айыптады. Денистің соғыста халықтан аз қолдауға ие болуына себебі, оның билігінің соңғы жылдарында ақсүйектерге көптеген жеңілдіктер бергені болды, ал Инфанте округ қалаларының қолдауын алды; мұның себебі португал қоғамының жоғарғы және төменгі топтары арасындағы ұзаққа созылған қақтығыс еді. Инфанта қолдаған Аленкер қаласына қайтарылған Денис, патшайымның араласуы арқасында ұлын өлтіруден қорғалды. Аңыз бойынша, 1323 жылы Елизавета, қашырға мініп, Алвалада шайқасы алаңында қарсыластардың арасына тұрып, шайқастың басталуын болдырмады. 1324 жылы Афонсу Саншес жер аударылып, Инфанте патшаға адал болуға ант берген соң бейбітшілік орнады. Денис патша 1325 жылдың 7 қаңтарында Сантаремде қайтыс болды және Лиссабонға жақын Одивелас қаласындағы Сент-Денис монастырында жерленді. Афонсу патша болғаннан кейін өзінің бәсекелесін Кастилияға қуды да, оны әкесі берген барлық жерлер мен феодтардан айырды. Кастилиядан Афонсу Саншес таққа қол сұғу үшін бірнеше рет әрекет жасады. Португалияға шабуыл жасауға бірнеше рет тырысқаннан кейін, бауырлар Афонсу IV-тің анасы Елизавета патшайымның ұйымдастыруымен бейбіт келісімге келді.

The latter part of Denis' generally peaceful reign was nevertheless marked by internal conflicts. The contenders were his two sons: Afonso, the legitimate heir, and Afonso Sanches, his bastard son, who quarreled frequently among themselves for royal favour. At the time of Denis' death in 1325, he had placed Portugal on an equal footing with the other Iberian Kingdoms. Afonso, born in Lisbon, was the rightful heir to the Portuguese throne. However, he was not Denis' favourite son, the old king preferring Afonso Sanches, his illegitimate son by Aldonça Rodrigues Talha. The notorious rivalry between the half brothers led to civil war several times. Elizabeth would serve as intermediary between her husband and Afonso during the civil war of 1322–1324. Infante Afonso greatly resented the king, whom he accused of favouring Afonso Sanches. Denis had little popular support in the war because of the many privileges he had granted to the nobles in the last years of his reign, while the Infante had the support of the county's cities; these circumstances were rooted in the longstanding conflict between the upper and lower classes of Portuguese society. Repulsed to the town of Alenquer, which supported the Infante, Denis was prevented from killing his son through the intervention of the Queen. As legend holds, in 1323, Elizabeth, mounted on a mule, positioned herself between the opposing armies on the field of the Battle of Alvalade in order to prevent the combat. Peace returned in 1324 when Afonso Sanches was sent into exile and the Infante swore loyalty to the king. King Denis died on 7 January 1325 at Santarém, and was buried in the Monastery of Saint Denis in Odivelas, near Lisbon. Afonso then became king, whereupon he exiled his rival to Castile, and stripped him of all the lands and fiefdoms bestowed by their father. From Castile, Afonso Sanches orchestrated a series of attempts to usurp the crown. After he failed several times to mount an invasion of Portugal, the brothers signed a peace treaty, arranged by Afonso IV's mother Queen Elizabeth.

Билік ету мерзімін бағалау

Денистің қазіргі заманнан бөліп тұрған көптеген ғасырларды ескере отырып, оның тұлғасын тарихи жазбадан көруге болады: ол үкіметті жүйелі түрде орталықтандыруға және патшалық билікті нығайтуға тырысқанда, нық қадамды, тіпті талапкер болды. Мысалы, ол жер иелігін тексеру және заңбұзушылықтарды анықтау үшін жалпы сауалнамаларды (Inquirições gerais) едәуір жылдамдықпен бастады. Денис өз мақсаттарына жетуде тиімді стратегияшы және жаңаша заңнамалық саясатты қолға алушы ретіндегі қабілетін ерте көрсетті. Кері көзбен қарағанда, оның әкімшілік шешімдерінің кездейсоқ немесе жақсы басқарылатын мемлекет туралы идеалдан тыс қабылданбағаны анық. Оның саясатының кең ауқымын бірнеше мысал көрсетеді: жаңа қалалар мен сауда орындарын құру, елдің шекараларын нығайту және әскери ордендердің патша билігіне тәуелділігін арттыру. Ол замандастары мен кейінгі тарихшылар тарапынан да, табысқа жеткені үшін ақылды, көреген басшы ретінде танылды. Дениске саяси шеберлік жетіспеді. Ол келіссөздер жүргізуде шебер және адам табиғатын жақсы білгендіктен, "әлеуметтік және діни феодалдық мүдделерге қарсы тұрып, оларды қанағаттандыруды" білді. Ол дін қызметкерлерінің мүлкін тәркіледі, бірақ португал епископтарымен келісімге келді [1289 ж.]; ол монастырлардың азық-түлік құқықтарын шектеді, бірақ оларды жыл сайынғы белгілі бір сомамен ауыстырды. Оның іс-әрекеттері жеткілікті мемлекеттік саясаткерлікке ие болды және оның саяси ұстанымы мықты болды, ол конфискация заңдарын бекітіп, мемлекеттік мүліктің тозуын тоқтатты. Патшалық мүлікті басқару тиімдірек болған сайын және ол байыған сайын, Денис байлығымен танымал болды, тіпті Данте Алигьеридің "Құдай комедиясында" айтылды, онда ол Дионис Агрикола деп аталды және Алтыншы сферада Қыранның құрбаны болғандардың қатарында сипатталды, бірақ осы айыптаудың нақты себебі белгісіз. Дегенмен, Денис заманауи жылнамаларда дана және қабілетті басшы ретінде сипатталған. Оның билік етуінің заңнамалық жұмыстарының көп бөлігі процедуралық құқықтық мәселелерге бағытталған болса да, осы жаңа заңнаманың көп бөлігінің мақсаты шамадан тыс кешігуді және сот шығындарын болдырмау, сондай-ақ адвокаттар мен прокурорлардың теріс пайдалануын болдырмау болды. Дениске саяси салада үлкен жетістіктерге жетуге мүмкіндік берген жеке шешімділігі кейде қатыгездікке және мақтанға айналуы мүмкін. Ол отбасылық қарым-қатынастарда, мысалы, өзінің заңды ұлы және мұрагері Афонсомен (бірақ ешқашан сүйіктісі емес) және әйелі Елизаветамен қарым-қатынаста қатыгез болды, ол өзінің опасыздықтарынан туған балаларды оған тапсырып, олардың күтімі мен білімін оның жауапкершілігіне жүктеді. 13-шы және 14-шы ғасырлардағы Иберия түбегінің тарихындағы маңызды тұлға, Денис 1600 жылы тарихшы Дуарте Нунес де Леао тарапынан алғаш рет "өз елінің әкесі" (Pai da Pátria) деп аталды.

Bearing in mind the many centuries that separate Denis from the present, an impression of his personality can be gathered from the historical record: he was determined, even obstinate, in his attempts to systematically centralise the government and consolidate royal power. For example, he launched general inquiries (Inquirições gerais) at a remarkably accelerated pace to investigate land ownership and identify cases where abuses were committed. Denis revealed early on his ability as an effective strategist in the pursuit of his goals, and as an innovator of proactive legislative policy. With the benefit of hindsight, it is clear that his administrative decisions were not made randomly or without consideration of his ideal of a well governed nation. The wide range of his policies is indicated by a few examples: the concomitant creation of new towns and trade fairs, the fortification of the country's borders and the increasing dependence of the military orders on the royal power. He was recognized as an intelligent, perceptive ruler with demonstrated success, both by contemporaries and by later historians. Denis was not lacking in political skill. Being adroit in negotiation and a student of human nature, he knew how to go about "opposing and appeasing alternately the secular and the ecclesiastical manorial interests. He confiscated the properties of the clergy, but made the concordat [of 1289] with the Portuguese bishops; he restricted the comedoria (victuals) rights of the monasteries, but replaced those rights with a fixed annual sum of money. His actions were sufficiently [statesmanlike, and his political position was strong] enough, for him to secure the confiscation laws and check the erosion of the state patrimony". As administration of the royal properties became more efficient and he became richer, Denis gained fame for his wealth, even being mentioned in Dante Alighieri's Divine Comedy, where he was called Dionysus Agricola, and described among those condemned by the Eagle, in the Sixth Sphere, though the exact reason for this condemnation is unknown. Nevertheless, Denis is described in contemporary chronicles as a wise and able ruler. Although most of the legislative work of his reign focused on procedural juridical issues, the purpose of much of this new legislation was to avoid excessive delays and court costs and to prevent abuse by attorneys and prosecutors. The personal determination that allowed Denis to achieve so much in the political realm could sometimes harden into obstinacy and arrogance. He was described occasionally as cruel, especially in family relations, shown for example in the way he dealt with his legitimate son and rightful heir, Afonso (never his favourite), and his wife, Elizabeth, to whom he turned over the children born of his infidelities, leaving her the responsibility of their care and education. An inescapable figure in the history of the Iberian Peninsula in the 13th and the beginning of the 14th centuries, Denis was first called "father of his country" (Pai da Pátria) by the historian Duarte Nunes de Leão in 1600.

Физикалық сипаттама

Денис патшаның заманындағы тарихи дереккөздер, сондай-ақ кейінгі авторлар монархтың егжей-тегжейлі физикалық сипаттамасын беруден мүгеде болды. Белгілі ақпарат 1938 жылы қалпына келтіру жұмыстары кезінде оның қабірінің кездейсоқ ашылуынан кейін пайда болды. Оның аса биік болғаны туралы аңыздың шындыққа сай келмейтіні анықталды, себебі ол шамамен орташа бойлы болған. Денис 61 жасында өсиетнама жасап, 63 жасында қайтыс болды. Өмір бойы бойында денсаулығы жақсы болған, жиі саяхаттап, жасынан бастап соғыстарға қатысып, тіпті 60 жасында да аң аулаған. Ол толық тісті болған күйі қайтыс болды, ол кезде бұл сирек кездесетін жағдай еді, тіпті бүгінгі күнде де жиі кездеспейді. Денесін зерттеу барысында оның ерекше белгісі – шашы мен сақалы қызыл қоңыр түсті болғаны анықталды. Бұл қызықты факт, өйткені ол сол уақытқа дейін португалдық патшалық әулетінің алғашқы мүшесі болды, осындай шаш түсіне ие болған. Бұл генетикалық қасиет аналық тарапынан берілген болуы мүмкін, өйткені оның әйелі Фердинанд, "La Cerda" немесе "қатаң" деп аталған, қызыл шашы болған. Денис бұл қасиетті әкесі мен анасы тарапынан тегін білген Англияның Генрих II-нен мұра еткен болуы мүмкін, немесе тіпті анасының әжесі, Киелі Рим императоры Фредерик Барбароссаның немересі Елизавета Хоэнштауфеннен де мұрагер болған жоқ па. ("барбаросса" итальян тілінде "қызыл сақалды" деген мағынаны білдіреді).

Қабырғаның ашылуы

2016 жылы 1938 жылдан бері алғаш рет корольдің қабірі ашылды. Бастапқыда қалпына келтіру жұмыстары болған, бірақ қабір зерттеу нысанына айналды. Корольдің физиогномикалық сипаттамасы жақын арада жариялануы күтілуде. Басқа да заттармен қатар, қабірден корольдің қылышы табылды; ол жақсы сақталған, тек ұшы сынған екен.

Неке және ұрпақтар

Денистің жалғыз әйелі - Арагонның Пётр III мен Сицилияның Констанциясының қызы Изабелла немесе Елизавета Арагондық. Олар 1282 жылы үйленіп, ұл мен қызға ие болды. Сол кездегі басқа монархтар сияқты, оның да бірнеше заңды емес балалары болды.

АтыТуған күніӨлім күніЕскертпелер
Арагондық Елизавета (1271–1336; 1282 жылы үйленген)
Инфанта Констанса (Констанса)3 қаңтар 129018 қараша 1313Фердинанд IV Кастильскийге үйленген Кастилия королевасы.
Инфанте Афонсу8 ақпан 129128 мамыр 1357Афонсу IV, Португалияның 7-ші королі болды.
Грация Анес Фроис
Педро Афонсо12871354Барселос графы, үшіншісі.
Альдонса Родригес де Тельха
Афонсо Санчес12891329Альбукеркидің иегері және туған ағасы Афонсу IV-нің бәсекелесі.
Мария Пирес Жоао
Афонсоc. 12951326а. 1319 жылы Хуан Альфонсо де ла Сердамен үйленді.
Басқа заңды емес балалары
Фернан Саншес12901329
Мария Афонсо (қаһар)?1320Одивелас монастырында дін қызметкері.