Кіріспе
Оңтүстік Африканың ақ нәсілді азаматтары апартеидті жоюға "Иә" деп дауыс берді. 1992 жылдың 17 наурызында Оңтүстік Африкада апартеидті тоқтату туралы референдум өтті. Референдумға Оңтүстік Африканың ақ нәсілді сайлаушылары ғана қатысты, олардан екі жыл бұрын мемлекеттік президент Ф.В. де Клерк бастаған келісім арқылы жүзеге асырылған реформаларды қолдайтындарын сұрады. Ол реформалар 1948 жылдан бері сақталған апартеид жүйесін жоюды көздеген болатын. Сайлау қорытындысы "иә" деп дауыс бергендердің үлкен жеңісімен аяқталды, нәтижесінде апартеид жойылды. Жалпыға бірдей сайлау құқығы екі жылдан кейін енгізілді.
A referendum on ending apartheid was held in South Africa on 17 March 1992. The referendum was limited to white South African voters, who were asked whether or not they supported the negotiated reforms begun by State President F. W. de Klerk two years earlier, in which he proposed to end the apartheid system that had been implemented since 1948. The result of the election was a large victory for the "yes" side, which ultimately resulted in apartheid being lifted. Universal suffrage was introduced two years later.
Өмірбаян
1990 жылы 2 ақпанда парламентте жасаған сөйлесінде мемлекет президенті Ф. В. де Клерк Африка Ұлттық Конгресі және Оңтүстік Африка Коммунистік партиясы сияқты бірқатар саяси партияларға қойылған тыйым алынатынын, ал Нельсон Мандела 27 жылдық түрме жазасынан кейін босатылатынын жариялады. Де Клерк өлім жазасының күші тоқтатылатынын және төтенше жағдай режимі жойылатынын мәлімдеді. Мемлекет басшысы парламентте сөйлеген сөзінде "келіссөздер жүргізу уақыты жетті" деді. Нельсон Мандела 1990 жылы 11 ақпанда Кейптаун қаласының жанындағы Паарлде орналасқан Виктор Верстер түрмесінен босатылды. 1990 жылы 21 наурызда Оңтүстік-Батыс Африка Намибия деген атаумен тәуелсіздік алды. Мамыр айында үкімет АНК-мен келіссөздер бастады. Маусым айында төтенше жағдай режимі жойылды және АНК өзара атысты тоқтатуға келісім берді. 1991 жылы жерді меншікке алуды шектеуші, жеке тұрғын аймақтарды белгілеуші және адамдарды нәсілдік белгілері бойынша жіктеуші заңдар күштен шығарылды.
Референдумға дейін
Референдумға дейін биліктегі Ұлттық партия апартеидті жою бойынша келіссөздерді екі жыл бұрын жариялағаннан бері үш аралық сайлауда жеңіліске ұшырады. Оның позициясына келіссөздерге қарсы болған және Демократиялық Оңтүстік Африка үшін конвенцияны (CODESA) бойкоттаған Консервативтік партия қарсылық танытты. 1992 жылдың 24 қаңтарында президент де Клерк парламентті ашып, референдум өткізілетінін ұсынды, онда әрбір нәсілдік топтың дауысы жеке есептеледі. 19 ақпанда Potchefstroom аралық сайлауында Ұлттық партия жеңілгеннен кейін, оны сынақ дауысы деп атағандықтан, партияның сенімділігі күмәнданды. Осы уақыт аралығында үкімет пен Африка Ұлттық Конгресі арасындағы келіссөздер баяу өрбіп жатты. Оңтүстік Африканың қалаларында зорлық-зомбылық күшейді, түрлі оңшыл топтар белсенділік танытып, ақ халық арасында наразылық өсті. Қара нәсілділер тұратын аудандардағы жағдай мен көңіл-күй де нашарлап бара жатты. Сондықтан үкіметке келіссөздерде ілгерілеу үшін ішкі және халықаралық қысым күшейді. Консервативтік партия Potchefstroom-дағы жеңілістен кейін үкіметтің АҰК-мен келіссөздер жүргізуге мандаты жоқ екенін мәлімдеген кезде, мемлекеттік президент Ф.В. де Клерк 20 ақпанда ақ сайлаушылар үшін ұлттық референдум өткізілетінін жариялады, оның мақсаты – үкімет пен өзінің қолдауын тексеру болды: егер референдум нәтижесі жағымсыз болса, де Клерк отставкаға кететін және жалпы сайлаулар тағайындалатын еді. Де Клерк референдумды жариялағанда, көптеген адамдар тек ақ халықтың ғана дауыс беру құқығына ие екеніне қарсылық білдірді.
Науқан
Ұлттық партия мен Демократиялық партия «Иә» деп дауыс беруге үгіт жүргізді, ал Консервативтік партия бастаған консервативті оңшылдар «Жоқ» деп дауыс беруге шақырып, науқан жүргізді. 1992 жылы де Клерктің күш-жігерінің басым бөлігі 1980 жылдары Ұлттық партиядан бөлініп шыққан, апартеидтің консервативті жақтастары – оңшыл оппозициясын қанағаттандыруға және әлсіретуге бағытталды. Де Клерк оңтүстікафрикалық ақ халыққа үкімет билікті АҰК-қа бермей, «билікті бөлісу» қағидасы бойынша келіссөздер жүргізіп жатқанын көрсетуге тырысты. Ол ақ сайлаушыларды ескертіп, «Жоқ» деп дауыс беру халықаралық санкциялардың жалғасуына, азамат соғысы қаупіне және Оңтүстік Африкадағы хаостың күшеюіне әкелетінін айтты. Де Клерк баспасөз құралдарына «Иә» деп көпшілік дауыс берсе, ақ сайлаушылардың қосымша мақұлдауысыз АҰК және басқа да қара басшылармен міндетті келісімдерге кіруге өкілеттік алғанын жариялайтынын мәлімдеді. Конституциялық келісімдердің шарттарын бекіту үшін екінші референдум тек қана үкімет уәделерінен «қол жетімді айырмашылықтар» болған жағдайда ғана қажет болады деді. Бұл уәделерге құқықтар туралы заң, биліктің мемлекеттік органдар арасында бөлінуі, тәуелсіз сот жүйесі және екі палатадан тұратын парламент кірді. Ұлттық партияның «Иә» деп дауыс беру науқаны Оңтүстік Африка тарихында бұрын-соңды болмаған сипатта болды. Ұлттық партия ел бойынша ірі саяси жиындар өткізіп, көптеген ұлттық газеттерде жарнамалар жариялады және телеарналарда жарнамалық уақыт сатып алды. Олар «Иә! Жа! SA» деген үндемесі бар үлкен сайлау плакаттарын жасады, сондай-ақ АВБ мүшесінің қолында қаруы бар суреті мен «Сіз осы адамды тоқтатуға болады! Иә деп дауыс беріңіз!» деген жазуы бар плакаттарды да таратты. Демократиялық партия «Жа вир вреде (Тыныштық үшін иә)» деген ұранмен дәстүрлі плакаттарды пайдаланды. Андрис Треурнихт басқарған «Жоқ» науқаны «қара көпшіліктің үстемдігі» және «АҰК-ның коммунистік үстемдігі» туралы ескертті. Консервативтік партия ақ халықтың өзін-өзі анықтау құқығын жақтады және оңтүстікафрикалық ақ халықтың өзін-өзі басқаруға құқығы бар екенін мәлімдеді. Науқан барысында «Жоқ» жақтастары ақ халықтың тәуелсіз мемлекетін, немесе Volkstaat құруды да қолдады. «Иә» науқаны үкімет, оппозициялық Демократиялық партия, БАҚ, халықаралық қауымдастық және іскерлік және коммерциялық ұйымдардың басым көпшілігінің қолдауына ие болғандықтан, айтарлықтай артықшылыққа ие болды. Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығының мәліметтері бойынша:
Өңір бойынша
Кейптаунда және Дурбанда 85% «иә» деп, ал Преторияда 57% «иә» деп дауыс берді. Тек Солтүстік Трансвальдағы Питерсбургте ғана 57% дауыспен «жоқ» деп дауыс берді. Тіпті консервативті бекініс саналатын Кронстадта да, парламенттік орындардың жетісінен бесеуін «жоқ» жақтастары иеленсе де, «иә» жақтастары 52% дауыспен жеңіске жетті. ПровинцияАймақМақұлданғанДауыс саныҚарсыДауыс саныЖалпы жарамды дауыс саныДауыс%Дауыс%Кейп провинциясыБэуфорт Уэст11,79838.3830,739Кейптаун63,32515.12418,852Шығыс Лондон18,49821.7285,173Джордж21,21134.6161,286Кимберли27,99345.5261,497Порт-Элизабет29,90925.54117,125НаталДурбан35,97514.97240,346Питермарицбург21,02324.0287,523Оранж еркін мемлекетіБлоемфонтейн41,01741.4099,083Кронстад51,27948.46105,810ТрансваальГермистон86,84434.62250,869Йоханнесбург89,95721.70414,643Питерсбург37,61243.0287,432Претория213,82542.63501,545Рудепорт113,14547.56237,882
Салдары
Референдумнан кейінгі күні президент де Клерк өзінің 56 жасқа толған мерекесінде "Бүгін біз апартеид дәуірін аяқтадық" деді. Нельсон Мандела "шын мәнінде өте бақыттымын" деді. Кейп Таймс газетінің бетінде "ИӘ!" деген үлкен әріптермен жазылды. Консервативтік партия мен Африканерлер қарсылық қозғалысының одағы КП-ға зиян келтірген болуы мүмкін, тіпті кей жағдайларда "Иә" жағына дауыс берушілерді де қорқытып жіберді. Апартеидті қолдаған кейбір консервативті және белсенді топтар референдумды бойкоттады, бірақ сайлауға қатысу рекордтық деңгейде болды, кейбір аймақтарда 96% асты. Оңшыл топтар референдумды сынап, үкіметті сайлауда алаяқтық жасады деп айыптады. Олар бұрынғыдай күшті болған жерлерінде – африканерлердің орталық аймақтарында және ірі қалаларда жеңіліске ұшырады. Дегенмен, сайлаудың бұзылуына қатысты ешқандай нақты дәлел ұсынылмады. Треурнихт бұқаралық ақпарат құралдарының үгіті, шетелдік араласу, кәсіпкерлердің қызметкерлерін қорқытуы және сайлау алаяқтығы нәтижесінде "Иә" дауысы берілгенін мәлімдеді. 1994 жылдың 27 сәуірінде Оңтүстік Африка алғашқы нәсілдік дискриминациясыз сайлауын өткізді, нәтижесінде Африка Ұлттық Конгресі үлкен жеңіске жетті және Нельсон Мандела Оңтүстік Африканың алғашқы қара нәсілді президенті болды.