Кіріспе

Оңтүстік Африканың 1989 жылдан 1994 жылға дейінгі басшысы Фредерик Виллем де Клерк (/d//ə// /'/k//lɜːr//k//, /d//ə// /'/k//lər//k/ dəKLURK, dəKLAIRK, ; 18 наурыз 1936 – 11 қараша 2021 ж.) – Оңтүстік Африканың 1989 жылдан 1994 жылға дейін мемлекеттік президенті, ал 1994 жылдан 1996 жылға дейін вице-президенті болған саясаткер. Оңтүстік Африканың ақ нәсілді азшылық билігі кезеңіндегі соңғы мемлекет басшысы ретінде ол үкіметімен бірге апартеид жүйесін жойып, баршаға бірдей сайлау құқығын енгізді. Идеологиялық тұрғыдан әлеуметтік консерватор және экономикалық либерал болған ол 1989 жылдан 1997 жылға дейін Ұлттық партияны (ҰП) басқарды. Йоханнесбургте ықпалды африканер отбасында туған де Клерк заңгерлік мансабын бастамас бұрын Потчефструм университетінде оқыды. Ол отбасылық байланыстары бар ҰП-ге қосылып, парламентке сайланды және П. В. Ботаның ақ нәсілді азшылық үкіметінде бірнеше министрлік лауазымдарды иеленді. Министр ретінде ол Оңтүстік Африкадағы ақ нәсілділерге артықшылық берген апартеид жүйесін қолдады және жүзеге асырды. 1989 жылы Бота отставкаға кеткеннен кейін де Клерк оны алдымен ҰП төрағасы, содан кейін мемлекеттік президент ретінде алмастырды. Көптеген сарапшылар оның Ботаның апартеидті қорғау саясатын жалғастыратынын күткенмен, де Клерк осы саясатты тоқтатуға шешім қабылдады. Ол Оңтүстік Африканы ұлтаралық араздық пен зорлық-зомбылықтың нәтижесінде азаматтық соғысқа алып бара жатқанын сезді. Осы зорлық-зомбылық кезінде мемлекеттік қауіпсіздік күштері кең ауқымда адам құқықтарын бұзып, кхоса және зулу халықтары арасындағы зорлық-зомбылықты ынталандырды, бірақ де Клерк кейіннен мұндай әрекеттерге рұқсат бермегенін мәлімдеді. Ол апартеидке қарсы митингілерге рұқсат берді, бұрын тыйым салынған апартеидке қарсы саяси партияларды заңдастырды және Нельсон Мандела сияқты апартеидке қарсы белсенділерді босатті. Сонымен қатар ол Оңтүстік Африканың ядролық қарулар бағдарламасын тоқтатты. Де Клерк апартеидті толық жою және баршаға бірдей сайлау құқығын орнату үшін Манделамен келіссөздер жүргізді. 1993 жылы ол апартеидтің зиянды салдары үшін көпшілік алдында кешірім сұрады. Ол 1994 жылғы нәсілдік дискриминациясыз сайлауда Манделаның басшылығындағы Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) жеңіске жеткенін бақылады, ал де Клерктің ҰП екінші орынды иеленді. Содан кейін де Клерк Манделаның басшылығындағы АҰК коалициясындағы Ұлттық Бірлік Үкіметінде вице-президент болды. Бұл қызметте ол үкіметтің либералды экономикалық саясатын қолдады, бірақ саяси қылмыстар үшін толық рақымшылық беруді талап еткендіктен, өткендегі адам құқықтары бұзушылықтарын тексеру үшін құрылған Ақиқат және Татуласу Комиссиясына қарсы болды. Оның Манделамен жұмыс қарым-қатынасы шиеленіскенмен, кейін ол оның есімін құрметпен атады. 1996 жылдың мамырында ҰП жаңа конституцияға қарсылық білдіргеннен кейін де Клерк коалициялық үкіметтен шығып кетті, ал партия келесі жылы таратылып, Жаңа Ұлттық партия болып қайта құрылды. 1997 жылы ол белсенді саясаттан зейнеткерлікке шығып, кейін халықаралық деңгейде лекция оқыды. Де Клерк Оңтүстік Африка қоғамының көптеген топтары арасында даулы тұлға болды. Ол көптеген марапаттарға ие болды, соның ішінде апартеидті жоюдағы рөлі мен Оңтүстік Африкаға баршаға бірдей сайлау құқығын әкелгені үшін Манделамен бірге Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Апартеидке қарсы белсенділер оны апартеид үшін толыққанды кешірім сұрамағаны және мемлекеттік қауіпсіздік күштерінің адам құқықтарын бұзуын елемегені үшін сынады. Ол апартеидті тастағаны үшін елдегі африканерлердің мүддесін сатқан деп айыптаған апартеидті жақтаған африканерлер тарапынан да айыптауларға ұшырады.

Балалық шағы: 1936-1954

Ф. В. де Клерк 1936 жылғы 18 наурызда Йоханнесбург қаласының маңындағы Мейфэр елді мекенінде дүниеге келді. Оның ата-анасы Йоханнес "Ян" де Клерк және Хендрина Корнелия Коэтцер болды. Ол ата-анасының екінші ұлы, ағасы Виллем де Клерк одан сегіз жас үлкен еді. Де Клерктің ана тілі африкаанс тілі болды, ал оның қазіргі Оңтүстік Африкаға келген ең ерте тегі 1680-ші жылдардың соңына таяу мерзімде келді. Де Клерк қауіпсіз және жайлы ортада өсті, ал оның отбасы африканер қоғамында жетекші рөл атқарды; олар Оңтүстік Африканың Ұлттық партиясымен ұзақ жылдар бойы байланыста болды. Оның әкесінің әкесі, Ян ван Рой, сенатор болған, ал әкесінің атасы, Виллем, Екінші Бур соғысында шайқасқан дін қызметкері болған (ескі француз тілінде «дін қызметкері» немесе «оқымысты» деген мағынаны білдіреді). Де Клерк өзінің голланд тегінен екенін, сондай-ақ 1690-шы жылдардың соңында немесе 1700-ші жылдардың басындағы үнді тегінен екенін айтты. Ол сонымен қатар Кротя немесе Ева деген атпен танылған хой тілмашының ұрпағы екені де айтылды. Де Клерк он екі жасқа келгенде, Оңтүстік Африка үкіметі апартеид жүйесін ресми түрде бекітті; оның әкесі оның бастамашыларының бірі болды. Сондықтан, ағасының айтуынша, ол «апартеид тұжырымымен өскен буынның бірі» болды. Ол африканер қоғамының нормалары мен құндылықтарында, соның ішінде Крюгер күні сияқты мерекелерде, африканер ұлтына адалдықта және ағылшындар билігінде африканерлер бастан өткерген «әділетсіздік дәуірі» туралы әңгімелерде тәрбиеленді. Ол Оңтүстік Африканың голланд реформаторлық үш шіркеуінің ең кішісі және консервативтісі саналатын Gereformeerde Kerk шіркеуінде тәрбиеленді. Де Клерк отбасы оның балалық шағында Оңтүстік Африканың әртүрлі аймақтарында қоныс аударды, ол жеті жылдың ішінде жеті рет мектеп ауыстырды. Ақырында ол Кругерсдорптағы Монумент орта мектебінде (Monument Hoërskool) сырттан оқуға түсті, онда 1953 жылы үздік дипломмен бітірді. Дегенмен, ол күткен төрт марапатты алмағанына көңілі қалды.

Университет және заңгерлік мансап

1954 және 1958 жылдар аралығында де Клерк Потчефструм университетінде оқып, әдебиет және құқық салалары бойынша бакалавр дәрежесін алды. Кейін ол заң білімі алған кезінде «құқықтық принциптермен ойлауға үйрендім» деп еске алды. Оқу кезінде ол студенттік газеттің редакторы, студенттік кеңестің төрағасының орынбасары және Африкаанс Студентебондтың (Оңтүстік Африканың ірі жастар қозғалысы) ұлттық атқару комитетінің мүшесі болды. Университетте ол африканер әлеуметтік элитасының құпия қоғамы – Бродербондқа қабылданды. Студенттік кезінде ол теннис пен хоккеймен айналысып, «қыздардың сүйіктісі» ретінде танымал болды. Университетте ол Претория университетінің профессорының қызы Марике Виллемсемен танысты. 1959 жылы де Клерк 23 жаста, ал оның әйелі 22 жаста болғанда олар үйленді. Университетті бітіргеннен кейін де Клерк заңгерлік мансабын бастады, Клерксдорптағы Pelser фирмасында стажер болып жұмыс істеді. Преторияға көшіп келген соң, ол Mac Robert заң фирмасында стажер ретінде жұмыс істеді. 1962 жылы ол Трансваалдың Веренинг қаласында жеке заңгерлік кеңсе ашып, оны он жылдың ішінде табысты кәсіпке айналдырды. Осы кезеңде ол түрлі қоғамдық жұмыстарға қатысты. Ол екі жыл бойы Жастар баяндамашыларының ұлттық төрағасы және Ваал үшбұрышының Заңгерлер қауымдастығының төрағасы болды. Сондай-ақ ол жергілікті техникум кеңесінде, шіркеу кеңесінде және жергілікті мектеп кеңесінде жұмыс істеді.

Алғашқы саяси мансап

1972 жылы оның альма-матері оған заң факультетінде кафедра ұсынды, ол оны қабылдады. Бірнеше күннен кейін оған Ұлттық партияның өкілдері де хабарласып, оны Верингингте партия атынан сайлануға шақырды. Де Клерктің кандидаттығы қабылданып, қараша айында ол Ассамблея палатасына сайланды. Ол онда шешен дебаттерге қатысып, өзінің саяси шеберлігімен көзге түсті. Партия және үкіметте түрлі қызметтер атқарды. Трансвааль Ұлттық партиясының ақпараттық бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, партияның үгіт-насихат жұмыстарын ұйымдастырды және жаңа Ұлттық партия жастар қозғалысын құруға көмектесті. Бантустан, еңбек, әділет және ішкі істер мәселелері бойынша партиялық парламенттік топтардың жұмысына қатысты. Әртүрлі парламенттік делегациялар құрамында Израиль, Батыс Германия, Ұлыбритания және АҚШ-қа сапарлады. 1976 жылы АҚШ-та болғанда ол американ қоғамындағы кең таралған нәсілшілдікке куә болды, кейін ол: «Ол жерде бір айдың ішінде Оңтүстік Африкада бір жылдың ішінде көрілгеннен көп нәсілдік оқиғаларға тап болдым» деді. Оңтүстік Африкада де Клерк екі арнайы комиссияның жұмысына белсенді қатысты – бірі ақ емес тұрғындарға қонақүйлерді ашу саясатын әзірледі, екіншісі бұрынғыдан гөрі кем қатаң цензура заңын жасады. 1975 жылы премьер-министр Джон Ворстер де Клерктің бір күні Оңтүстік Африканың басшысы болатынын болжады. Ворстер 1976 жылдың қаңтарында де Клеркті министрдің орынбасары лауазымына тағайындауды жоспарлаған, бірақ бұл қызмет Андриес Треурнихтке берілді. 1978 жылдың сәуір айында де Клерк Әлеуметтік қамсыздандыру және зейнетақы министрі болып тағайындалды. Ол осы лауазымда үкімет бақылауында болған спорт ұйымдарына толық тәуелсіздік қайтарды. Пошта және телекоммуникация министрі ретінде осы саланың электрлендірілуіне бағытталған келісімшарттарды аяқтады. Тау-кен министрі ретінде көмір экспорты және «Эском» мен Атом энергиясы корпорациясының құрылымына қатысты саясатты бекітті. Ішкі істер министрі болып тағайындалғаннан кейін, аралас некелерге қатысты заңды жойды. 1981 жылы де Клерк үкіметтегі еңбегі үшін «Ерен еңбегі үшін» орденімен марапатталды. 1984-1989 жылдар аралығында білім министрі ретінде Оңтүстік Африка мектептеріндегі апартеид жүйесін сақтап, бөлімнің құзыретін барлық нәсілдік топтарды қамтуға дейін кеңейтті. Де Клерк мансабының көп бөлігінде консервативті көзқарастарымен көзге түсті және Оңтүстік Африкадағы өзгерістерге кедергі келтіретін адам ретінде танылды. Ол апартеидтің нәсілдік сегрегация жүйесін ынтамен қолдады және ақ нәсілді азшылықтың мүдделерін қорғаушы ретінде қарастырылды. П. В. Ботаның үкіметінде қызмет еткенімен де Клерк Ботаның ішкі шеңберіне жатпады.

Мемлекеттік төрағалық

П. В. Бота инсульттан кейін Ұлттық партия төрағасы лауазымынан кетті, ал де Клерк Ботаның ізбасары санайтын қаржы министрі Баренд дю Плессиді жеңіп, оның орнына ие болу үшін күресте жеңіске жетті. 1989 жылдың 2 ақпанында ол Ұлттық партияның төрағасы болып сайланды. Ол басты қарсыласы Баренд дю Плессиді 69-61 дауыспен, сегіз дауыспен басып өтті. Содан кейін ол Оңтүстік Африканың жаңа конституциясын қабылдауды ұсынды, ол басқа нәсілдік топтарға көбірек жеңілдік беру қажеттігін аңғартады. Партия төрағасы болғаннан кейін де Клерк шетелдегі байланыстарын кеңейтті. Ол Лондонға сапар шегіп, Ұлыбритания премьер-министрі Маргарет Тэтчермен кездесті. Ол апартеидке қарсы қозғалыстың Оңтүстік Африкаға қарсы экономикалық санкциялар салу туралы талаптарына қарсы болғанымен, кездесуде де Клерктің түрмедегі апартеидке қарсы белсенді Нельсон Манделаны босатуын сұрады. Ол сондай-ақ Вашингтон қаласында АҚШ үкіметінің өкілдерімен кездесуге ниеттенгенін білдірді, бірақ АҚШ мемлекеттік хатшысы Джеймс Бейкер оған АҚШ үкіметінің президент Джордж Бушпен де Клерктің кездесуі уақтылы емес деп санайтынын хабарлады.

Оңтүстік Африканың мемлекеттік президенті болу

Бота 1989 жылғы 14 тамызда отставкаға кетті, ал де Клерк 20 қыркүйекке дейін Оңтүстік Африка Республикасының мемлекеттік президенті міндетін атқарушы болып тағайындалды, содан кейін ол мемлекеттік президент ретінде толық бес жылдық мерзімге сайланды. Ол мемлекеттік президенттің міндетін атқарғаннан кейін, ANC басшылары оған қарсы шықты, өйткені ол өзінің алдыңғыларынан ешқандай айырмашылығы жоқ деп сенді; ол апартеидті жақтаған адам ретінде кеңінен танылды. Апартеидке қарсы белсенді Десмонд Туту да осы пікірмен бөлісті: "Менің ойымша, біз жаңа кезеңге кіреміз деп ойлаудың қажеті жоқ. Бұл тек музыкалық орындықтардың ауысуы ғана". Туту мен Аллан Боэсак Кейптаунда наразылық шеруін жоспарлап отырды, оны қауіпсіздік қызметінің басшылары болдырмауға тырысты. Де Клерк олардың тыйым салу туралы ұсынысын қабылдамады, шеруді жалғастыруға келісті және "жаңа Оңтүстік Африкаға есік ашық, оны күшпен бұзудың қажеті жоқ" деді. Шеруге шамамен 30 000 адам қатысты. Кейіннен Грэмстаун, Йоханнесбург, Претория және Дурбанда да наразылық шерулері өтті. Де Клерк кейінірек өзінің қауіпсіздік күштері шерушілердің жиналуына кедергі келтіре алмағанын атап өтті: "Сондықтан таңдау заңсыз шеруді тарату мен оның салдарынан туындайтын зорлық-зомбылық және жағымсыз жарнама қаупі арасында немесе шеруді жалғастыруға рұқсат беру, зорлық-зомбылықтан аулақ болуға және қоғамдық тәртіпті сақтауға көмектесетін шарттармен болды". Бұл шешім Бота дәуірінен айқын ерекшеленді. Мемлекеттік президент ретінде ол өзінің Ұлттық барлау қызметі мен елден қуылған екі ANC басшысы Табо Мбеки мен Джейкоб Зуманың Женевада құпия келіссөздерді жалғастыруына рұқсат берді. Қазан айында ол Преторияда жеке кездесуде Туту, Боэсак және Франк Чиканемен кездесті. Сол айда ол апартеидке қарсы белсенділердің қатарынан бірнешесін, соның ішінде Уолтер Сисулуды босатты. Ол сондай-ақ Ұлттық қауіпсіздікті басқару жүйесін жабуды бұйырды. Желтоқсан айында ол Манделаны түрмеде кездесіп, үш сағат бойы ақ нәсілді азшылықтың билігінен бас тарту туралы әңгімелесті. Шығыс блогының ыдырауы мен Кеңес Одағының тарауы оған марксистер ANC-ті манипуляциялауынан қорықпауға мүмкіндік берді. Кейін ол айтқандай, "Шығыс Еуропадағы марксистік экономикалық жүйенің құлдырауы Африкада оны сақтап қалуға тырысатындарға ескерту болып табылады. Осы жүйенің сәтсіздігін Оңтүстік Африкаға таңуды көздегендер өз көзқарастарын толығымен қайта қарауы керек. Бұл жерде де ол жауап емес екені баршаға анық болуы керек". 1990 жылғы 2 ақпанда ел парламентіне жолдаған сөзінде ол саяси жүйені кеңінен реформалау жоспарларын ұсынды. ANC және Оңтүстік Африка Коммунистік партиясы сияқты бірнеше тыйым салынған саяси партиялар заңдастырылатын болады, бірақ ол бұл олардың социалистік экономикалық саясатын немесе олардың мүшелері жасаған зорлық-зомбылық әрекеттерін мақұлдамайтынын атап өтті. Тек тыйым салынған ұйымға мүше болғандықтан ғана қамауға алынғандардың бәрі, соның ішінде Нельсон Мандела босатылатын болады; соңғысы бір аптадан кейін босатылды. Ол сондай-ақ 1953 жылғы "Аралас нысандар туралы" заңның күшін жойғанын жариялады, ол қоғамдық нысандарды бөліп-жаруды реттеді. Де Клерктің сөзінде Оңтүстік Африканың батыс үлгісіндегі либералды демократияға айналуы көрініс тапты; нарыққа бағдарланған экономикамен, жеке кәсіпкерлікті бағалайтын және экономикадағы үкіметтің рөлін шектейтін. Де Клерк кейінірек "Бұл сөз негізінен Африка мен Батыстағы тұрақсыздықты жоюға бағытталған. Халықаралық деңгейде біз тұңғиықтың шетінде тұрдық" деді. Оңтүстік Африка мен бүкіл әлем де Клерктің бұл қадамына таң қалды. Шетелдік баспасөздерде де Клеркке қатысты жағымды пікірлер айтылды, сондай-ақ, оған басқа мемлекеттердің үкіметтері қолдау білдірді. Туту "Бұл керемет, оған құрмет көрсетіңіз. Мен де оған құрметпен қараймын" деді. Кейбір қара радикалдар оны әуесқойлық деп санайды және оның мәні жоқ екенін дәлелдеді. Бұл пікірді оңшыл ақтар, соның ішінде Консервативтік партияның кейбір мүшелері де теріс қабылдады, олар де Клерк ақ нәсілді сатып кетті деп сенді. Де Клерк консерваторлар мен басқа ақшыл оңшыл топтардың кенеттен өсуі уайым мен қауіпсіздікті көрсететін өткінші кезең болды деп сенді. Бұл ақшыл оңшыл топтар алдағы келіссөздер арқылы өздерінің қалағандарына қол жеткізе алмайтынын біліп, реакциялық зорлық-зомбылықпен келіссөздерді бұзуға тырысты. Ақ нәсілдік либералды Демократиялық партия, оның орнында қалды, өйткені де Клерк оның көп бөлігін қабылдады, оны мағынасыз қалдырды. Тағы да реформалар жасалды; Ұлттық партияның мүшелігіне ақ емес адамдар да қабылданатын болды. Маусым айында парламент 1913 жылғы "Туа біткен жерлер туралы" және 1936 жылғы "Туа сенімді және жер туралы" заңдарды жойлайтын жаңа заңды бекітті. Оңтүстік Африка үшін нәсілдік жіктеу ережелерін белгілейтін "Халықты тіркеу туралы" заң күшін жойды. 1990 жылы де Клерк Оңтүстік Африканың ядролық қарулар бағдарламасын тоқтату туралы бұйрық берді; ядролық қаруды жою процесі 1991 жылы аяқталды. Ядролық бағдарламаның бар екені 1993 жылға дейін ресми түрде мойындалған жоқ.

Жалпыға бірдей сайлау құқығы жөніндегі келіссөздер

Оның президенттігі негізінен NP үкіметі мен ANC арасындағы келіссөздер процесімен баяндалды, бұл Оңтүстік Африканың демократиялануына әкелді. 1992 жылдың 17 наурызында де Клерк апартеидті жою туралы тек ақ нәсілділерге арналған референдум өткізді, нәтижесінде апартеидті жою жөніндегі келіссөздерді жалғастыруға басым көпшілік дауыс берілді. Де Клерктің «үшінші күштердегі» ықтимал рөлі Шындық және Татуласу комиссиясының назарына түсті, бірақ соңында толыққанды анықталған жоқ. Жазушы Энтони Сэмпсон де Клеркті ANC, Инката Азаттық партиясы және қауіпсіздік күштерінің кейбір бөліктері арасындағы зорлық-зомбылыққа қатысқан деп айыптады. Ол сондай-ақ де Клеркті министрлеріне өздерінің қылмыстық империяларын құруға рұқсат бергендігі үшін кінәлады. 1992 жылдың 17 шілдесінде Инката Азаттық партиясы Бойпатонгтағы қырғынды жасады, нәтижесінде 45 адам қаза тапты. Бұл оқиға Оңтүстік Африкаға қарсы полицияның қатысы туралы халықаралық қысымды жаңартты, бұл Ұлттық партияның келіссөз үстеліндегі беделін әлсіретті. Голдстоун комиссиясы қырғынға полицияның қатысқандығын растайтын дәлелдер жоқ екенін мәлімдеді. 1993 жылдың 30 сәуірінде де Клерк апартеид үкіметінің әрекеттері үшін өтініш айтты, былай деді: «Біздің ниетіміз адамдарды құқықтарынан айыру және қайғы тудыру емес еді, бірақ апартеид соңында осыған әкелді. Болған оқиғаға өте өкінеміз. Иә, кешірім сұраймыз». Туту адамдарды кешірімді қабылдауға шақырды, «Кешірім сұрау оңай шаруа емес. Біз оны жомарттықпен қабылдауымыз керек» деді. Туту жеке өзі де Клерктің кешірімі толыққанды болмағанына және апартеидті жаман саясат деп атамағанына наразы болды. Де Клерк 1993 жылдың 8 қазанында Мтатаға Азаниялық халықтық азаттық армиясының (АХАА) күдікті жауынгерлеріне қарсы рейдке рұқсат берді, нәтижесінде үш жасөспірім және екі он екі жасар бала қаза тапты. Қорғаныс министрі рейдтің АХАА-ның бейбіт тұрғындарға шабуылдарын болдырмау мақсатында жүргізілгенін және құрбандардың бірі қару ұстағанын мәлімдеді. Шындық және Татуласу комиссиясы рейдті «адам құқықтарының өрескел бұзушылығы» деп таныды. 1993 жылдың 10 желтоқсанында де Клерк пен Мандела апартеидті жоюдағы еңбектері үшін Ослодағы Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Оңтүстік Африка 1994 жылы 26 сәуірден 29 сәуірге дейін алғашқы жалпыға бірдей сайлауды өткізді. ANC сайлауда 62 пайыз дауыс алып жеңіске жетті, ал Ұлттық партия 20 пайыз дауыс жинады. Де Клерк Нельсон Мандела басқаратын ұлттық бірлік үкіметінде вице-президент болды.

Президенттің орынбасары

Де Клерк инаугурация рәсіміне өзгерістер енгізілгеніне наразы болды, осы өзгерістер оны көп дінді етіп, жаңадан сайланған көшбасшының діни ағымын көрсетпеді. Соттың бас судьясы "Алла маған көмектессін" деп ант бергенде, де Клерк бұл сөзді қайталамай, африкаанс тілінде: "Ата, Ұл және Киелі Рух – үш бірліктегі Құдай маған көмектессін" деді. Мандела де Клерктің қаржы министрі Дерек Кисті қайта тағайындады және Оңтүстік Африка резервтік банкінің губернаторы лауазымында Крис Стальсты, бұрынғы Бродербонд мүшесін қалдырды. Де Клерк коалицияның экономикалық саясатын қолдап, оның "жауапты экономикалық саясаттың кең шеңберін қабылдағанын" мәлімдеді. Де Клерк пен Манделаның арақатынасы көбінесе шиеленісті болды, ол бұрынғы президенттік лауазымнан кетуге бейімделуде қиындықтарға тап болды. Де Клерк Манделаның өзін әдейілеп кемсіртуін сезінді, ал Мандела де Клерктің кабинетте қажетсіз провокация жасағанын байқады. 1995 жылдың қыркүйегінде Манделаның Йоханнесбургтегі сөйлеуінде Ұлттық партияны сынағаннан кейін дау туды. Ашуланған де Клерк Мандела кездесуді сұрағанға дейін одан қашып жүрді. Екеуі кездейсоқ кездесіп, көшеде ашық түрде пікір таластырды. Кейін Мандела келіспеушілікке өкініш білдірді, бірақ бастапқы сөздері үшін кешірім сұрамады. Де Клерк өзінің партиясы ішінде де проблемаларға тап болды, оның кейбір мүшелері үкіметте болғанда партияға немқұрайлы қарағанын айтты. Ұлттық партияның көптеген мүшелері, оның ішінде атқару комитетінің көптеген мүшелері 1996 жылдың мамыр айында басқа партиялармен келісілген жаңа конституцияға наразы болды. Партия конституцияда 2004 жылға дейін үкіметте өкілдігін сақтауға кепілдік беруді қалаған, бірақ бұл орындалмады. 9 мамырда де Клерк Ұлттық партияны коалициялық үкіметтен шығарды. Бұл шешім оның алты африканерлік әріптесін таң қалдырды, мысалы, Пик Бота жұмысынан айырылды. Рольф Мейер де Клерктің бұл әрекетіне опасыздық жасады деп ойлады, ал Леон Весселс де Клерк коалицияны жұмыс істеуге жеткілікті күш жұмсаған жоқ деп санады. Де Клерк "нақты көп партиялық демократияны" қамтамасыз ету үшін Мандела үкіметіне қарсы күшті оппозицияны ұйымдастыратынын мәлімдеді, әйтпесе Оңтүстік Африка Африка елдеріндегідей бір партиялық жүйеге түсу қаупі бар еді.

Ақиқат және татуласу комиссиясы

Де Клерктің пікірінше, Манделамен келіссөздердегі ең үлкен жеңілісі – апартеид кезеңінде үкімет немесе мемлекет үшін жұмыс істегендердің барлығына толық кешірім беруге қабілетсіздігі болды. Де Клерк Ақиқат және Татуласу Комиссиясының (АТК) құрылуына наразы болды. Ол АТК-ға бұрынғы және жаңа үкіметтерден тең санда өкілдер кіретінін үміттенген еді, дәл Чилидегі адам құқықтары жөніндегі комиссияда болғандай. Бірақ АТК Оңтүстік Африка қоғамының әртүрлілігін көрсететіндей құрылды, және апартеидті ашық қолдаған тек екі мүше болды, соның бірі де Клерктің Ұлттық партиясына қарсы болған оңшыл топтың мүшесі еді. Де Клерк Тутудың АТК төрағасы болып сайлануына қарсылық білдірмеді, оны Мандела үкіметінен саяси тәуелсіз деп есептеді, бірақ прогрессивті партияның депутаты Алекс Борайннің төраға орынбасары болып тағайындалуына ренжіді, кейін Борайн туралы былай деді: «сырттан қарағанда мәдениетті және алдамшы мейірімді көрінетін адамның ішінде фанатик пен тергеушінің жүрегі бар еді». Де Клерк апартеид кезеңінде адам құқықтарын бұзуда айыпталған Влакплас командирлерінің куәгерлік беруі үшін АТК отырысына келді. Ол қауіпсіздік күштерінің апартеидке қарсы революционерлермен күресте «әдеттен тыс стратегияларды» қолданғанын мойындады, бірақ «менің білімім мен тәжірибем бойынша, олар ешқашан кісі өлтіруге, зорлауға, азаптауға, шабуыл жасауға немесе осы сияқты әрекеттерге рұқсат бермегенін» айтты. Комиссия осы құқық бұзушылықтардың қосымша дәлелдерін ұсынғаннан кейін, де Клерк бұл жағдайды «басқалар сияқты таң қалдыратын және жек көрінетін» деп мәлімдеді, бірақ өзі және партияның басқа да жоғары лауазымды өкілдері «бірнеше оперативтік қызметкерлердің қылмыстық әрекеттеріне» жауапкершілікті қабылдауға дайын емес екенін, олардың мінез-құлқы «үкімет тарапынан бекітілмегенін және көздемегенін» айтты. Ол қылмыстардың кең таралған және жүйелі сипаты, сондай-ақ қауіпсіздік қызметкерлерінің олардың әрекеттеріне жоғары тұрған лауазымды тұлғалар санкция бергенін айтқандығын ескергенде, Туту де Клерк пен басқа да үкімет өкілдерінің осы жағдайды қалай білмегенін сұрады. Туту де Клерк немесе апартеид кезеңіндегі басқа да жоғары саяси тұлғалар адам құқықтарын бұзуға жауапкершілікті ашық мойындап, Оңтүстік Африканың алға жылжуына мүмкіндік беретінін үміттенеді, бірақ де Клерк мұны істемеді. АТК де Клеркті адам құқықтарын өрескел бұзуға қатысқан деп таныды, себебі мемлекет басшысы ретінде оған П. В. Бота Хоцзо үйін бомбалауға рұқсат бергенін білдірген, бірақ бұл ақпаратты комиссияға жасырған. Де Клерк АТК-ны осы мәселе бойынша сынады, бірақ комиссия өз шешімінен бас тартты. 2002 жылы АТК-ның соңғы есебі жарияланғанда, ол де Клерк президенттік кезінде болған оқиғалар туралы толық мәлімет бермегенін және Хоцзо үйін бомбалау туралы біліміне байланысты, оның әріптестерінің ешқайсысы адам құқықтарын бұзуға рұқсат бермегені туралы мәлімдемесі «қорғауға келмейтін» екенін айтты. Кейінірек жазылған өмірбаянында де Клерк АТК-ның оның беделіне елеулі зиян келтіргенін мойындады.

Кейінгі өмірі

1994 жылы де Клерк Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1997 жылы де Клеркке Йель заң мектебінде Харпер стипендиясы ұсынылды. Ол университеттегі наразылықтарға сүйеніп, бас тартты. Де Клерк, алайда, стипендиясы басталғанға дейін бір күн бұрын Орталық Коннектикут мемлекеттік университетінде сөз сөйледі. 1999 жылы де Клерк пен оның 38 жылдық әйелі Марике де Клерк, оның Элита Георгиадеспен болған қарым-қатынасы анықталғаннан кейін ажырасты, ол кезде Тони Георгиадестің әйелі болған және де Клерк пен Ұлттық партияға қаржылық қолдау көрсеткені айтылды. Ажырасқаннан кейін көп ұзамай де Клерк пен Георгиадес үйленді. Оның ажырасып, қайта үйленгені оңтүстік африкалық консервативті қоғамды, әсіресе кальвинистік африкандар арасында қыжырлатты. 1999 жылы оның "Соңғы сапар – жаңа бастама" атты автобиографиясы жарық көрді. 2002 жылы бұрынғы әйелі өлтірілгеннен кейін, оның "Күн қайтадан жарқыраған жер" атты автобиографиясының қолжазбасы де Клеркке жіберілді, ол баспагерлерді өзінің опасыздығы туралы тарауды алып тастауға шақырды. 2000 жылы де Клерк FW de Klerk Foundation бейбітшілік қорын құрды және оның төрағасы болды. Де Клерк сондай-ақ 2004 жылы Лондонда құрылған Global Leadership Foundation ұйымының төрағасы болды, ол демократиялық басшылықты қолдау, төрелік арқылы қақтығыстарды алдын алу және шешу, сондай-ақ демократиялық институттар, ашық нарықтар, адам құқықтары және заң үстемдігі арқылы жақсы басқаруды ілгерілету үшін жұмыс істейді. Бұл жұмыс бұрынғы басшылардың тәжірибесін бүгінгі ұлттық басшыларға құпия және сенімді түрде ұсыну арқылы жүзеге асырылады. Бұл коммерциялық емес ұйым, оны бұрынғы үкімет басшылары мен жоғары мемлекеттік және халықаралық ұйымдардың қызметкерлері құрайды, олар үкімет басшыларымен оларды алаңдататын басқару мәселелері бойынша тығыз жұмыс істейді. 2001 жылдың 3 желтоқсанында Марике де Клерк Кейптаундағы пәтерінде пышақталған және тұншығып өлтірілген күйде табылды. Нобель сыйлығының 100 жылдығын атап өту үшін Швецияның Стокгольм қаласына барған де Клерк бірден қайтып келіп, қайтыс болған бұрынғы әйеліне аза тұрды. Бұл қасіретті Оңтүстік Африка президенті Табо Мбеки және Винни Мандела айыптады, сондай-ақ Марике де Клеркті ашық қолдады. 6 желтоқсанда 21 жасар күзетші Луянда Мбонсуа кісі өлтіргені үшін тұтқындалды. 2003 жылдың 15 мамырында ол кісі өлтіргені үшін екі мәрте өмір бойына, сондай-ақ Марике де Клерктің пәтеріне заңсыз кіргені үшін үш жылға сотталды. 2005 жылы де Клерк Жаңа Ұлттық партиядан шығып, НҰП биліктегі АНК-мен біріккеннен кейін жаңа саяси бағыт іздеді. Сол жылы американдық журналист Ричард Стенгелге берген сұхбатында де Клерктен Оңтүстік Африка 1990 жылы ол елестеткендей болды ма деген сұрақ қойылды. Оның жауабы: Жаңа Оңтүстік Африкада мен жақсаруын қалаған кемшіліктер көп, бірақ жалпы алғанда біз алға қойған мақсатымызға жеттік деп ойлаймын. Егер мен Оңтүстік Африканың қазіргі жағдайы туралы есеп шығарсам, оң жақтары теріс жақтарынан әлдеқайда көп деймін. Әлемдегі сарапшылар аздаған жағымсыз жайттарға назар аударады, мысалы, біз ЖИТС-пен қалай күресудеміз, Зимбабведегі рөліміз. Бірақ оң жақтары – Оңтүстік Африкадағы тұрақтылық, теңгерімді экономикалық саясатты ұстану, инфляцияға қарсы күрес, тұрақты экономикалық өсудің негізін салу үшін барлық дұрыс қадамдар жасалуда. 2008 жылы ол сөзінде "Оңтүстік Африкаға төнетін барлық жағымсыз жағдайларға қарамастан, ол елге өте оң көзқарас танытты" деп қайталады. 2006 жылы оған ішекте қатерлі ісік табылды және операция жасалды. Оның жағдайы күрт нашарлап, тыныс алу жолдары бұзылғаннан кейін трахеотомия жасалды. Ол жазылып, 2006 жылдың 11 қыркүйегінде Кент штатының Университетінің Старк кампусында сөз сөйледі. 2007 жылдың қаңтар айында де Клерк Тайбэйде өткен "Жаңа демократиялар жөніндегі жаһандық форумға қарай" іс-шарасында Польшаның Лех Валенса және Тайвань президенті Чэн Шуй Бьян сияқты басқа да беделді тұлғалармен бірге әлемдегі бейбітшілік пен демократияны насихаттады. Де Клерк Дублин Тринити колледжінің университеттік философиялық қоғамының құрметті қамқоршысы және Прага халықаралық ынтымақтастық қоғамының құрметті төрағасы болды. Ол 1988 жылы голланд кәсіпкері Бас Спуйбруктың қолдауымен, голланд миллиардері Франс Лурвинк және Голландияның бұрынғы сыртқы істер министрі Ханс ван ден Бруктың қолдауымен құрылған. Глобальді Панел Қоры мемлекеттік саясаттағы сахна артындағы жұмысымен және Прага халықаралық ынтымақтастық қоғамымен бірлесіп жыл сайын Hanno R. Ellenbogen азаматтық белсенділік сыйлығын табыс етуімен белгілі. Де Клерк WORLD. MINDS Foundation кеңесшілер кеңесінің мүшесі болды, ол Швейцарияда орналасқан. WORLD. MINDS үкімет, ғылым және бизнес салаларындағы лидерлер арасындағы жақын байланыстарды орнатуымен танымал. 2009 жылдың мамырында Жакб Зума Оңтүстік Африка президенті болып сайланғаннан кейін де Клерк Зума мен оның үкіметі "апат сыйлаушылардың болжамдарын жоққа шығара алады" деп оптимизм білдірді. 2012 жылдың сәуір айында BBC телеарнасына берген сұхбатында ол барлық ақ адамдар тұратын ауданда тұратынын айтты. Оның бес қызметшісі болды, үшеуі аралас нәсілді және екеуі қара нәсілді: "Біз бір үлкен отбасымыз, арамыздағы қарым-қатынас өте жақсы". Нельсон Мандела туралы ол: "Мандела кеткенде барлық оңтүстік африкалықтар саяси айырмашылықтарын ұмытып, қол ұстасып, ең ұлы оңтүстік африкалыққа құрмет көрсетпек" деді. Де Клерк 2013 жылдың шілде айында жүрек ырғағын реттегіш (пейсмейкер) орнатты. Манделаның қазасына байланысты де Клерк: "Ол зор біріктіруші және оның барлық басқа істерінен бұрын бұл ерекшеліктері болды. Оның татуласуға бағытталған еңбегі оның ең маңызды мұрасы" деді. Ол 2013 жылдың 10 желтоқсанында оған арналған аза тұру рәсіміне қатысты. 2015 жылы де Клерк Ұлыбританиядағы The Times газетіне Оксфорд университетінің Ориел колледжінен Сесил Родстың ескерткішін алып тастау науқанына сын айтты. Кейін ол "апартеидтің соңғы президенті апартеидтің "архитектор" деп айыпталған адамның ескерткішін қорғап отырғанына" байланысты белсенділер тарапынан сынға ұшырады. Оңтүстік Африканың солшыл "Экономикалық еркіндік жауынгерлері" одан Нобель бейбіт сыйлығын алуды талап етті. 2020 жылы де Клерк сұхбат берушіге апартеидті "адамзатқа қарсы қылмыс" деп сипаттау советтер мен олардың АНК/САКП одақтастары бастаған агитациялық жоба болғанын және оның мақсаты оңтүстік африкалық ақ адамдарды адамзатқа қарсы нағыз қылмыстармен байланыстыру болғанын айтты. Бұл Оңтүстік Африкада дау тудырды, де Клерктің қоры бірнеше күннен кейін оның мәлімдемесінен бас тартты. 2021 жылдың 19 наурызында де Клеркке мезотелиома диагнозы қойылғаны хабарланды. Ол 2021 жылдың 11 қарашасында 85 жасында Кейптаундағы үйінде аурудың асқынуынан қайтыс болды. Ол Оңтүстік Африканың соңғы тірі қалып отырған мемлекеттік президенті болды. Оның қайтысынан кейін FW de Klerk Foundation де Клерктің апартеид салдарынан келген зиян үшін "күдіксіз" кешірім сұраған видеоүндеуін жариялады және үкімет пен барлық оңтүстік африкалықтар конституцияны теңгерімді түрде қабылдап, экономикалық өсуді ілгерілетуге, соттардың тәуелсіздігі мен бейтараптығын сақтауға, сондай-ақ нәсілдік дискриминацияны жоюға шақырды. 2021 жылдың 16 қарашасында президент Сирил Рамафоса де Клеркке арнап төрт күндік аза тұру жариялады және 17-21 қараша аралығында барлық Оңтүстік Африка туларын жартылай түсірілген күйде ілуге бұйрық берді, "құрмет көрсету мақсатында". Де Клерк отбасы оның жеке кремация және қоштасу рәсімі өтетінін белгілесе де, Оңтүстік Африка үкіметі де Клеркке арналған мемлекеттік аза тұру рәсімін өткізуге келісті, онда "үкімет басшылары, саяси партиялардың лидерлері және азаматтық қоғам өкілдері" қатысады.

Саяси ұстанымдар

Де Клерк Оңтүстік Африкада саяси консерватор ретінде кеңінен танылды. Сонымен қатар, ол саяси мәселелерге қатысты догматизмнен аулақ болып, икемділік танытты. Ол көбінесе жағдайға қарай әрекет етіп, түрлі көзқарастарды ескеруге тырысып, қақтығыстан гөрі келісімді ұнатты. Ұлттық партия ішінде ол бірлікке ұмтылып, ағасының айтуынша, "нағыз партиялық, Ұлттық партияның адал жақтасы" ретінде танылды. Ұлттық партияның оңшыл қанатынан қолдаушылардың кетуін тоқтату үшін ол "өткір консервативті пікірлер" білдірді. Бұл жалпы көзқарас оның "баршаға бірдей ұнауға тырысып жүргені" туралы түсінікке әкелді. Де Клерк партия ішінде "ешқашан саяси бағыттың жақтасы болмағанын және партиядағы прогрессивті және консервативті топтардың ықпалынан қасақана аулақ болғанын" айтты. Егер ұсынған саясаты өте консервативті болса, онда ол осы саясатты қолдады, бірақ өзінің консервативті екенін міндетті түрде білдірген жоқ. Ол партиядағы рөлін партияның нақты орташа саясатын түсіндіруші ретінде қарастырды. Де Клерк: "Менің мансабымдағы басты қағида – Ұлттық партия саясатын барлық түрлерінде қолдау болды. Мен бұл саясатты өз қалауымша немесе сенімдерімше өзгертуге тырыспадым. Мен оны әріптегідей, сөз сойылы зерттедім" деді. Мансабының көп бөлігінде Де Клерк апартеид пен оның нәсілдік сегрегация жүйесіне сенді. Ағасының сөзіне қарағанда, Де Клерк "саяси өзгеріске" ұшырады, ол оны апартеидті қолдаудан оны жоюға көмектесуге жеткізді. Алайда, бұл өзгеріс "драматикалық оқиға" емес, "прагматизмге негізделген, дамып жетілген процесс" болды. Ол Оңтүстік Африканың "нәсілдік емес қоғамға" айналатынына сенбеді, керісінше, этникалық бөліністер сақталатын "расизмсіз қоғам" құруға ұмтылды; оның пікірінше, "мен сөздің нағыз мағынасында нәсілдік емес қоғамның бар екеніне сенбеймін", АҚШ және Ұлыбритания мысалын келтіре отырып, онда заңды түрде нәсілдік сегрегация болмаған, бірақ ерекше нәсілдік топтар әлі де өмір сүрді. Де Клерк дін бостандығы қағидасын қабылдады, бірақ мемлекет христиан дінін қолдауы керек деп сақты. Де Клерк жыныстық зорлық-зомбылыққа қарсы шығып, "қылмыс қанша жыл бұрын жасалғанына қарамастан, қылмыскерлерді жауапқа тарту, жазасыздықты жою және болашақтағы қасіреттердің алдын алу үшін өте маңызды" деп жазды.

Жеке өмірі

Глад пен Блантон де Клерктің «саяси шешімдері өзіне сенім мен ортақ жақсылыққа деген адалдықпен негізделгенін» айтты. Оның інісі Виллем де Клерктің мінез-құлқы «салмақтылық, қарапайымдық және тыныштық»пен ерекшеленгенін, ол адал, зиялы және көңілді адам болғанын, сондай-ақ «табиғи жылылық» пен «қайырымдылық және әдептілік сезімі» күшті болғанын мәлімдеді. Ол де Клерктің «харизмасы» «күшті жекелейліктен» емес, «оның рационалдығынан, логикасынан және тепе-теңдігінен» туындағанын санайды. Де Клерктің сөзіне қарағанда, ол «саяси инноватор немесе кәсіпкер емес, келісімге келуге бейім адам» болған. Виллем «оның құлағын жерге тигізіп, ең ұсақ өзгерістерді де сезінетінін» және осының оны «тамаша саясаткер» еткенін айтты. Виллем сондай-ақ, інісінің «басқалармен кеңесіп, оларға сенім білдіретінін, әріптестерімен шыншылдықпен ақпарат бөлісіп, адамдарды маңызды және жайлы сезіндіретін қабілеті» бар екенін атап өтті. Оның бұрынғы әйелі Марике де Клеркті «әдемі нәрселерге өте сезімтал» деп сипаттады, ол суретшінің темпераментіне ұқсас қасиеттерді көрсеткен. Виллем де Клерктің «ең терең мағынада» африканерлік және «өз халқының отанында сақталуы» туралы алаңдаушылықпен жетекшілік еткенін айтты. Де Клерк көптеген африкандардың апартеидті жоюға бағытталған реформаларының Оңтүстік Африкадағы африкандар үшін болашақты қамтамасыз ету мақсатымен жасалғанын түсінбегеніне қатты ренжіді. Марикемен де Клерктің үш баласы болды: Сюзан – мұғалім, Ян – Батыс Трансваалдағы фермер, ал Виллем – қоғамдық байланыс саласында жұмыс істеді. Виллем де Клерктің балаларымен жақын қарым-қатынаста болғанын және ол «құшақтап, махаббатпен күтім көрсететін мейірімді адам» екенін мәлімдеді. Де Клерк көп темекі шегетін, бірақ 2005 жылдың соңында темекі шегуді тоқтатқан. Ол сондай-ақ, демалыс кезінде виски немесе шарап ішуді ұнатқан. Гольф ойнау, аң аулау және жылдам серуендеу оның хоббилері болған. Де Клерктің Нобель сыйлығының медалі 2022 жылдың қараша айында оның үйінен ұрланған.

Қабылдау және мұра

Глэд пен Блантон Де Клерк пен Манделаның "бейбіт жолмен жүйелі төңкеріс жасаудың сирек кездесетін табысына қол жеткізгенін" мәлімдеді. Оның інісі Оңтүстік Африка тарихындағы де Клерктің рөлінің "үш ғасырдан астам ақ үстемдігін жою" болғанын, ал осы арқылы оның "ақтардың бас ие беруі емес, ақтардың қоғамдағы жаңа рөлге өтуі" болғанын айтты. 1990 жылдың қыркүйегінде Потчефструм Христиан жоғары білім беру университеті де Клеркке құрметті доктор дәрежесін берді. Оңтүстік Африканың Консервативтік партиясы оны өзінің ең жек көретін қарсыласы деп санады. Гай Скотт 2014-2015 жылдары Замбияның міндеттік президенті болғанға дейін Де Клерк Африканың соңғы ақ президенті болды.