Кіріспе

19 ғасырдағы аумақ. Оңтүстік Африкадағы бұрынғы бантустан (1976–94). Транскей (/t//r//æ//n/'/s//k//eɪ//, //t//r//ɑː//n//, // /'/s//k//aɪ/ tranSKAY, TRAHN, SKY, «Кей өзенінен тыс жер» деген мағынаны білдіреді), ресми түрде Транскей Республикасы, 1976 жылдан 1994 жылға дейін Оңтүстік Африканың оңтүстік-шығыс аймағында танылмаған мемлекет болды. Цискеймен бірге ол ксоса халқының бантустаны болып, номиналды түрде тәуелсіз парламенттік демократия ретінде жұмыс істеді. Оның астанасы Умата (2004 жылы Мтата деп қайта аталды). Транскей Оңтүстік Африканың апартеид және «бөлек даму» саясатындағы маңызды прецедент және тарихи бетбұрыс болды; ол Оңтүстік Африкадан тәуелсіздігі жарияланған төрт аумақтың алғашқысы еді. Бар болған кезеңі бойы ол халықаралық деңгейде танылмаған, дипломатиялық тұрғыдан оқшауланған, саяси тұрақсыз, де-факто бір партиялық мемлекет болып қалып келді. Бір кезде ол заңды тұлға ретінде мойындаған жалғыз ел – Оңтүстік Африкамен қарым-қатынасын үзді. 1994 жылы ол үлкен көршісіне қайта қосылып, Шығыс Кейп провинциясының бір бөлігіне айналды.

Құру

Оңтүстік Африка үкіметі бұл аймақты Кап провинциясындағы хоса тілін сөйлейтін халық үшін екі "отанның" бірі ретінде құрды, екіншісі – Цискей; 1963 жылы премьер-министр Хендрик Верворд оған формалды түрде автономия берді. Бірінші сайлауда Демократиялық партия жеңіске жеткенімен, оның негізін қалаушы басшы Виктор Пото Бантустан тәуелсіздігі идеясына қарсы болды, ал үкіметті Транскей Ұлттық Тәуелсіздік партиясы құрды. Аймақтық парламенттегі 109 депутаттың 45-і сайланды, ал 64-ін лауазымдық басшылар құрады. Бұл мемлекет 1976 жылы формалды түрде тәуелсіздік алды, астанасы Уматата (қазіргі Мтата) болды, бірақ оны тек Оңтүстік Африка және кейіннен TBVC жүйесіндегі басқа формалды түрде тәуелсіз республикалар ғана мойындады. Басшы Кайзер Даливонга Матанзима 1979 жылға дейін Транскейдің премьер-министрі болды, содан кейін президенттік лауазымға өтіп, 1986 жылға дейін осы қызметте болды.

Халықаралық реакция

Оңтүстік Африканың премьер-министрі Б. Ж. Ворстер Транскейдің тәуелсіз республика болып жариялануын "әр халықтың өз істерін толық бақылауға ие болу құқығына" сілтеме жасап негіздеді және "Транскей мен оның басшыларына алдағы жолда Құдайдың мол нығметтерін тіледі". Африка Ұлттық Конгресінің сол кездегі баспасөз хабарламасы Транскейдің тәуелсіздігін жоққа шығарды және оны "адамгершілікке қарсы апартеид саясатын бекітуге бағытталған" деп айыптады. Біріккен Ұлттар Ұйымының отыз бірінші сессиясында, A/RES/31/6 A қарарында Транскейдің "алдағы тәуелсіздігі" "жарамсыз" деп танылды, Оңтүстік Африка "расистік режим" деп белгіленді және "барлық үкіметтерге, осылай аталатын тәуелсіз Транскейді мойындамауға" шақырылды. Матанзима 1976 жылы "Менің тәуелсіздік жолым" атты кітабын жариялады, онда ол нағыз азаттыққа тек қара мемлекеттердің конфедерациясы арқылы қол жеткізілетінін айтты; ол Транскейді үлгілі жағдай ретінде сипаттады және Африка Ұлттық Конгресі таңдаған азаттық күресі сәтті болмайды деп мәлімдеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Транскейді мойындамау шараларын қолдады және 402 (1976) қарарында Оңтүстік Африканың Лесотоға Транскейді мойындауға қысым көрсету үшін оның шекарасын жабуын айыптады.

Қиындықтар

Транскей экономикасы өзінің барлық тарихы бойы үлкен көршісіне тәуелді болып келді, ал жергілікті тұрғындар Оңтүстік Африканың Рэнд кеніштерінде жұмысшы ретінде жұмысқа тартылды. Аумақтық дауға байланысты Матанзима 1978 жылғы 10 сәуірде Транскейдің Оңтүстік Африкамен барлық дипломатиялық қатынастарын үзіп, екі үкімет арасындағы шабуылға қатыспау шартынан бір жақты түрде бас тартты және Транскей Қорғаныс күштеріне жіберілген Оңтүстік Африка Қорғаныс күштерінің барлық әскери қызметкерлерін елден кетуге бұйырды. Бұл бір елдің халықаралық жағынан мойындалған жалғыз мемлекетпен байланыс жасаудан бас тартуына алып келді. Матанзима көп ұзамай Транскейдің Оңтүстік Африканың экономикалық көмегіне тәуелділігіне байланысты өз шешімінен қайтты. Өкіметтік қызметте болған кезінде Матанзима мемлекеттік лауазымдағы адамдарды және журналистерді еркімен тұтқындады; 1979 жылдың соңында ол жаңадан құрылған Демократиялық Прогрессивтік Партияның төрағасы, Тембу халқының королі және апартеидке қарсы белсенді оппозиционер Сабата Далиндёбоны президенттің қадір-қасиетін төмендеткені және беделін жоғалтқаны үшін қамауға алды. Далиндёбо Замбияға саяси эмиграцияға кетті, бұл Транскейдегі ресми оппозиция саясатының аяқталуын білдірді.

1986 жылғы 20 ақпанда Оңтүстік Африканың сыбайлас жемқорлыққа қатысты дәлелдерімен бетпе-бет келгеннен кейін Матанзима президенттік лауазымынан кетіп қалды. Оның орнын ағасы Джордж басып алды. Кейзер Матанзима бір кезде Транскейдің нақты басшысы ретінде танылды, бірақ көп ұзамай олардың арасы суып, Кейзер 1987 жылы Транскей түрмелерінде уақытша ұсталды; босатылғаннан кейін ол Қаматаға жер аударылды. 1987 жылы Транскей, ірі, бай және халық саны көп мемлекет, Цискейді аннексиялауға ұзақ уақыттан бері тырысып, Цискейге бірнеше әскери шабуылдар жасады. Бұл Цискейдің басшысы Леннокс Себенің резиденциясына жасалған шабуылды қамтыды, мақсаты екі бантустанды біріктіруге мәжбүрлеу үшін оны кепілге алу болды. Оңтүстік Африка үкіметі Транскей үкіметін ескерту үшін араласты, содан кейін 1987 жылғы желтоқсанда Матанзиманың ізбасары, премьер-министр Стелла Сигкауды қан төгілмейтін төңкеріс арқылы құлатты. Холомиса Мемлекет басшысы болды, және сол кезден бастап Транскей Африка Ұлттық Конгресімен (әдетте шиеленіскен) одақтас болды және АНК қызметі үшін салыстырмалы түрде қауіпсіз аймақ қамтамасыз етті. 1990 жылы Холомиса лауазымынан алынып тастауға жасалған сәтсіз әрекеттен құтылды, ал қарсыластарының тағдыры туралы сұраққа жауап бергенде, олар TDF әскерлерімен болған шайқаста қаза тапқан деді. Кейіннен төңкеріске қатысқандар жеңіл жарақат алғаны, бірақ содан кейін сотсыз өлім жазасына кесілгені анықталды.

Тарату

Транскей үкіметі жаңа Оңтүстік Африка үшін CODESA келіссөздеріне қатысты. Аймақ 1994 жылғы 27 сәуірде Оңтүстік Африка құрамына қайта енгізілді және Шығыс Кейп провинциясының бір бөлігіне айналды. Кей өзені мен Квазулу-Натал шекарасы арасында Транскей қылмыстық кодексі (1983 жылғы) әлі де қолданылып келеді, және осы аймақта қылмыс жасады деген айыппен ұсталған адамдар осы кодекс бойынша сотталады.

Азаматтық

Республика құрылғаннан кейін, азаматтар құрамына бұрынғы Транскей аумағының азаматтығын ұстаған барлық адамдар кірді. Бұл мәселеде ешбір адамға таңдау мүмкіндігі берілмеді, себебі Транскей конституциясы заңды күші бар акті болды; ол болашақта азаматтық регламенттерін jus sanguinis және jus soli принциптеріне сүйене отырып белгіледі. Атасының тегі бойынша азаматтық берілді, адамның туған жеріне қарамастан; сондай-ақ, республика аумағында туған кез келген адам азаматтыққа ие болатын, егер әкесі дипломатиялық иммунитетке ие болмаса немесе заңсыз иммигрант деп танылмаса, ал анасы азамат болмаса, бұл ережеге қатысты емес. Туған кезде екі азаматтыққа жол берілмеді, азаматтықтан бас тарту заңды түрде мүмкін болды, бірақ көп жағдайда адамды елсіз қалдырды. Де-факто, осы регламенттер кхоса ұлтының дерлік біртекті халқын құруға әкелді, дегенмен ерекшеліктер де болды.

Ту

Транскейдің туы үш жолақты. Түстері (жоғарыдан төменге қарай) сары-қызыл, ақ және жасыл.

География және демография

Транскей үш үзіліспен бөлінген аймақтан тұрды, олардың жалпы ауданы шамамен 4 км² құрады. Ірі бас бөлігі солтүстікте Умтамвуна өзенімен, оңтүстікте Ұлы Кей өзенімен шектесетін. Үнді мұхиты және Дракенсберг таулары, соның ішінде құрлыққа қатысы жоқ Лесото патшалығының бөліктері шығыс және батыс шекара қызметін атқарды. Тағы екі кішкентай бөлік Оңтүстік Африканың ішіндегі оқшауланған аймақтар ретінде кездесті. Олардың бірі солтүстік-батыста, Оңтүстік-Батыс Лесотоға тікелей жанасқан Оранж өзені бойында, ал екіншісі шығыстағы uMzimkhulu аймағында орналасқан. Олардың әрқайсысы коса тілді халықтар басым болған отарлық белгіленген тайпалық аймақтарды көрсетеді. Аймақтың көп бөлігі таулы және егіс шаруашылығына жарамсыз болды. Оңтүстік Африкамен арадағы қарым-қатынас үзілуіне себеп болған аумақтық дау – Шығыс Грикуаланд деп аталатын жер (ол Транскейдің бас және шығыс бөліктерінің арасында, Лесото шекарасында орналасқан). Оңтүстік Африка Шығыс Грикуаландты Транскейдің орнына Кейп провинциясының құзырына берді, осылайша оны Кейп провинциясының эксклавына айналдырды. Халықтың көп бөлігі коса тілінде сөйлейді, және Транскей Республикасының Конституциясына сәйкес, коса тілі жалғыз ресми тіл болды, бірақ заңдар күшіне енуі үшін сото және ағылшын тілдеріне аударылуы керек еді, ал африкаанс сот ісін жүргізуде және басқа да әкімшілік мақсаттарда қолдануға рұқсат етілді. Сонымен қатар, Солтүстік Транскейдегі мыңдаған тұрғындар фути деп аталатын кішкентай аралас нгуни-сото тілінде сөйледі. Тұрғындардың саны туралы әртүрлі мәліметтер бар. Оңтүстік Африка энциклопедиясына сәйкес, Транскейдің жалпы халқы 1960 жылдан 1970 жылға дейін 2,487,000-нан 3,005,000-ға дейін өсті. 1982 жылғы есептеулер бойынша олардың саны шамамен 2,3 миллионға жетеді, ал аумақтың шекарасынан тыс жерде тұрақты тұратын шамамен 400 000 азамат бар. Еуропалық текті адамдардың саны 10 000-нан аз болды, ал халықтың қалалану деңгейі шамамен 5% құрады. 1993 жылы әскер саны 4000-қа дейін өсті. Бастапқы оқытуды Оңтүстік Африка қорғаныс күштері жүргізді, және дипломатиялық оқшаулануына қарамастан, Транскей үкіметі Израильдің бүлікке қарсы күрес сарапшыларынан кеңес алып, олармен ынтымақтасты. Armscor/Krygkor оның негізгі қару-жарақ жеткізушісі болды. Оңтүстік Африкамен барлық дипломатиялық байланыстарды үзіп, президент Матанзима "басқа елдерден қару-жарақ пен әскерді" Оңтүстік Африка жеріне тиіспей Транскейге әкелу үшін белгілі бір француз консорциумымен халықаралық әуежай құрылысы жоспарларын жариялады, бірақ бұл ресурстардың қайдан келетіні туралы толығырақ айтпады. 1994 жылдың соңғы күндерінде Транскей полициясында аумақтағы 61 полиция бөлімшесінде жұмыс істейтін 4993 полиция қызметкері болды. 1994 жылы Транскей таратылғаннан кейін, TDF және Транскей полициясы тиісінше Оңтүстік Африка Ұлттық қорғаныс күштеріне және Оңтүстік Африка полиция қызметіне қосылды.