Кіріспе
Атпен міну стилі – белгілі бір жылқы тұқымдарының жоғары әрекетін көрсетуге арналған ағылшын стиліндегі атпен мінудің бір түрі. Бұл стиль АҚШ-та қазіргі түріне жетті, сондай-ақ Канада мен Оңтүстік Африкада да кездеседі. Еуропа мен Австралияда американдық жылқы тұқымдарымен салыстырғанда оны аз қолданады. Ат үстінде отыру стилінің мақсаты – жылқының әсем қимыл-қозғалысын, әсіресе, шапшаң жүрісін көрсету. Оны түрлі аңшылық стилімен шатастыруға болмайды.
an airliner saddle seat
Saddle seat is a style of horse riding within the category of English riding that is designed to show off the high action of certain horse breeds. The style developed into its modern form in the United States, and is also seen in Canada and South Africa. To a much lesser extent, it is ridden with American horse breeds in Europe and Australia. The goal of the saddle seat riding style is to show off the horse's extravagant gaits, particularly the trot. It is not to be confused with the various hunt seat disciplines.
Тарих
Седлолық атпен жүру АҚШ-та дамыған ағылшын атпен жүрудің кең ауқымды тобының ішінде ерекше стиль ретінде пайда болды. Алғашқы бастау Америка Оңтүстігіндегі плантациялық дәстүр болды, онда плантация иелері мен бақылаушылары егістіктерді аралау үшін тегіс қозғалысты, жоғары қадамды жылқыларды қолданды. Бұл жылқылар плантацияны қадағалау кезінде сағаттап мінуге шыдамды және ыңғайлы болуы керек еді, бірақ иелері қалада көрсету үшін әсерлі, жоғары қадамды жылқыны да қалайтын. Екінші ықпал еуропалық болды: ағылшын жарыс аттық құлағы, негізінен, аттылардың ең әдемі, жоғары қадамды жылқыларын жексенбі күндері қалалық саябақтарда көрсету дәстүрінен пайда болды. Сондықтан, "парк аты" термині бүгінге дейін аттың қимыл-қозғалысының басты маңызға ие болған жарыстарды сипаттау үшін қолданылады. АҚШ-тың солтүстігінде жылқы шаруалары өз жылқыларын жарнамалау үшін жарманкелерде жылқыларды тегіс құлақпен, жоғары қадаммен көрсетудің бір жолын таңдады.
Атпен жүру
Седл-сидл – бұл ағылшынша атқа міну стилі, ол басқа стильдерден, мысалы, аңшылық стилінен және дрессаждан едәуір өзгеше. Кездейсоқ қараушыға мінуші ыңғайсыздық тудырмай, тік отырып, иықтарын артқа тартқан күйде, қолдарын әдеттегіден жоғары ұстаған сияқты көрінеді. Эквитация кластарындағы мінушілер едәуір көңіліп отырғандары үшін жазаланады. Дегенмен, кез келген атқа міну түрі сияқты, мінушінің позыциясы жылқының қажетті позыциясын көрсетеді. Мінуші атқа мінуді жеңілдетіп көрсетуі керек, тыныш және әдемі қозғалыстар жасап, тік отырып, иықтарын артқа тартқан күйде жылқының үстінде жайлы болуы тиіс. Седл-сидл стилінде жылқыдан жоғары қадам басқандық күтіледі, ал мінушінің дененің салмақ орталығынан артта отыруы, жылқының алдыңғы аяқтарының қозғалысын ынталандыру үшін көмекші құралдарды пайдалануға мүмкіндік береді.
Қажетті жылқы түрі
Жылқы тұқымдары көбінесе седелдік стильде көрсетіледі, олардың мойындары тік, ал қозғалыстары еркін, жанды болады. Бірнеше тұқым бұл салада жақсы нәтижелер көрсетеді, ең танымал – американдық Saddlebred. Седелдік стильде жиі көрсетілетін басқа тұқымдарға араптар, Морган, Теннесси жүрісші жылқылары және осы тұқымдардан алынған әртүрлі жартылай немесе будандастырылған жылқылар жатады, мысалы, дақты седелдік жылқылары, Ұлттық шоу жылқылары және Ракинг жылқылары. Сонымен қатар, Хакни, Голланд жеңіл аттары, Пасо-Фино, Миссури фокстроттары және Роки-Маунтин жылқылары кейде осы салада көрсетіледі. Фризиандар мен Андалусиялықтар сирек көрмеге қойылады. Қолданылатын тұқымдар мен топтар үшін трот немесе басқа да жүріс әдетте ең бағалы жүріс саналады. 2020 жылғы Америка Құрама Штаттарының Ат спорты федерациясының (USEF) ережелерінде американдық және жартылай американдық Saddlebred жылқысының қозғалысы "таза, ырғақты және ағылшынша әрекет, тура және дұрыс" деп анықталған. Седелдік жылқылар сергекті және жағымды көрінуі керек, сонымен қатар көрменің қатысушысына жауап беруі тиіс.
Киім-кешек
Дұрыс жалаулы отыру киімі батыс немесе аңшылық киімдерінен өзгеше. Еркектер мен әйелдер үшін бұл ерлердің бизнес костюміне және/немесе смокингіне ұқсас, ал стильдегі өзгерістер аттының көрінісін жақсартуға бағытталған. Жалаулы отырудағы сәндер ерлер киімдерінің өзгеруімен, жаға стилімен, көйлек және галстук дизайнымен, кейде пальтоның ұзындығымен және астардың түсімен байланысты. АҚШ Ат спорты федерациясының мәліметінше, қара, көк, қоңыр, жасыл немесе сұр сияқты консервативті түстер кию керек. Сызықты маталар және алыстан тұтас көрінетін маталар да қабылданады. Дегенмен, кейбір сыныптарда "күндізгі пальто" киюге рұқсат етіледі, яғни аттының шалбарынан өзгеше түсті пальто. Барлық сыныптарда аттылар Кентукки жодхпурларын (кейде "жод" деп атайды) киеді, олар тізелік күшейткіштері және етік үстіне кигізілетін кең төмендігі бар шалбарлар, әдетте етік ішінде сырғалмайды деп етік астына бекітілген бауларымен. Сондай-ақ, ұзын, жақсы тігілген пальто қажет. Еркектер үшін пальто ұзындығы әдетте тізеден жоғары бітеді. Әйелдер үшін бойына қарай пальто тізеден төмен болуы мүмкін, бірақ нақты ұзындығы шоу сақинасындағы сәндерге байланысты жылдан жылға өзгереді. Киімге білезікке дейін жететін жодпур етіктері (кейде басқа жарыстарда кигізілетін "падок етіктеріне" ұқсас), бас киім (әдетте әйелдер үшін дерби, ал ерлер үшін федора), жилет, галстук және қара қолғаптар қосылады. Кейбір тұқымдарда аттылар көбірек жарқырау үшін қарама-қарсы түсті астармен жасалған пальто киеді, бірақ түсті астарлар сәнге кіріп, шығып отырады. Аттының өнері бағаланатын сыныптарда пальто мен жодхпурлар сәйкес болуы керек. Аттың өнері бағаланатын жарыстарда, оған сәйкес келетін аттының стиліндегі костюм қолайлы, немесе әсіресе әйелдер күндізгі пальто кие алады. Аттылар әдетте қара түсті, дрессаж аттыларына ұқсас ұзын қамшы алып жүреді. Ағылшын стиліндегі шпоры қосымша. Ақ тұтқалы қамшыны кешкі сағат 6:00-ден кейін ғана алып жүруге болады, бірақ бұл дәстүр көбінесе ескерілмейді. Кешкі сағат 6:00-ден кейін кейбір сыныптарда ресми киім киюге рұқсат етіледі, ол ерлер киімінің сәніне негізделген және әдетте қара немесе күңгірт көк түсті ұзын пальтодан, сәйкес атлас жағасынан, жоғары шапаннан немесе кемерден, галстуктан, ақ қолғаптардан және сәйкес жодхпурлардан, шалбардың сыртында атлас жолағынан тұрады. Көңіл көтеру немесе көңіл көтеруге арналған жарыстарда (Морган аттарынан басқа) ресми киім киюге болмайды, бірақ ол кешкі ат спорты чемпионаттарында және "парк" стиліндегі жарыстар мен АҚШ жалаулы және араб аттарының жүргізу жарыстарында көрінеді. Кейбір тұқымдық жарыстарда, бірақ ешқашан атты жарыстарында, формальды сыныпта сәйкес костюмнің орнына жарқын, брокатпен жабылған пальто кию кейде сәнді болып табылады, әдетте ерлер сәнінің әлеміндегі параллель стильдерге байланысты. АҚШ Ат спорты федерациясының ережелеріне сәйкес, атты кез келген сыныпта жазасыз қорғаныш бас киімін киюге құқылы. Шағын, рейтингсіз, "академиялық" немесе "мектептік" жарыстарда, жаңадан бастағандарға арналған жарыстарда киім талаптары жеңілдетіліп, қатысушыларға қымбат жакетсіз, тек Кентукки жодхпурларын, етіктерін, ұзын жеңді түймелі көйлекті, кейде жилетті және дербидің орнына аттының бас киімін киюге мүмкіндік береді.
Седелдік атқа шапшаңдық көрсету
Көрсетілім алаңындағы атты күтімі мен "көрсетуге дайындалуы" (turnout) – аттың әсемдігі мен келісімін күшейтуге бағытталған. Тұқымдар арасында, тіпті бір тұқымның түрлі салаларында да күтім стилінде көзге түсетін айырмашылықтар бар. Сондықтан, жаңадан келгендердің өзіне аттың қай тұқымнан екенін оның күтім түріне қарап анықтау оңай.
Қалқа мен маңдай шашы
Аттардың жабдықпен көрсетілуі кезінде, әдетте, өте ұзын, ағынды, қырқылмаған немесе тартылмаған шашы қалдырылады. Теннессилік жүрісші аттар, бес жүрісші американдық атқыштар, үш жүрісші ләззат аттары, парк атқыштары және өз дәстүрлерін сақтайтын басқа да жүрісші тұқымдар көбінесе толық маңдай және алдыңғы шашы бар күйде көрсетіледі, бірақ алдыңғы шаш пен шаштың алғашқы бөлігі атқыштармен, ал атқыштардың түсі, тоқылған аттың бауыры мен шабандозының киімімен үйлестіріледі. (Соңғы жылдары атқыштар арасында алдыңғы шашты қысқа қырып тастауға бейімділік пайда болды.) Екінші жағынан, араб және Морган аттары толық шаш және құйрықпен, ешқандай қосымшаларсыз көрсетіледі. Көрмеге қатысушыларға аттарына тоқуға немесе ленталар қосуға тыйым салынады. Нақты үш жүрісші жарыста көрсетілетін американдық атқыштардың шашы мен алдыңғы шашы (толығымен қырқылып тасталған) мойын мен бас сызықтарын жақсы көру үшін қырқылады. Басқа тұқымдардың тек бір бөлігі ғана қырқылады. Бұл аймақ – тоқылған жол (аттың құлағының артындағы, тоқылған бауыры жылқының басын жабатын жер) көбінесе мойынның басқа жарыстардағыдан гөрі төменгі бөлігіне дейін қырқылады, жылқының таза мойын асты, ұзындығы мен әдемілігін көрсету үшін. АҚШ-тағы көптеген көрме аттарының тоқылған жолы қысқа болады (6 дюймнен кем немесе жылқының құлағының биіктігіне тең болуы – бұл жиі қолданылатын ереже), ал жабдықпен көрсетілетін аттардың тоқылған жолы 8-12 дюймға жетеді, бұл қазіргі сәске байланысты. Тоқылған жолдың ұзындығында айырмашылықтар бар: араб аттарының көрмеге қатысушылары өте ұзын тоқылған жолдарды қыруға бейім, ал американдық атқыштардың көрмеге қатысушылары одан азырақ, ал Морган аттарының көрмеге қатысушылары көбінесе орташа деңгейде болады.
Құйрығы
Аттың құйрығы ұзын қалдырылады, көбінесе оның төменгі жағы аңғарда оралып тұрады, осылайша жылқы қозғалғанда жерге тиіп немесе сүйреліп кетеді, ал көрсету үшін ғана түсіріледі. Бұрын үш жүрісті аттың құйрығының жоғарғы бөлігі, жұмбақ жүнді шаштың сыртқы түрін теңестіру үшін қырқылатын, және бұл көрсетулерде де рұқсат етіледі, бірақ соңғы онжылдықтарда қалыпты құйрық қалпында ұстауға басымдық берілуде. Толық жүзімтал және құйрықты үш жүрісті аттарға арналған сыныптар да ұйымдастырылады.
Құйрықты орнату
Американдық саздық және Теннессидің жүріп-тұру жылқылары "жоғары әрекет" кластарында – парк, үш жүрісті, бес жүрісті және жақсы жабдықталған жарыстарда жасалмалы түрде орналастырылған құйрықпен көрсетіледі. Саяқ аттардың құйрығын Saddlebred немесе Теннессидің жүріп-тұру жылқыларының жарыс кластарында пайдалануға рұқсат жоқ. Араб, Раккинг және Морган сияқты басқа да жабдықталған тұқымдар құйрықты тікелей бекітуге толығымен тыйым салады. Барлық американдық саздық жылқыларының кез келген бөлімде, жазасыз түрде табиғи, бекітілмеген және/немесе тірелмеген құйрықпен қатыса алатынын атап өткен жөн. Бұл процедураның жылқының терісін жарақаттау қажеттілігін жояды. Құйрық бұлшық еттерін үнемі артқа қарай тартып, қолмен созу арқылы бірдей эффектке қол жеткізуге болады. Сонымен қатар, құйрықты көтеру үшін уақыт өте келе тартылатын құйрық жиынтығы қолданылады. Бұл әдіс жиі қолданылмайды, себебі ол көп уақытты алады және физикалық тұрғыдан нығайту қиын "тығыз" құйрыққа әкеледі. Егер тік құйрық позициясы қажет болса, құйрықты физикалық түрде өзгертпеу үшін шоу-ринде гуманды тіреуді пайдалануға болады. Бұл құйрықтың үстіне орналасқан сымды тіреу, ол тіреу сияқты көрінеді. Сымды жабу үшін жасанды шаш қолданылады. Гуманды тіреулер сирек кездеседі, себебі оларды құйрықта тұрақтандыру қиын, әсіресе мінетін жылқыларда. Құйрықты тігу күтімші үшін көп еңбек талап етеді. Егер құйрық ортасынан ығысса, ол тұрақты түрде қисық болуы немесе теріге зақым келтіруі мүмкін. Егер тігілген құйрыққа тиісті күтім болмаса, тіпті тігілген құйрық та бірнеше ай ішінде қалыпты жағдайға оралады. Жылқының құйрығын тігіп қою қауіпті болғандықтан, жарысқа қатысатын жылқылар әдетте құйрығы тігілген күйде тұрады. Көптеген жылқылар тек жарыстарда және бір-екі күн бұрын ғана құйрық жиынтығын киеді, ал кейбіреулері бүкіл жарыс маусымында киеді. Жарыстар арасында, маусымнан тыс және зейнеткерлікке шыққаннан кейін жылқы құйрық жиынтығын кимейді, тіпті тігілген құйрық та белгілі бір деңгейде төмендейді; көптеген жылқылар мүлдем қалыпты сыртқы түріне оралып, тіпті оны ұстап тұру қабілетін қайта алады. Егер жылқы кейінірек қайтадан көрсетілсе, тігілген құйрығы бар көптеген жылқылар құйрық бұлшық еттерін дұрыс позицияға келтіру үшін жарысқа бірнеше күн бұрын құйрық жиынтығын киюі керек.
Аяқ және бас
Аттың аяқтары қысқартылып, қамыры теріге жақын кесіледі. Фризиялық сияқты тұқымдарда қауырсындар қауырсынды болуы қаланған, тұқымдық ерекшелік ретінде, осы аяқтарды жақын қысқару дәстүрінен басқа жағдайлар бар. Бас та тығыз қысқартылады, жаққа, тұмсыққа, құлақтарға (ішкі жағына дейін) және көздерге ерекше назар аударылады. Седелдік әлемінде, бүкіл беті жиі қысқа қырқылады, әсіресе қысқы түктері бар аттарда, ал кейде аттың бүкіл денесі тегіс көріну үшін қырқылады.
Жарыс
Седл-сит әлем кубогы – екі жылда бір рет өткізілетін халықаралық жарыс. Бұл седл-сит ең жоғары деңгейлі жарысы болып табылады, онда әлемнің көптеген елдерінен ұлттық седл-сит командалары бақталастырады. Кезекпен жыл сайын өткізілетін Седл Сит Инвитациялық жарыстарында әртүрлі елдердің жас шабандоздар командалары өнер көрсетеді. Басқа ұлттық седл-сит жарыстарының ішінде NHS Good Hands финалы және USEF (АҚШ Ат спорты федерациясы) финалы бар. NHS Good Hands финалы, UPHA Challenge Cup финалы және USEF медаль финалы – Седл-сит жарыстарының үштік тажының бағалылары саналады. Бұл жиі Седлбред жарыстарының үштік тажы деп аталады, бірақ бұл дұрыс емес, себебі жарыс барлық тұқымдарға ашық. Дегенмен, көбінесе Морган және Седлбред шабандоздары ғана қатысады. Морган, Араб, Ұлттық шоу жылқысы және басқалар сияқты жеке тұқымдық қауымдастықтар да әрбір тұқымға тән жылқыларға арналған Ұлттық чемпионат седл-сит жарыстарын ұйымдастырады.