Кіріспе

Иран дінбасысы (1924–1956) Саид Можтаба Мир Лохи (سيد مجتبی میرلوحی, 9 қазан 1924 – 18 қаңтар 1956), көбінесе Наваб Сафави (نواب صفوی) деп танылатын, ирандық шиит дінбасысы және «Фадаиян е Ислам» тобының негізін қалаушы. Ол Абдулхоссейн Хазир, Хадж Али Размара және Ахмад Касравиді өлтіруде белсенді рөл атқарды. Тегеранда бастауыш білімін алған, әкесі қайтыс болғаннан кейін сегізінші сыныптан кейін мектепті тастады. Оның әкесі, Сейед Жавад Мир Лохи, Реза Шахтың әділет министрі Әли Акбар Даварды бетінен ұрғандығы үшін ұзақ жылдар түрмеде отырған дін қызметкері болды. Сондықтан жас Навабты анасының інісі Сейед Махмуд Наваб Сафави тәрбиеледі, ол кейіннен оның есімін қабылдады. «Отбасылық тегі Наваб Сафави (Сафавилердің өкілдері) деп өзгертілді, бұл Сафавилердің танымал шииттік әулетімен байланысты болу үшін жасалды, олар 16 ғасырда шиизмді Иранның мемлекеттік діні етіп жариялады» делінеді. 18 жасқа толғанда, ол сол мектепте хиджапты тыйым салуға қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды, бұл Пахлави үкіметіне қарсы оның алғашқы күресі болды. 1943 жылы діни білімін Нажафта жалғастыруға шешім қабылдады. Можтаба Нажафтағы Гавам мектебінде оқыды және алғашқы күндерінен бастап мектептің жоғарғы қабаттарының бірінде кітапхана құрған және әйгілі «Әл-Ғадир» еңбегін жазған Алламех Аминимен достық қарым-қатынас орнатты. Ол Әбделхоссейн Әмини, Хосейн Қоми және Аға шейх Мұхаммед Теһрани сияқты шеберлерден ислам құқығын, қағидаларын және түсіндіруді үйренді. Сондай-ақ, ол өзінің харизмасын және көпшілікке әсерін Ассасиндердің басшысы Хасан ибн Сабахтың харизмасымен салыстырды.

Мансап

Сафави 1945 жылы «Фадаиян е Ислам» ұйымын құрды, Наваб Сафави ислам қоғамын тазарту қажет деп сенді. Осы мақсатта ол саясаткерлерді және олармен байланысты адамдарды өлтіруді мұқият жоспарлады. Әмір Тахери Сафавидің «Хомейниді Мұсылман бауырластығымен және олардың идеяларымен таныстырған адам» болғанын, «Хомейнимен ұзақ сағаттар бойы» пікір алмасып, 1943 және 1944 жылдары бірнеше рет Құмға барғанын айтады. Ол және оның ұйымы саясаткерлер Абдолхосейн Хазир, Хосейн Ала (ол қастандықтан құтылды), премьер-министр Хадж Али Размара және тарихшы Ахмад Касравиді өлтіруге әрекеттенді және өлтірді. Сафави және оның тобы Абол Гасем Кашанимен тығыз байланыста болды, бірақ Мохаммад Мосаддиқтың Ұлттық майданының мүшесі емес, оны қолдады. Сафави Кашанимен бірге жұмыс істеді, премьер-министр Ахмад Кавамға қарсы базарлық наразылықтарды, палестиналық арабтарды қолдау жиналыстарын және 1948 жылы премьер-министр Абдулхосейн Хазирге қарсы зорлықпен ұйымдастырылған демонстрацияны ұйымдастыруға көмектесті. Шах Ұлттық майданның жетекшісі Мұхаммед Мосаддеқты премьер-министр қызметіне тағайындағанда, Сафави өзінің мақсаттарына жететініне үміттенді. Ол үкіметтен британдықтарды елден шығаруды және Размараны өлтіргендерді «құрметпен және ізетпен» босатуды талап етті. Бұл орындалмағандықтан Сафави «Біз Кашанидің Ұлттық майданынан толығымен үзілдік. Олар Құранның қағидаларына сәйкес ислам мемлекетін құруға уәде берді. Олар біздің бауырларымызды түрмеге отырғызды» деді. Кейін ол «тозаққа итеруге тиіс тағы басқалар бар» деп ескертті, бұл сөздер Мосаддектің де ықпалына ілігіп, оны одан да алшақтады. Осылайша Кашани мен Сафави, тіпті Мосаддегтің арасындағы қарым-қатынас «шиеленісті» болды. 1951 жылдың 10 мамырында Навваб Сафави: «Мен Мосаддекті, Ұлттық майданның басқа мүшелерін және Аятолла Кашаниді моральдық сотқа шақырамын. Пахлави режимі кезінде демократияның усулилік идеясы басылып, шиит исламшылдығы қайта жандануға мүмкіндік алды. 1950 жылы 26 жасында ол «Барнаме инкалаби е Фадаиян е Ислами» атты трактатында ислам мемлекеті туралы идеясын ұсынды, ол оның саясатты, тарихты және қоғамды қарапайым және наив тұрғысынан түсінуін көрсетеді. 1953 жылы Иран премьер-министрі Мохаммад Мосаддегке қарсы жасалған төңкерістен кейін Навваб Сафави шаһты құттықтады және былай деді: «Одан кейінгі жылдары ол үкіметпен тығыз байланыста болды. 1954 жылы ол Иорданияда өткен Ислам конференциясына қатысып, Мысырға сапар шекті. Мұнда ол 1949 жылы Мысыр үкіметі өлтірген Мұсылман бауырластығының негізін қалаушы Хасан әл-Банна туралы біліп, Сәйід Құтыппен кездесті. Навваб Сафавиге Бруджердидің шииттер мен сунниттерді жақындастыру идеясы (тақриб) ұнамады, ол ислами күн тәртібімен шииттер мен сунниттерді біріктіруді (вахадат) жақтады. «Фадаиян е Ислам» Маржаға қарсы жала жабу науқанын бастады және Боруджердиді қауымнан шығаруға, шиит исламшылдығына қарсы шыққан діни ғұламаларды қауымнан шығаруға шақырды. Бұл практика Иран Ислам Республикасы құрылғаннан кейін Аятолла Мұхаммед Қазем Шариатмадари және басқа дін қызметкерлеріне қатысты Арнайы дін қызметкерлері соты арқылы жүзеге асырылды. «Фадаиян е Ислам» Абдулхосейн Хазир, Хадж Али Размара және Ахмад Касравиді өлтірді.

Тұтқындау және өлтіру

1955 жылғы 22 қарашада Хосейн Аланы өлтіруге жасалған сәтсіз талпыныстан кейін Нәүваб Сафави тұтқындалды және 1955 жылғы 25 желтоқсанда коммунистерді атқаруға бұйрық берген сол әскери соттың үкімімен терроризм айыбымен үш серігімен бірге өлім жазасына кесілді. Ұйым тарап кетті, бірақ аятулла Боруджерди қайтыс болғаннан кейін, Фадаиян-и Ислам жақтастары 1963 жылғы маусымдағы көтерілістер арқылы саяси аренаға шыққан аятулла Хомейниде жаңа басшы тапты. 1965 жылы премьер-министр Хасан Әли Мансур осы топтың қолынан қаза тапты.

Идеология

Оның әлемге көзқарасын егжей-тегжейлі баяндаған негізгі еңбегі – "Барнаме е Энқеләби е Фадаиян е Эслам" ("Фадаиян е Эсламның революциялық бағдарламасы"), "1950 жылдың қазан-қараша айларында мұнай өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алу туралы пікірталастардың қызуында жарық көрді", онда ол Сент-Симон, Шарль Фурье немесе Роберт Оуэн сияқты утопиялық социалистердің парадигмасына жақын парадигманы ашып көрсетеді. Философия мен моральдық психологияда ол "адам ақылы – психиканың құштарлықтары (нафс) мен ақылдың (ақл) шектеуші күштері арасындағы үнемі қақтығыстың аренасы" деп ұсынды, ал соңғысы бұрынғының тәндік құштарлықтарын – зина немесе алкоголь ішу сияқты – тежеуі керек. Білім беру саласында ол "бес жылдық міндетті бастауыш білім беруді, ал жоғары мектеп студенттердің мамандықтарына қарай дайындауды" жақтады. "Тек химия, физика, табиғаттану, математика және медицина сияқты қоғамға пайдалы пәндер оқытылатын болады", сондықтан "осылайша колледжге түспеген студенттер орта мектепті бітіргеннен кейін кәсіп үйрене алады", сондай-ақ ол бір жынысты білім беруді қолдады, олардың барлығы аятолла Хомейнидің білім беру саясатына әсер етті. Экономикада ол үшінші позицияны ұсынды, ол батыс капитализмін де, коммунизмді де ислами көзқарас тұрғысынан жоққа шығарды, бұл аятолла Хомейнидің кеңеске қарсы және АҚШ-қа қарсы ұстанымына ұқсас. Оның идеологиясы "дүкен иелері мен шеберлердің сесмондиан капитализмі" деп сипатталды, онда қайырымдылық, мейірімділік және діни салықтар (закат және хомс) әркімді тең құрметтеуді және олардың барлық қажеттіліктерін қамтамасыз етуді қамтамасыз ететін теңестіру құралдары ретінде әрекет етеді", "дүкен иелері мен шеберлер бай және сәтті саудагерлермен толық үйлесімде өмір сүреді, ал жемқор және мақтаншы капиталистік ұрылар мен мемлекеттік қаражатты тонаушылар жойылды", ал үкімет "белгілі бір жауапкершіліктерді атқарады. Ол заң мен тәртіпті сақтап, ислами мінез-құлық ережелерінің қатаң сақталуын қамтамасыз етеді. Ол жастарды тәрбиелейді (мемлекеттік білім беруді үкімет қабылдайды) және басқа да әлеуметтік жауапкершіліктерді жүзеге асырады". Геосаясатта, сол кездегі көптеген ирандық ұлтшылдар сияқты, ол Ұлыбритания мен Кеңес Одағын сынға алды, бұл да аятолла Хомейниге тән ерекшелік болды. Ол сондай-ақ зор сионизмге қарсы болды, "Исламның батыл жақтастарының таза қаны мұсылман палестиналық бауырларына көмектесу үшін қайнап жатыр" деп жариялады. Шын мәнінде, қозғалыстың жалпы ислами сипатынан басқа, ол "Фадаиян идеологиясы шиит исламның үстемдігіне сенім мен діни құлшынысын ирандық ұлтшылдық элементтерімен біріктірген" деген мағынада ұлтшыл да болды. Фадаиян "парсы тілін тазартуға" ұмтылды және ирандық шиит жерлерін біріктіріп, ислами үкімет құруға үміттенді. Дегенмен, Ислам Республикасын құрған кейінгі радикалды басшыдан басты айырмашылық – ол ешқашан теократияны жақтамады, өйткені ол монархияны қабылдады, онда "шахты отбасының әкесі деп есептеу керек. Ол халықты қамқорлықпен, әкелік сезіммен басқаруы керек. Оның имандылығы мен ізгілігі адамдар одан діни имандылық пен ізгілік үйренетіндей болуы керек. Ол, әке ретінде, әркімнің қалай жүріп жатқанын білуі керек, ешкімнің аш қалмайтынына немесе киімсіз қалмайтынына көз жеткізуі керек. Сонда, "осы отбасында бірде-бір жан тірі болса, ешкім оған құрметсіздік танытуға, тіпті оны үйінен және отбасынан қуғысы келмейді. Иә! Шах – әке болуы керек, әке және шах болуы керек". Аятолла Хомейниден басқа, Наввабтың көзқарасы Ислам Республикасының көптеген маңызды тұлғаларына әсер етті, мысалы, ғалым Мортеза Мотахари, немесе Жалал Аль-Ахмад пен Ахмад Фардидпен бірге Иранның бұрынғы консервативті президенті Махмуд Ахмадинежадтың негізгі идеологиялық тіректерінің бірі болды. Иранның қазіргі Жоғарғы басшысы Әли Хаменеи "Менің жүрегімде революциялық ислам отын бірінші болып Нәваб Сафави тұтандырғанына күмәнім жоқ" дейді.