Кіріспе

Черногория княздігі – Балқан түбегінің батысында 1852 жылдан 1910 жылға дейін болған мемлекет.

Черногория княздігі – Оңтүстік-Шығыс Еуропада 1852 жылдың 13 наурызынан 1910 жылдың 28 тамызына дейін өмір сүрген княздік. 1910 жылы Никола I оны патшалық деп жариялап, Черногория патшасы атанды. Астанасы Цетинье қаласы болды, ал 1906 жылдан бастап мемлекеттік валюта ретінде черногориялық перпер қолданылды. Бұл аумақ қазіргі Черногорияның орталық бөлігімен сәйкес келеді. Ресми түрде бұл конституциялық монархия болды.

Атауы

1855 жылы жазылған Данило I кодексінде ол өзін «Крна Гора мен Брданың князі және билеушісі» деп нақты айтады. 1870 жылы Никола «Крна Гора мен Брда князі» («Черногория мен Брда ханзадасы», «Черногория мен Брда герцогы») атағын алды, ал екі жылдан кейін мемлекет «Княжество Крна Гора» («Черногория княжелігі», «Черногория герцогтығы») деп аталды.

Данилоның билігі

Князьдік 1852 жылдың 13 наурызында Данило I Петрович Ньегош, бұрын Владика Данило II ретінде танылған, шіркеулік лауазымынан бас тартып, князь-епископ ретінде үйленген кезде құрылды. 1855 жылы "Данило кодексі" деп аталған Черногорияның алғашқы конституциясы жарияланды. Ғасырлар бойы теократиялық билікке бағынғаннан кейін, бұл Черногорияны дүниежүзілік князьдікке айналдырды. Данило I-нің үлкен ағасы Мирко Петрович 7500 сарбаздан тұратын күшті армияға басшылық етіп, 1858 жылдың 13 мамырында Граховац шайқасында түріктерге (7000-нан 13000-ға дейін) қарсы шешуші жеңіске жетті. Түрік әскері талқандалды. Бұл жеңіс ірі державаларды Черногория мен Осман Түркиясы арасындағы шекараны ресми түрде белгілеуге мәжбүр етті, соның салдарынан Черногорияның ғасырлар бойғы тәуелсіздігі де-факто мойындалды. Черногория Грахово, Рудин, Никшич, Дробнячидің жартысынан астамы, Тушина, Ускочи, Липово, Жоғарғы Васоевичтер және Кучи мен Додоши тайпалық аймақтарының бір бөлігін алды.

Николаның билігі

Данило I-нің 1860 жылғы 13 тамыздағы қазасынан кейін, Данилоның сіңілі ұлы Никола I Черногорияның келесі билеушісі болды. Никола Герцеговина көтерілісінде (1875–78) серб көтерілісшілеріне көмек жіберді, содан кейін Осман империясына қарсы Черногория-Осман соғысын (1876–78) бастады. Ресей әскерлерінің Түркияға қарай жылжуы Константинопольді 1878 жылғы 3 наурызда Черногорияның, сондай-ақ Румыния мен Сербияның тәуелсіздігін мойындаған бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті, сонымен қатар Черногорияның аумағын 4 405 км²-ден 9 475 км²-ге дейін ұлғайтты. Черногория сонымен қатар Никшич, Колашин, Спуж, Подгорица, Жабляк, Бар қалаларын және теңізге шығу мүмкіндігін алды. Бұл Ұлы державалардың Черногория мен Осман империясы арасындағы ресми шекарасын белгіледі, ол Черногорияның тәуелсіздігін де-факто мойындады; Черногорияның тәуелсіздігі Осман империясымен Берлин шартында (1878) ресми түрде мойындалды. Никола I билігі кезінде Осман империясымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды. Екі мемлекет арасында Абдул Хамид II-нің биліктен алынуына дейін шамамен 30 жыл бойы бейбітшілік орнатылды, тек ұсақ шекаралық қақтығыстар болды. Абдул Хамид пен Никола I-нің саяси қабілеттері екі елдің арасындағы жақсы қарым-қатынасқа үлкен үлес қосты. Сол ту 1878 жылы Сан-Стефанода Осман империясы Черногорияның тәуелсіздігін мойындаған кезде Сетиньеде қолданылды. 1905 жылғы конституцияға сәйкес, ұлттық ту қызыл, көк және ақ түстерден тұратын үш түсті ту болды, ол Панславяндық серб үш түсті туымен бірдей болды.

1855 жылғы Конституция

Данило I Петар I Петрович Ньегош заңын өзінің 1855 жылғы "Жердің жалпы заңы" үшін, сондай-ақ "Данило I кодексі" (zakonik Danila prvog) деп аталатын, шабыт көзі ретінде пайдаланды. Данило кодексі Черногория дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарына негізделген және Черногория тарихындағы алғашқы ұлттық конституция саналады. Кодекс сонымен қатар ережелерді белгіледі, жеке өмірге қатысты құпиялылықты қорғады және Австрия жағалауында (Котор шығанағы) соғыс жүргізуге тыйым салды. Онда былай делінген: Бұл жерде серб ұлтынан басқа ұлттылық және Шығыс православиеден басқа дін болмаса да, әрбір шетелдік және басқа дінді ұстанатын адам мұнда өмір сүре алады және Черногориялықтар немесе Таулықтар сияқты толық еркіндік пен отандық құқықтармен қамтамасыз етіледі.

1905 жылғы Конституция

20-шы ғасырдың басында саяси айырмашылықтар күшейе бастады. Елдің аумағы кеңейіп, шамамен қырық жылдық бейбітшілік орнады; мұндай тыныштық Османдық билік кезінде үнемі соғыста болған ел үшін ерекше жағдай еді. Принц Никола I барлық Балқан әулеттерінің ішінде ең ұзақ билік еткен, көптеген адамдар оны ең тәжірибелі дипломат және саясаткер деп санайтын. Екінші жағынан, оның билігін абсолютистік және автократиялық деп санайтын, көбінесе шетелде білім алған, наразы жастардың саны артып келе жатты. Белградта жиналған олар, белгілі бір саяси партиялардың қолдауына ие болып, үкіметтік басқаруды қайта ұйымдастыруды, конституциялық құрылымды қалыптастыруды және парламент құруды талап етті. Олардың талаптары бірқатар ескі әскери басшылар мен түрлі рулардың өкілдері тарапынан қолдау тапқандықтан, қарсылық күшейді. Бұл ертедегі ақсүйектер көбінесе ескі және консервативті болды, бірақ ханзадаға деген жеке қарсылықтары немесе жеке саяси амбицияларының нәтижесінде жаңғыру талап еткендердің жағына қосылды. Көп жылдар бойы Никола I және оның жақтастары черногориялық қоғам конституциялық монархияның маңызын түсінуге жеткілікті дамымағанын дәлелдеді. Сонымен қатар, парламентаризм мен саяси партиялардың енгізілуі рулар арасындағы ескі қақтығыстарды қайта оятуы және қиындықпен қол жеткізген бірлікті бұзуы мүмкін деп мәлімдеді. Көршілес Сербия бес конституцияны өзгертіп, саяси партиялар мен фракциялар арасындағы елу жылдық күреске куә болды, нәтижесінде төңкеріс болды және 1903 жылы патша жұбы қаза тапты. Сонымен қатар, Черногорияның халықаралық саясаттағы егемендігін қорғаған, ішкі құрылымын Черногория үлгісінде көшірген Ресей империясы әлі де конституциясыз болды. Алайда, 1905 жылғы революциядан кейін тіпті Ресей де өзгерістерге ұшырады, осылайша Черногория Османдық империямен қатар конституциясы жоқ Еуропадағы жалғыз ел болып қалды, оның алғашқы конституциясы қысқа ғасырлық болды. Ақырында, оған қарсы кең ауқымды бұқаралық ақпарат құралдарының кампаниясы мен ішкі және халықаралық қоғамдық қысымнан кейін, ханзада кері шегінуге шешім қабылдады, сондықтан 1905 жылдың 31 қазанында ол конституцияны қабылдайтынын жариялап, ресми мәлімдеме жасады. Мәлімдемеде конституцияны өз еркімен қабылдағаны және оның әкелетін өзгерістер бастапқыда радикалды болмайтыны, өйткені қазіргі институттарды кенеттен өзгертуден сақтау қажет деп санайтыны айтылды. Бұл Белградтағы студенттердің «Черногориялық жастардың сөзі» атты мәтін түрінде жауап беруіне себеп болды, онда олар оның ниеттерін сынап, жаңа конституцияның тек формальды болады деп, ханзаданы Черногорияны жаңғырту мен өркендеуден ұстап тұрған тежегіш деп атады. Әрине, ол билікті ешкімге беруге немесе өзінің қолына шек қоюға ниеттемеді, сондықтан конституцияны жазуды Сербиядан келген консервативті журналист, досы Стивен Курчичке тапсырды. Нәтижесінде 1869 жылғы Сербия конституциясының (Регенттік конституция) көшірмесі болған конституция туды, оған князь өзі шағын өзгерістер енгізді. Өзгерістер шағын болғанмен, ішкі жағдайларға бейімделу үшін қажетті болды. Черногория Князьдығының Конституциясы Никола I 1905 жылдың 19 желтоқсанында (Юлиан күнтізбесі бойынша 6 желтоқсан) парламенттегі тақтан сөйлеген сөзінде бекітті. Парламент жаңа конституцияны талқылауға мүмкіндік алмады және оны ресми түрде қабылдағаннан кейін таратылды, сондықтан парламент арқылы енгізілгеніне қарамастан, ол іс жүзінде күшінде болды. Бұл күнді «Николай күні» деп атап кеткен. Онда 15 тарау мен барлығы 222 бап болды. 1905 жылғы Конституцияда мемлекеттік құрылым, үкімет түрі, мемлекеттік рәміздер (ішінара), мемлекеттік басқарудың құзыреті, мемлекет қайраткерін сайлау, әскери қызмет, қаржы және адам мен азаматтардың құқықтары қарастырылды. Черногория қазір конституциялық мұрагерлік монархия болып табылады. Заң шығару билігі парламентте де, ханзадада да бар. Ханзада – қарулы күштердің жоғарғы бас қолбасшысы, сыртқы істерде мемлекеттің өкілі. Ол соғыс жариялайды, бейбітшілік және одақтарға қол қояды және бұл туралы парламентке хабарлайды; ол мемлекеттік лауазымды тұлғаларды тағайындау құқығына ие; ол елдегі барлық мойындалған діндердің қорғаушысы және оны жою және рақымшылық жасау құқығына ие. Ол парламенттің кезекті және кезектен тыс сессияларын шақырады, сессияларды жеке өзі, тақтың сөзімен немесе министрлер кеңесі арқылы өз жарлығымен ашады және жабады. Ол парламентті таратуға және парламенттік сессияларды кейінге қалдыруға құқылы. Тарату туралы жарлыққа барлық министрлер қол қоюы тиіс. Әрбір ересек ер адам, сотталмаған және тергеу астында болмаған, төлеген салық мөлшеріне қарамастан, депутат болып сайлануға құқылы. Әскери қызметкерлер, сержанттар және әскердегі салдатарлар сайлауға құқылы емес. Пассивті сайлау құқығы 30 жасқа толған, Черногорияда тұрақты түрде тұратын, толық азаматтық құқықтарына ие және кемінде 15 крона салық төлейтін әрбір азаматқа беріледі. Әкімшілік қызметкерлер парламентке сайлануға құқылы емес. Сайлау тікелей жүзеге асырылды және конституциямен реттелмегеніне қарамастан, көбінесе ашық түрде өткізілді. Депутаттар төрт жылдық мерзімге сайланды. Сайланған депутаттардан басқа, «еркек депутаттар» деп аталатын парламентте 14 орын болды (мемлекеттік немесе қоғамдық лауазымдары бойынша). Оларға Черногория митрополиті, Бар архиепископы және Сербияның приматы, Черногория мүфтиясы, Мемлекеттік кеңестің төрағасы және мүшелері, Жоғарғы соттың төрағасы, Бақылау комитетінің төрағасы және ханзада тағайындаған үш бригада кірді. Парламенттің келісімінсіз заң қабылдауға, жоюға, өзгертуге немесе қарауға болмайды. Алайда, заң қабылдау немесе қолданыстағы заңды өзгерту туралы бастама үкіметтен парламентке немесе керісінше болуы мүмкін, бірақ ресми заң жобаларын тек үкімет ғана жасауы мүмкін. Бұл факт парламенттің рөлі мен мәртебесіне зиян келтірді. Парламент бюджетті қабылдау құқығына ие болды, бірақ оны қабылдау үшін оған бюджетке қатысы жоқ шарттарды қоюға болмады. Басқаша айтқанда, бюджетті қабылдаудан бас тарту үкіметті таратуға пайдаланылмады, сондықтан парламент бюджетті жойса, ханзада өткен жылғы бюджетті келесі жылға ұзартуға құқылы болды. Бұл мысал конституция билеушінің билігін шектеу міндетін толық орындамағанын көрсетеді. Соңында, парламенттің келісімінсіз жаңа салық салуға болмайды. Ханзада министрлерді тағайындайды және қызметтен босатады. Министрлер кеңесі елдің бюрократиясының басшысы болып табылады және тікелей ханзадаға бағынады. Олардың ресми әрекеттері үшін министрлер парламент немесе ханзада тарапынан жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Министр мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін, конституцияға қарсы әрекет еткені үшін, сыбайлас жемқорлық үшін, жеке мүддесі үшін мемлекетке зиян келтіргені үшін және оның әрекеттері заңмен белгіленген жағдайларда заңға қайшы болған жағдайларда жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Министр үкімет, парламент немесе ханзада тарапынан жауапкершілікке тартылуы мүмкін және оның мерзімі бес жылға белгіленген. Ханзада тағайындаған алты мүшеден тұратын Мемлекеттік кеңес жоғарғы әкімшілік соттың рөлін атқарады, үкіметтің заңдық бастамаларын қарастырады және қаржылық сипаттағы кейбір мәселелерге қатысты құзыреті бар. Сондай-ақ жоғары соттар мен қалалық соттар бар. Соттар әділет беруде тәуелсіз. Соттар заңдық негіздерсіз ауыстырыла алмайды. Конституция қалалық соттар, қалалық комитеттер және қалалық жиналыстар арқылы жергілікті басқаруды да енгізді. Сондай-ақ, азаматтық құқықтар қарастырылды...

Демографиялық тарихы

Бернард Шварц 1882 жылы Князьдікте 160 000 тұрғын болды деп есептеген, бірақ көбінесе 230 000-ға жуық адам болған деген бағалау бар. 1900 жылы халықаралық деректер бойынша Черногория Княздігінде 311 564 тұрғын болды. Дін бойынша: 293 527 шығыс православиелік (94%); 12 493 мұсылман (4%); 5 544 рим католигі (3%). 71 528 (23%) сауатты болған. 1907 жылы Черногорияда шамамен 282 000 тұрғын болды, олардың көп бөлігі православие дінін ұстанған. 1909 жылы билік алғаш рет ресми тұрғындарды санау жүргізді. Санау нәтижесінде жалпы саны 317 856 адамды құрады, бірақ нақты саны 220 000-ға жуық болды. Ресми тіл, серб тілі, 95% тұрғын үшін ана тілі болса, қалған бөлігінің көпшілігі албан тілінде сөйлеген. Дін бойынша 94% православие христиандары, ал қалғандары негізінен мұсылмандар және азын-маз рим католиктері болды.

Шіркеу

Цетинье митрополиясы Данило I тарапынан мемлекеттен бөлінді. Ол кезде номиналды түрде серб православиелік болғанымен, құқықтық жағынан Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының бір бөлігі саналса да, көбінесе тәуелсіздікке ие болды. Ресей православие шіркеуі Черногория епархиясын автокефальді шіркеулер тізіміне (Синтагма, V, 1855) канондық емес жолмен қосты. 1908 жылы Цетинье епархиясымен бірге Захумлье-Рашка епархиясы құрылды. Цетинье митрополиттері: Иларион Роганович (1876–1882), Висарион Любиша (1882–1884) және Митрофан Бан (1884–1918).