Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі грек тілінің грамматикасы
Grammar of the Ancient Greek language
Ежелгі грек грамматикасы морфологиялық жағынан күрделі және прото-үнді-еуропа тілінің морфологиялық ерекшеліктерін сақтайды. Атаулар, сын есімдер, есімдіктер, жіктеулер, сандар, әсіресе етістіктер жоғары деңгейде жіктеледі. Грек грамматикасының күрделігі грек авторларының әртүрлі диалектілерде жазғанында, олардың әрқайсысының грамматикалық формалары сәл өзгеше болғандығында (көне грек диалектілерін қараңыз). Мысалы, Геродоттың тарихы мен Гиппократтың медициналық еңбектері иония диалектісінде, Сапфоның өлеңдері эолия диалектісінде, Пиндардың одалары дория диалектісінде жазылған; Гомердің өлеңдері аралас диалектіде, көбінесе иония диалектісінде, көптеген архаикалық және поэтикалық формалармен жазылған. Койна грек тілінің (эллинистік және кейінгі кезеңдерде қолданылған грек тілі) грамматикасы да классикалық грек тілінен сәл өзгеше. Бұл мақалада негізінен аттика грек тілінің морфологиясы мен синтаксисі талқыланады, яғни б.з.д. 430-330 жылдар аралығында Афинада қолданылған грек тілі, Фукидид пен Ксенофонттың тарихи еңбектерінде, Аристофанның комедияларында, Платонның философиялық диалогтарында және Лисий мен Демосфеннің сөздерінде көрініс тапқан грек тілі.
Ancient Greek grammar is morphologically complex and preserves several features of Proto Indo European morphology. Nouns, adjectives, pronouns, articles, numerals and especially verbs are all highly inflected. A complication of Greek grammar is that different Greek authors wrote in different dialects, all of which have slightly different grammatical forms (see Ancient Greek dialects). For example, the history of Herodotus and medical works of Hippocrates are written in Ionic, the poems of Sappho in Aeolic, and the odes of Pindar in Doric; the poems of Homer are written in a mixed dialect, mostly Ionic, with many archaic and poetic forms. The grammar of Koine Greek (the Greek lingua franca spoken in the Hellenistic and later periods) also differs slightly from classical Greek. This article primarily discusses the morphology and syntax of Attic Greek, that is the Greek spoken at Athens in the century from 430 BC to 330 BC, as exemplified in the historical works of Thucydides and Xenophon, the comedies of Aristophanes, the philosophical dialogues of Plato, and the speeches of Lysias and Demosthenes.
Тыныс алу
Қатты тыныс алу ( ῾ ; грек тілінде δασὺ πνεῦμα (dasù pneûma) немесе δασεῖα (daseîa), латын тілінде spiritus asper деп аталады), дауысты әріптің үстіне жазылады және дауыстыдан бұрын сөздің басындағы дыбысты көрсетеді. ρ әрпіне жазылғанда, дыбыссыз екенін білдіреді: сөздің басында υ және ρ әрпі әрқашан қатты тыныс алады. Жұмсақ тыныс алу ( ᾿ ; грек тілінде ψῑλὸν πνεῦμα (psilòn pneûma) немесе ψῑλή (psilē), латын тілінде spīritus lēnis) дыбыстың болмауын көрсетеді. Бұл дауысты әріппен басталатын кез келген сөзде қолданылады, мысалы, ἐγώ "Мен". Егер сөз дифтонгпен басталса, мысалы εὑρίσκω "Мен табамын", тыныс алу екі дауыстының екіншісіне қойылады. Екі сөздің красис ("қосылу") процесі арқылы біріккенін көрсету үшін, жұмсақ тыныс алуға ұқсас белгі – коронис қолданылады. Мысалы, κᾱ̓γώ "Мен де", καὶ ἐγώ сөзінен қысқартылған.
The rough breathing ( ῾ ; known as δασὺ πνεῦμα (dasù pneûma) or δασεῖα (daseîa) in Greek, spiritus asper in Latin), written over a vowel letter, marks the sound at the beginning of a word, before the vowel. Written over the letter ρ , it indicates that the sound is voiceless: At the beginning of a word, the letters υ and ρ always have the rough breathing. The smooth breathing ( ᾿ ; known as ψῑλὸν πνεῦμα (psilòn pneûma) or ψῑλή (psilē) in Greek, spīritus lēnis in Latin) marks the absence of the sound. It is used on any word which starts with a vowel, e. g. ἐγώ "I". When a word starts with a diphthong, e. g. εὑρίσκω "I find", the breathing goes on the second of the two vowels. A sign similar to a smooth breathing, called a coronis, is used to show when two words have joined together by a process called crasis ("mixing"), e. g. κᾱ̓γώ "I too", contracted from καὶ ἐγώ .
Ацеттері
Грек сөздерінің тониктік үтірлерін белгілейтін жазба акценттер б.з.б. 3 ғасырда ойлап табылған, бірақ б.з. 2 ғасырында ғана кеңінен қолданыла бастады. Жедел акцент ( ´ ; грекше ὀξεῖα (oxeîa) деп аталады) сөздің соңғы үш бунасының кез келгенінде ұзақ немесе қысқа дауыстыларда қолданылады. Алайда, сөздің соңғы дауыстысы ұзақ болса (кейбір ерекшеліктерден басқа), жедел акцент соңғыдан кейінгі бунадан әрі қарай жүрмейді. Мысалы, ἄνθρωπος "адам" және ἀνθρώπου "адамның" сөздерін салыстырыңыз. Классикалық грек тілінде акцент дыбыс биіктігіне байланысты болған деп қабылданады, яғни, акценттелген буна сөздің басқа буналарына қарағанда жоғарырақ дыбыспен айтылған. Б.з. 2 ғасырына қарай акценттің дыбыс биіктігінен стресс акцентіне ауысқан деп есептеледі. Бағалы акцент ( ` ; грекше βαρεῖα (bareîa) деп аталады) ұзақ немесе қысқа дауыстыларда қолданылады және әдетте сөйлемде сөз соңында қолданылмаған жағдайда, сөздің соңғы бунасындағы жедел акцентті алмастырады. Сондықтан, "әдемі" деген мағынаны білдіретін καλός сөзі "әдемі және жақсы" деген фразада καλὸς καὶ ἀγαθός болып өзгереді. Алайда, егер сөзден кейін тыныс белгісі келсе, мысалы, αὐτῷ εἰπέ, ὦ Νῑκίᾱ "оған айт, Никий", немесе μοι "маған" сияқты энклитикалық сөздің алдында, жедел акцент сақталады, мысалы, εἰπέ μοι, ὦ Σώκρατες "маған айт, Сократ". Бағалы акценттің нақты айтылуы күмәнді, бірақ оның көбінесе жоғары дыбыс биіктігінің болмауын, яғни қалыпты дыбыс биіктігін білдіргені мүмкін. Алайда, грек музыкасынан алынған деректерге сәйкес, кейбір жағдайларда бағалы акцент белгілі бір деңгейде жоғары дыбыс биіктігімен айтылған, мысалы, κἀμὲ "мен де" сияқты бағалы акценті бар сөзді баса назар аудару кезінде. Айналмалы акцент (грекше περισπωμένη (perispōménē)), тильда ( ˜ ) немесе кері бұрылған бреве ( ˆ ) түрінде бейнеленеді, тек ұзақ дауыстыларда қолданылады. Ол әдетте: (а) акценті бар ұзақ дауысты соңғы бунадан кейін қысқа дауысты соңғы буна келген жағдайда (мысалы, δῆμος "халық"); (b) акценті бар дауысты мен акценті жоқ дауыстының бірігуі болған жағдайда: мысалы, φιλέω > φιλεῖ "ол жақсы көреді"; (с) барлық 1-ші жіктегі есімдердің және τεῖχος түріндегі барлық 3-ші жіктегі есімдердің көпше түрінде (мысалы, ναυτῶν "теңізшілердің", τειχῶν "қабырғалардың"); (d) мақаланың және акценті бар соңғы бунасы бар барлық есімдер мен сын есімдердің жіктеу және дұрыс жағдайында (мысалы, φωνή "дыбыс" – номинатив, φωνῆς – генетив, φωνῇ – датив). Айналмалы акцент бір дауыстың жоғары дыбыс биіктігінен төменге қарай түсуін білдіреді және грек музыкалық фрагменттерінде көбінесе екі нотамен бейнеленеді, біріншісі екіншісінен жоғары.
Written accents, marking the tonic syllables of Greek words, appear to have been invented in the 3rd century BC, but only became commonly used in the 2nd century AD. The acute accent ( ´ ; known as ὀξεῖα (oxeîa) in Greek) is used on long or short vowels on any of the last three syllables of a word. However, if the last vowel of the word is long (with certain exceptions), the acute cannot go further from the end than the penultimate syllable. Compare ἄνθρωπος "man" vs. ἀνθρώπου "of a man". It is usually accepted that in classical Greek the accent was a pitch accent, that is, the accented syllable was pronounced on a higher pitch than the other syllables of the word. The accent is believed to have changed to a stress accent by about the 2nd century AD. The grave accent ( ` ; known as βαρεῖα (bareîa, bare in Greek)) is used on long or short vowels and usually replaces an acute accent on the final syllable of a word when the word is used non finally in a sentence. So the word καλός "beautiful" changes to καλὸς in the phrase καλὸς καὶ ἀγαθός "beautiful and good". However, the acute remains when a punctuation mark follows, e. g. αὐτῷ εἰπέ, ὦ Νῑκίᾱ "tell him, Nicias", or before an enclitic word such as μοι "to me", e. g. εἰπέ μοι, ὦ Σώκρατες "tell me, Socrates". The exact pronunciation of the grave accent is disputed, but it is quite likely that it often represented absence of high pitch, i. e. normal pitch. However, there is some evidence from Greek music that in some circumstances the grave was pronounced with a degree of high pitch, for example when a pronoun with a grave such as κἀμὲ "me too" was emphasised. The circumflex (Greek: περισπωμένη (perispōménē)), displayed as either a tilde ( ˜ ) or an inverted breve ( ˆ ) is used only on long vowels. It is typically found (a) where a long vowel penultimate syllable which has the accent is followed by a short vowel final syllable (e. g. δῆμος "people"); (b) where a contraction of an accented vowel plus an unaccented vowel has taken place: e. g.: φιλέω > φιλεῖ "he" or "she loves"; (c) in the genitive plural of all 1st declension nouns and all 3rd declension nouns of the type τεῖχος e. g. ναυτῶν "of sailors", τειχῶν "of walls"; (d) in the genitive and the dative case of the article and of all nouns and adjectives whose final syllable is accented, e. g. nominative φωνή "a sound", but genitive φωνῆς , dative φωνῇ The circumflex appears to have indicated a fall from a high pitch to a low pitch on the same vowel, and quite often in Greek musical fragments it is represented by two notes, the first higher than the second.
Басқа көңіл-күйлер
Ежелгі грек тілінде индикатив көңіл күйден басқа, императив, субъюнктив және оптатив көңіл күйлері де болған. Императив көңіл-күйі үш уақытта (қазіргі, аорист және кемелді) кездеседі. Аорист сөйлеуші бірдеңе дереу жасалуын қалағанда қолданылады, мысалы δότε μοι – «тезірек бер!» Грек тілінде үшінші тұлғадағы императив те болуы мүмкін: ἀπαγέτω τις αὐτὴν – «біреу оны алып кетсін!» Қазіргі императив жалпы сипаттағы бұйрықтар үшін қолданылады: μὴ ψεύδου ἀλλ᾿ ἀλήθευε – «жалған айтпа, бірақ (әрқашан) шындықты айт». Субъюнктив көңіл-күйі де сол үш уақытта кездеседі. Тәуелсіз сөйлемдерде ол сөйлеушінің «болуы керек» деген пікірін білдіреді; сонымен қатар, ойластыру сұрақтарында да қолданылады («Мен не істеуім керек?»). Оның тағы бір кең таралған қолданысы – «егер бұл орын алса» немесе «бұл кез келген уақытта орын алса» сияқты белгісіз шартты немесе уақыттық («уақыт») сөйлемдерде қолданылуы. Мақсатты сөйлемдер жасауға және қорқыныш білдіруге де болады («Мен бұл орын алуы мүмкін деп қорқамын»). Субъюнктивтің соңында көбінесе η немесе ω әрпі болады, мысалы ἴωμεν – «баралық». Оптатив көңіл-күй тілектерді білдіру үшін қолданылады («осылай болсын!»), сондай-ақ болашақтағы гипотетикалық жағдайдағы оқиғаларға сілтеме жасау үшін («бұл болар еді»). Басқа кең таралған қолданыстары – өткен уақыттағы белгісіз уақыттық сөйлемдерде («бұл орын алғанда») және өткен уақыттағы мақсат пен қорқыныш білдіруде. Соңында, оптатив өткен уақыттағы тікес емес сөйлеуді білдіру үшін де қолданылады. Оптативтің етістік соңында көбінесе οι, αι немесе ει әріптері болады, мысалы μὴ γένοιτο – «осылай болмасын!»
As well as the indicative mood, Ancient Greek had an imperative, subjunctive, and optative mood. The imperative mood is found in three tenses (present, aorist, and perfect). The aorist is used when the speaker wants something done at once, e. g. δότε μοι "give it to me at once!" A 3rd person imperative is also possible in Greek: ἀπαγέτω τις αὐτὴν "someone take her away!" The present imperative is used when the command is general: μὴ ψεύδου ἀλλ᾿ ἀλήθευε "don't lie, but (always) tell the truth". The subjunctive mood is found in the same three tenses. In independent clauses it states what the speaker suggests "should" happen; it is also used for deliberative questions ("what should I do?"). Another very common use is in indefinite conditional or temporal ("time") clauses, such as "if this should happen" or "whenever this happens". It can also be used to make purpose clauses and to express fears ("I fear that this may happen"). The subjunctive usually has the letter η or ω in the ending, e. g. ἴωμεν "let's go". The optative mood is used for wishes ("may it happen! "), and also for referring to events in a hypothetical future situation ("this would happen"). Other common uses are in indefinite temporal clauses in past time ("whenever it happened"), and to express purpose and fears in past time. Finally, the optative is also used to express indirect speech in past time. The optative usually has the letters οι , αι or ει in the verb ending, e. g. μὴ γένοιτο "may it not happen!"
Дауыстар
Грек тіліндегі етістіктер үш дауыс түрінде кездеседі: белсенді, пассивті және ортаңғы. Грек тіліндегі белсенді етістіктер – қазіргі уақыттағы бірінші жеке тұлғасы ω немесе μι әрпімен аяқталатындары, мысалы κελεύω – «Мен бұйрық беремін» немесе εἰμί – «Менмін». Пассивті етістіктер, мысалы κελεύομαι – «Маған бұйрық берілді» сияқты, өзгеше аяқталу жиынтығына ие, қазіргі заманның бірінші жеке тұлғасы ομαι немесе μαι әрпімен бітеді. Пассивті етістік – біреу немесе бір нәрсе жасаған әрекетке сілтеме жасайтын етістік (әрекетті жасаған адам нақты айтылмаса да). Ортаңғы етістіктер – оμαι аяқтамасы бар, бірақ пассивті мағынасы жоқ етістіктер. Көбінесе олар адамның өзіне немесе өзінің пайдасына жасаған әрекеттерін білдіреді, мысалы λούομαι – «Мен жуынамын», ἵσταμαι – «Мен тұрамын» немесе παύομαι – «Мен тоқтаймын». Кейбір ортаңғы етістіктер, мысалы μάχομαι – «Мен соғысамын», адамдардың бір-біріне жасаған өзара әрекеттерін көрсетеді. Көбінесе ортаңғы етістіктердің белсенді түрі болмайды, мысалы γίγνομαι – «Мен боламын» немесе δέχομαι – «Мен қабылдаймын». Мұндай етістіктер депоненттік етістіктер деп аталады. Ортаңғы және пассивті дауыстардағы етістік формалары көбінесе бір-бірімен үйлеседі, бірақ аорист және болашақ шақтарда ортаңғы және пассивті дауыстар үшін жеке формалар болады.
Greek verbs can be found in any of three voices: active, passive, and middle. Active verbs in Greek are those whose 1st person singular in the present tense ends in ω or μι , such as κελεύω "I order" or εἰμί "I am". Passive verbs, such as κελεύομαι "I am ordered (by someone)" have a different set of endings, with the 1st singular of the present tense ending in ομαι or μαι A passive verb can be defined as one which refers to an action which is done by someone or by something (even if the person by whom it was done is not expressly stated). Middle verbs are those with the ομαι endings which are not passive in meaning. Often they refer to actions which someone does to themselves or for their own benefit, such as λούομαι "I get washed", ἵσταμαι "I stand", or παύομαι "I stop". Some middle verbs such as μάχομαι "I fight" refer to reciprocal actions done by people to each other. Often middle verbs have no active counterpart, such as γίγνομαι "I become" or δέχομαι "I receive". These verbs are called deponent verbs. The forms of the verb for middle and passive voices largely overlap, except in the aorist and future tenses where there are separate forms for middle and passive.
() тіліндегі сөздік қосымша есім
Тағы бір сөздік жұрнағы -τός, ол кейбір етістіктерде толық пассивтік есімше мағынасын білдіреді (мысалы, κρυπτός "жасырылған"), ал басқаларында мүмкіндік білдіреді (мысалы, δυνατός "мүмкін").
There is another verbal adjective ending in τός , which in some verbs has the meaning of a perfect participle passive (e. g. κρυπτός "hidden"), and in other verbs expresses possibility (e. g. δυνατός "possible").