Кіріспе

Күміс монеталар – ең көне, көптеп өндірілген монеталардың бірі. Күміс гректер дәуірінен бері монета жасауға қолданылып келген; олардың күміс драхмалары кеңінен таралған сауда монеталары еді. Ежелгі парсылар б.з.д. 612–330 жылдар аралығында күміс монеталарды пайдаланған. 1797 жылға дейін британдық пеннилер күмістен жасалған. Барлық коллекциялық монеталар сияқты, күміс монетаның құнын оның сирек кездесуі, сұранысы, сақталу жағдайы және бастапқыда қанша дана соғылғаны сияқты факторлар анықтайды. Коллекционерлерге қызықты ежелгі күміс монеталарға Денарий мен Милиаренс жатады, ал жақындағы коллекциялық күміс монеталарға Морган доллары мен испандық Милл доллары кіреді. Коллекциялық монеталардан өзге, күміс таңқалары валютаның инфляциясына қарсы "қорғаныс" немесе құнды сақтау құралы ретінде пайдаланғысы келетін адамдардың арасында танымал. Күміс ISO 4217 стандарты бойынша XAG халықаралық валюта таңбасына ие.

Күміс монеталардың пайда болуы және ерте дамуы

Әлемдегі ең көне монеталар шамамен б.з.д. 600 жылдары Кіші Азиядағы Лидия патшалығында дайындалған. Лидия монеталары алтын мен күмістің табиғи қоспасы болып табылатын электрумнан жасалған, ол Лидия аумағында қол жетімді болды. Бұл термин санскрит тіліндегі "форма, ұқсастық, бейне" деген мағына беретін "rūpa" сөзінен шыққан "бейнеленген нәрсе, монета" дегенмен байланысты болуы мүмкін. "Рупия" атауын Шер Шах Сури қабылдады, ол Моғол империясынан бөлініп, 1540-1545 жылдар аралығында Солтүстік Үндістанды билеген қысқа мерзімді Сур империясын құрды. Ол күміс монетаның салмағын өлшеу үшін қолданылды. Одан әрі, ол "Дам" деп аталатын мыс монеталар мен "Мохур" деп аталатын алтын монеталарды енгізді. Кейіннен Моғол императорлары ақша жүйесін біріктіру мақсатында, субконтинент бойынша үш металл жүйесін (триметализм) стандарттады.

Испан Америкасы, песо/доллар және Тынық мұхит саудасы

1492 жылдан кейін Американы испандықтар отарлаған кезде, Жаңа Испанияда (Мексикада) түрлі аймақтарда, көбінесе үнді тайпалары қоныстанбаған жерлерде, сондай-ақ Перуде Потосиде (қазіргі Боливияда) ірі күміс кені табылды. Испан тәжі орталықтарға лицензия бергенде, табыстың бес бөлігінен бірі – квинто, тәжге тиесілі болды. Тәж Мексика мен Перуде монета соғу орындарын құрды, осылайша барлық отарлық кезеңде жоғары сапалы, біркелкі монеталар халықаралық валютаға айналды. Күміс тек Испанияға ғана емес, содан кейін Еуропаның басқа бөліктеріне де ағылып, испан тәжін байытып, Еуропадағы өнеркәсіпті дамытты. Испан күміс монеталары Манила галеоны арқылы Азияға тасымалданды. Әсіресе Қытай күміс монеталарды қалайтын, ал жоғары сапалы испан монеталары қытай фарфоры, жібегі және басқа да сәнді тауарларға төленді. Мексика күміс монеталары 19 ғасырдың соңына дейін Қытайға экспортталды. Еуропалықтар Американы ашқаннан кейін көп ұзамай «Жаңа әлемде» күміс кенін қазуды бастады, бұл Еуропадағы Ренессанс өнерінің жоғары деңгейіне байланысты күміске деген сұранысты қанағаттандыру мақсатында жасалды. Йоахимштальде күміс табылғаннан кейін күміс йоахимсталер монетасы пайда болды. Америкадағы күміс өндірісі Еуропадағы сауда мен саясатқа әсер етті және Еуропаның әлемнің басқа аймақтарымен, әсіресе Қытаймен және Осман империясымен қарым-қатынасын өзгертіп, жаңартты. Еуропаға күміс ағыны кейде бақылаусыз монета соғуға әкелді. Еуропаның барлық елдері ірі күміс монеталар шығара бастады. Еуропалықтар осы күміс монеталарды шетелден тауарлар сатып алу үшін пайдаланды, бұл ақырында инфляцияға соқты. Күмістің көп мөлшерде табылғандығы күмістің алтынға шаққандағы құнын төмендетті.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың он центі, жиырма бес центі, жарты доллар және доллар монеталары 1964 жылға дейін 90% күмістен жасалған. Соғысқа никельді сақтау мақсатында шығарылған 1942-1945 жылдарғы соғыс никельдерінің құрамында 35% күміс бар (күміс никельді өндіру 1942 жылдың ортасында басталды). 1965-1970 жылдар аралығында таңқа басылған жарты доллар монеталарының құрамында 40% күміс болса, 1971 жылдан бастап оларда күміс жоқ. АҚШ айналымдағы монеталарынан күміс алынып тасталғаннан кейін, АҚШ Монета таңқасы монета коллекционерлеріне сатуға арналған ескерткіш монеталар жасады, ал 1986 жылдан бастап негізінен инвесторларға сатылатын таза күміс монеталарды шығарды. Екі түрі де заңды төлем құралы болғанымен, олардың сауда айналымына түсуі күтілмейді.

Алтын монеталар

Әр түрлі үкіметтер күміс таңқаларын (монеталарын) қалыптастырады немесе қалыптастыруға рұқсат береді, олардың номиналды құны ұлттық валютамен белгіленеді. Бұл номиналды құн, себебі монетада көрсетілген құн, монетадағы күмістің нақты құнынан әлдеқайда төмен болады.

Күміс дөңгелектер

Жекеменшік "күміс раундтар" немесе "қарапайым күміс раундтар" "монеталар" емес, "раундтар" деп аталады, себебі АҚШ Монетасы және басқа да мемлекеттік монета орындары "монета" сөзін ұлттық валютада белгіленген номиналды құны бар мемлекеттік валюта үшін ғана пайдаланады. Жекеменшік "раундтар" әдетте 99,9% таза күмістен жасалған белгілі бір салмаққа ие, олардың қалыңдығы және диаметрі белгілі бір шамада болады. Олардың дизайны алуан түрлі: сынаушылардың/кен орындарының кепілдігімен шығарылған құймадан бастап, гравировкаланған сыйлықтар, автомобильдер, қарулар, қарулы күштерді еске алу және мерекелерге арналған суреттер де кездеседі. Күміс құйма монеталардан айырмашылығы, күміс раундтардың номиналды құны жоқ және олар заңды төлем құралы саналмайды. Сол сияқты, мемлекеттік және жеке сектордағы монета орындары инвесторлар мен коллекционерлер үшін номиналды құны жоқ күміс таяқшаларын шығарады.

Күміс монеталардың артықшылықтары

Күміс ақшалар мыңдаған жылдар бұрын қолданылған ең алғашқы ақшалардың бірі болды. Күміс стандарты ғасырлар бойы әлемнің көптеген елдерінде қолданылды. Күміс монеталарды жасау үшін басқа материалдардың орнына күміс таңдалуының бірнеше себебі бар:

Күміс нарықта оңай сатылады және саудаға қойылады. Күмісті тасымалдау оңай. Күміс пен алтынның салмаққа шаққандағы құндылығы жоғары. Күміс құндылығын көп жоғалтпай кішкентай бөліктерге бөлінеді; құнды металдардан монеталар жасалып, кейін оларды қайтадан құймаға айналдыруға болады. Күміс монеталар бірдей құнға ие: яғни, бір номиналдағы және бір шығу тегіндегі әрбір монета бір-бірімен тең. Күміс монеталардың салмағы белгілі бір стандартқа сай келеді, сондықтан монеталардың саны бойынша салмағын анықтау оңай. Күміс (қоспа) монеталары берік және ұзақ қызмет етеді (таза күміс салыстырмалы түрде жұмсақ және тез тозады). Күміс монеталар уақыт өте келе бүліне қоймайды. Күміс монетаның өзіндік құны бар, бірақ күміс монеталардың бағасы нарықтың өзгеруіне және инфляцияға байланысты. Күміс әрқашан сирек металл болып келген. Алтынға қарағанда күміс арзан болғандықтан, күнделікті кішігірім төлемдер үшін ыңғайлырақ.

Мәдени дәстүрлер

Күміс монета немесе монеталар кейде кеме мачтасының астына немесе кеме корпусының кіліншегіне сәттілік әкелу үшін қойылады. Бұл дәстүр, болжам бойынша, римдіктерден бастау алған. Қазіргі заманда да бұл дәстүр сақталған, мысалы, USS New Orleans кемесінің офицерлері 1933 жылы кемені суға түсірмес бұрын оның алдыңғы және бас мачталарының астына 33 монетаны «бетімен» қойған. Ал 1999 жылы қолданысқа берілген USS Higgins кемесіне мачта орнату рәсімі үшін арнайы таңдалған 11 монета салынған.