Кіріспе

1980 жылы Дорис Лессингтің "Сириан эксперименттері" романы – Дорис Лессингтің 1980 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл оның бес кітаптан тұратын Canopus in Argos сериясының үшінші кітабы және Жердің эволюциясының басынан бері дамысқан ғарыштық өркениеттердің араласуымен жалғасатын тарихын айтады. Алғаш рет ол 1980 жылдың желтоқсанында АҚШ-та Альфред А. Кнопф баспасынан, ал 1981 жылдың наурыз айында Ұлыбританияда Джонатан Кейп баспасынан шықты. Кітап 1981 жылы Букер сыйлығына үміткер болды. "Сириан эксперименттері" осы сериядағы бірінші кітап – "Шикаста" планетасының тарихымен тікелей байланысты, ол Шикастаның (аллегориялық Жер) үш галактикалық империя – Канопус, Сириус және олардың ортақ жауы Путтиораның ықпалындағы тарихын баяндайды. "Шикаста" Канопустың көзқарасынан айтылған. "Сириан эксперименттері" (Амбиен II-нің Бестіктен баяндамасы) Шикастаның тарихын Сириандықтардың көзқарасынан баяндайды, планетадағы Сириандықтардың қызметтерін және Сириус пен Канопустың арасындағы шиеленісті қарым-қатынасты сипаттайды. Лессинг келесі кітаптың соңғы сөзінде "Сириан эксперименттері" мен "8-жорық өкілінің жасалуы" атты кітаптарының Роберт Фалькон Скоттың 1910-1913 жылдардағы Антарктика экспедициясына деген 50 жылдық қызығушылығынан туындағанын айтты.

Жанр және қабылдау

Оның кейіпкерлерді сомдауға және әлеуметтік/мәдени мәселелерге назар қоюы, ал технологиялық егжей-тегжейлерді екінші орынға ықпалдауы себепті, "Сириан эксперименттері" жұмсақ ғылыми фантастика, немесе Лессингтің "Аргостағы Канопус" сериясын атағандай "ғарыш фантастикасы". Роберт Альтер "Нью-Йорк Таймс" газетінде осындай туындылар әдеби сыншы Нортроп Фрай "анатомия" деп атаған жанрға жатады деп болжады, ол – "фантазия мен моральдың біріктірілуі" және "әлемді бір интеллектуалдық үлгіде бейнелеуді ұсынады". Лессинг бұл серияны "өзіме де, басқаларға да сұрақтар қою" және "идеялар мен әлеуметтанулық мүмкіндіктерді зерттеу" үшін пайдаланғанын айтты. Лессингтің 1970-ші жылдардың соңында "ғылыми фантастикаға" көшкені әркімге ұнамаса да, серия тұтастай алғанда жағымды пікірлерге ие болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінде "Сириан эксперименттері" туралы жазылған екі рецензияда Лессинг "қалыпты романның көкжиегінен асып түсетін кең ой-көріске" қол жеткізгені айтылды. Бір рецензент бұл туынды "ұзақ саяхаттағы шағын қателік болуы мүмкін" деп санайды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Сириус жұлдыз жүйесінде орналасқан Сириан империясы азаматтарын (апаттарды қоспағанда) өлімсіз ететін озық технологияға және олар үшін барлық жұмысты атқаратын күрделі машиналарға ие болды. Бірақ бұл технологияның да бағасы болды: көптеген сириандар "экзистенциалдық" ауруға шалдықты, ол оларды құнсыз сезіндіріп, өмір сүруге себепсіз қалдырды. Бұл мәселені шешу және халқына "істеуге нәрсе беру" үшін Сириус ғарышқа жорық жасап, көптеген планеталарды отарлады. Бірақ олар сондай-ақ жоғары тұрған Канопея империясының территориясына еніп, қымбатқа түсетін соғысқа себеп болды, оны Канопус жеңді. Келісімнің белгісі ретінде Канопус барлық басып алынған Сириан территориясын қайтарды және Сириусты Роханда (аллегориялық Жер) деп аталатын жаңа және үміткер планетаны бірлесіп отарлауға шақырды. Канопус солтүстік құрлықтарды алды, ал Сириусқа оңтүстік құрлықтарды берді. Амбиен II, Сириан колониялық қызметін басқаратын және Сириан империясын билейтін Бестің бірі, Рохандада Сириустың өкілі болып табылады. Ол биосоциологиялық және генетикалық эксперименттер сериясын бастады, онда Сириан отарланған планеталардан келген көптеген примитивті жергілікті халық Рохандаға жеткізіліп, империяның басқа бөліктерінде жұмыс істеуге бейімделді. Солтүстікте Канопус Роханданың дамып келе жатқан гуманоидтарын күтіп, олардың эволюциясын үдетті. Сонымен қатар, олар планетаға Канопея империясының ынтымағы мен күшімен байланыстырылған құлып қойды. Канопус Амбиен II-ге барлық жұмыстары туралы есептерді жаңартып отырады, бірақ ол Сириустың бұрынғы жауына күдікпен қарайды, оларды серіктес емес, бәсекелес деп санайды және оларды дұрыс түсіндіре алмайды. Содан кейін күтпеген "ғарыштық қайта құрылу" құлыпты бұзады және қаскөй Puttiora империясының Шамматы жағдайды пайдаланып, Роханданың жергілікті халқын бұза бастайды. Роханданың құлдырауын көрген Канопус планетаға Шикаста ("зардап шеккен") деп ат қойды. Сириус Канопустың солтүстіктегі қиындықтарына мән бермей, планетаны Роханда деп атауын жалғастырады. Сириуспен жақсы қарым-қатынас орнату үшін Канопеялық колонияның аға әкімшісі Клорати Амбиен II-ді өз территориясындағы оқиғаларды бақылауға шақырады. Амбиен II Канопус туралы көбірек білуге құштар, келіседі. Роханда дамып, өркениеттер келіп-кеткенде, Амбиен II мен Клорати Роханданың деградациясын бақылау үшін бірнеше рет кездеседі. Канопус қоғамдарға көмектесу үшін бар күшін салады, бірақ Шамматтың зұлымдығы мен бұзылған құлыптың салдарынан үлкен жетістікке жете алмайды. Клорати уақыт-уақыт Амбиен II-ден көмек сұрайды және планетада жұмыс істеп жүргенде, ол басқа Канопеялық шенеунік Насармен кездеседі. Ол сондай-ақ Рохандадағы Шаммат командирі Тафтамен кездеседі және бір кезде оның жемқорлығына ілікпеуге шамасы келмей жаздады. Амбиен II ақырында Шамматтың басып алуынан кейін оңтүстіктегі Сириан эксперименттерін тоқтатады. Бес одан Рохандадан мүлдем бас тартуын қалайды, бірақ ол планетаға тым байланысып, Канопустың жақындығын сезіне бастайды және өзінің (және Сириустың) қателігін түсінеді. Бес оның бұрынғы жауымен байланысына күдікпен қарайды, бірақ ол түсіндіруге тырысқанда, олар оның айтқанын естімейді, өйткені ол бастапқыда Канопустың айтқанын естімеген еді. Бес оны 13-жорыққа "түзетуші жер аударылу" үшін жіберіп, болған оқиға туралы есеп жазуды тапсырады (осы кітап). Ол кейін есепті жариялағанда, Бес Амбиен II жұмысының нақтылығын жоққа шығаратын мәлімдеме жасайды.