Кіріспе
19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында патша сарайына келгендер үшін сарайлық киім мен мемлекеттік қызметкерлердің формасын кию міндетті болды. Атап айтқанда, сарай формасын үкіметке, мемлекеттік қызметке, патшалық үйдің басшылығына немесе осы сияқты ұлттық институттармен байланысты белгілі бір лауазымдардағы адамдар киді. Әртүрлі лауазымдардағы адамдарға әртүрлі деңгейдегі форма киюге құқық берілді. Бүгінгі күні де Ұлыбританияда және шетелдегі кейбір жоғары лауазымды тұлғалар мемлекеттік шараларда оны киеді. Ал сарайлық киім – 18-шы ғасырдың сәнді киімдерінен алынған стильді киім түрі, оны сарай формасына құқығы жоқ адамдар киюге міндетті болды. Ерлер үшін бұл киімге үйлесімді жакет және камзол, шалбар және гетрелер, кружевті манжеттер мен крават, үшбұрышты шляпа және қылыш кірді. Әйелдер ақ немесе сүтке ұқсас кешкі көйлек, сондай-ақ шлейф және басқа да белгілі бір аксессуарлар киюге тиіс болды. Ерлер сарайлық киімі бүгінгі күні де судьялар мен Корольдің кеңесшілерінің ресми киімінің бір бөлігі ретінде киіледі, сондай-ақ кейбір Лорд-мэрлер, парламенттік шенеуніктер және округтердің жоғары шерифтері киеді. Бұрын әйелдер сарайлық киімін сотқа ұсынылатын жас қыздар киюге міндетті болды, бірақ ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жиі киілмейтін болды, себебі кешкі қабылдаулар кешкі соттардың орнын басты. Бұл туралы Лорд Чемберленнің кеңсесі жариялаған. 1937 жылғы басылым сарай формасы немесе сарайлық киім талап етілетін сирек жағдайларда әлі де құқылы болып саналады.
courtly dress, and uniform worn by state officials
Court uniform and dress were required to be worn by those in attendance at the royal court in the 19th and early 20th centuries. Specifically, court uniform was worn by those holding particular offices associated with the government, the Civil Service, the Royal Household, or similar national institutions. A range of office holders were entitled to wear it, with different grades of uniform specified for different grades of official. It is still worn today on state occasions by certain dignitaries both in the UK and abroad. Court dress, on the other hand, is a stylized form of clothing deriving from fashionable eighteenth century wear, which was directed to be worn at court by those not entitled to a court uniform. For men, it comprised a matching tailcoat and waistcoat, breeches and stockings, lace cuffs and Cravat, cocked hat and a sword. For women, a white or cream evening gown was to be worn, together with a train and other specified accoutrements. Male court dress is still worn today as part of the formal dress of judges and King's Counsel, and is also worn by certain Lord Mayors, parliamentary officials, and high sheriffs of counties. Formerly, female court dress was required wear for debutantes being presented at court, but it ceased to be regularly worn after the Second World War, as afternoon presentations largely replaced evening courts. which was published by the Lord Chamberlain's Office. The 1937 edition remains authoritative for those rare circumstances in which court uniform or court dress are still required.
Ерлер сарайлық киімі
Сот киімі (әскери киімнен және соттың ресми киімінен ерекшеленеді) мемлекеттік шараларда, мұндай киім кию дәстүрлі болған кезде, соттың ресми киіміне немесе әскери киімге құқығы жоқ барлық ерлер киген. Мұндай шаралар қазір сирек кездеседі, бірақ бұрын оларға мемлекеттік балдар, кешкі мемлекеттік қабылдаулар, сот отырыстары және левелер (монархқа әйелдерді ресми түрде таныстыру кештері, ал левелер – ерлерді таныстыру үшін таңғы жиындар) кірген. Бүгінде ол сотта және кейбір парламенттік және басқа да лауазымды тұлғалардың арасында өте шектеулі түрде қолданылады; соңғы рет көптеген адамдар оны 1953 жылғы Коронацияда киген. Ол жапсырмалы пальто, оған сәйкес жилет және шалбар, кружевті манжеттер мен жабо, жібек шұлық, атқылы аяқ киім, үшбұрыш шляпа, ақ қолғап және қылыштан тұрады. Бір кезде түрлі-түсті костюмдер, көбінесе алтын немесе күміс өрнекпен кездесетін, бірақ (ерлердің ресми киімдеріндегідей) қара түс басым түс болып табылады және он тоғызыншы ғасырдан бері солай болып келеді.
Шығуы мен дамуы
Қауымның киімдері күнделікті киімнің үстінен тағылатын, ол біртіндеп сарайлық киім стиліне айналды. Тек XVIII ғасырдың соңында ғана сарайлық киім өзгермейтін күйге келді. XVIII ғасырдың басында және ортасында барқыт көбінесе сарайлық киімдерде қолданылды. Вестминстер аббаттығында ресми немесе ақсүйек киімі кимегендердің барлығына сарайлық киім кию міндетті болды. XVII ғасырда джентльмендердің сарайлық киімдері екі байланысты факторға байланысты болды: ескірген стильдерді сақтау, нәтижесінде ерекше киім түрі пайда болды, және әскери формаға деген қызығушылық. Біріншісі – құйрықты пальто, жилет және тізелік шалбардан тұратын сарайлық костюм, жібек жораптармен, кескен болат тұтқасы мен әшекейлері бар ресми сарай қылышы және екі мүйізді шляпамен толықтырылды. Сарайлық костюм XVIII ғасырдан бері бірнеше өзгерістерге ұшырады. Алайда, жеңдер мен иықтардың кесіміндегі өзгерістерден басқа, XIX ғасырдың үшінші тоқсанына дейін негізгі өзгерістер болған жоқ. XVIII ғасырда сарайда киілетін киімдер алтын мен күміс матадан, брокаттан, барқыттан және матадан жасалған шапандардан тұратын. Олар әрқашан кестеленген, ал әдетте түрлі түсті алтын немесе күміс брокаттан, дамасктан, жібектен немесе атластан жасалған, күміс немесе алтынмен тығыз кестеленген немесе өрнектелген жилеттермен киілген. 1730 жылдардан бастап мата сарайлық киімге танымал болды. 1780 жылдары киім қара матадан немесе барқыттан, жібек немесе металлмен кестеленген, бір жақты жібек жилеттен (әдетте ақ түсті) және қисық алдыңғы бөліктен тұратын болды.
XIX ғасыр
1810 жылдан бастап Лорд-камерлар сарай киіміне қатысты ережелерді белгіледі. XIX ғасырда сарай киімдері көбінесе қара, қоңыр, құлпынай жасыл, күлгін немесе көк түсті болды. Шалобарлар түсіне сәйкес келуі немесе ұқсас түсті жібек болуы мүмкін еді. Пальто мен кейде шалобарлар кестеленген. Жилет әдетте ақ атластан жасалған, кейде кестеленген. Бұл киімдер ақ жібек шұлық, қара туфлілер, белдікшесі бар аяқ киім және қылышпен толықтырылды. Жұмбақ мойында парикке арналған сөмке орналасқан. 1760-1770 жылдары үш бұрышты шапкадан жартылай ай тәрізді шапка – опералық шапка пайда болды. XIX ғасырдың екінші онжылдығында бұл шапка жай ғана "көк шапка" деп аталды. 1830-1840 жылдары толық сарай киімі кейде кестемен безендірілсе, кейде безендірілмеген. Мата ең көп қолданылған материал болды, бірақ барқыт та пайдаланылды. Левелерге матадан тігілген шалбар киілді. 1840 жылдардан бастап жаңа үлгідегі сарай киімі қара немесе жиі қара матадан (немесе жібек барқыттан) жасалған, бір жақты пальтодан тұрды (құйрығы ақ болғаннан басқа қара жібекпен астарланған), тік жағасы бар. Бұл киімге ақ атлас немесе қара жібек жағасы жоқ жилет және ақ мойын орамалы қосылды. Левелерде бұл киімге алтын жіппен тігілген барқыт шалбар киілді. Қонақ бөлмелерінде ақ жібек шұлықпен сәйкес келетін шалбарлар және ақ мойын орамалы тағылды. 1869 жылы Лорд-камерлардың департаменті әміршілерге арналған жаңа ережелерді жариялады. Киімнің жаңа стилі сипатталды, онда матадан жасалған пальто мен шалбар жібек барқытпен ауыстырылды. Бұрын да рұқсат етілген, бірақ кестеленген жилеттің орнына қарапайым ақ жібек жилет тағылды. Леве киіміне арналған пальто қара түсті матадан, бір жақты, тік жағасы бар, ал шалбары пальтомен бірдей материалдан және түстен жасалған, жағасында, манжеттерінде және қалта жапқыштарында тар алтын жіппен безендірілген, әскери форманың кейбір түрлерінде киілетінге ұқсас. Шапкаға алтын түтікше мен түйме қосылды, сондай-ақ сол үлгідегі қылыш тағылды. 1898 жылы сарай киімі қара (көбінесе өте қою көк) барқыттан немесе қара түсті матадан (қара емес) жасалған костюм ретінде сипатталды. 1898 жылғы барқыт үлгісінде пальтода алтын кесте болмады, ал түймелері алтын, болат немесе қарапайым болды. Жилет қара барқыттан немесе әдеттегі ақ жилеттен жасалған. Шалбар барқыттан жасалған. Шапкалар матадан жасалған үлгідегідей, яғни қара жібек кокадасы бар бобёр немесе жібек шапкасы болды, бірақ түймешелер мен орамал алтын немесе болаттан жасалған, ал кесте болмады. Қылыш алтын немесе болаттан жасалған, жібек иық белдігімен толықтырылған. Ақ мойын орамалы тағылды. Шалобар киген кезде, олар қара барқыттан және қара жібек шұлықтан жасалған. Алтын немесе болат белдікшесі бар туфлілер киілді. Барқыт костюмі толығымен қара болды. (1914 жылдан 1920 жылға дейін бейресми стиль қолданылды). Ол жібек астарлы қара пальтодан (немесе кері), ақ марцелладан (немесе пальтомен бірдей материалдан) жасалған жилеттен, үш түймелі қара матадан тізеге дейінгі шалбардан және қара қайыспен бекітілген қара шалбардан, қара жібек шұлықтан, қара аяқ киімнен және ақ қолғаптан тұрды. Бұл киімге әдеттегі көйлек, жаға, ақ галстук және опералық шапка қосылды. Бұл 19 ғасырдың ортасында енгізілген "фроковый киімге" өте ұқсас болды, ол форма кимеген кезде кешкі және кешкі іс-шараларда киілетін: 1883 жылғы фроковый киім пальтодан, жилеттен, шалбар немесе шалбардан және ақ галстуктан тұрды. 1908 жылы бұл киім жібек астарлы, қара немесе ақ жилет, қара мата немесе шұлық шалбар, үш қара түймесі және тізеде қалқасы бар, енді шалбар рұқсат етілмейді деп сипатталды. Бұл киімге байламдары бар қарапайым сарай туфлілері және түймелі байламды ақ галстук қосылды. Киімді сымбатты жібек шапкасы, қара розеткасы және ақ қолғаптары бар бүктелген шапка аяқтады, ол түнгі ас, кештер және қабылдаулар үшін қолданылды. 1912 жылы фроковый киім бірдей болды, бірақ шапка қазір опералық шапка болды. 1929 және 1937 жылдары бұл негізінен бірдей болды, бірақ қатты кешкі көйлек және қанатты жаға қосылды, ал опералық шапка алынып тасталды. 1939 жылғы Армия және Әскери-теңіз дүкендерінің каталогында бұл киім "жаңа үлгідегі мата (балама) кешкі киім" деп сипатталды. "Фроковый киімге" ресми рұқсат беру сарай киіміне балама ретінде Ұлыбританияның алғашқы Лейборист үкіметінің сайлануымен бірге болды (Джордж V өзінің жаңа үкіметінің киім мәселелеріне сезімталдық танытқан деп айтылады). 1953 жылғы таққа отырғызу кезінде аббатханада шеруге қатысушыларға толық форма кию немесе сарай киімін киюге нұсқау берілді, бірақ басқа әміршілерге киімдердің бірнеше түрі рұқсат етілді: "Лорд-камерлардың ережелерінде белгіленген сарай киімінің бір түрі, немесе тізеге дейінгі шалбар немесе шалбар бар кешкі киім, немесе таңғы киім, немесе қара костюм". Екі жағдайда да "шығыс киімі" осы киімді әдеттегі рәсімдік киім ретінде киетіндерге рұқсат етілді.
ХХІ ғасыр
ХХІ ғасырда ескі және жаңа үлгідегі барқыт сот киімі Жоғары шерифтердің ерекше киіміне айналды (оң жақтағы сілтемелердегі суреттерді қараңыз). Елизавета II қайтыс болғаннан кейін, король отбасының еркек мүшелері Букингем сарайындағы жыл сайынғы дипломатиялық қабылдау кезінде "балама сот киімін" (тізе салбырағы бар) киюді тоқтатты. Сот киімінің түрлі нұсқалары жоғары деңгейдегі заңгерлер мен белгілі бір парламенттік және басқа да лауазымды тұлғалар киеді.
Сот киімдері
1937 жылы сот жүйесі мен заңгерлік кәсіпте барқыт пен матадан жасалған сот костюмдерінің шамалы айырмашылықтары болды. Бұл костюмдер әлі күнге дейін заңды тұлғалар, әсіресе Корольдің кеңесшілері және жоғары соттардың судьялары киеді – Жоғары соттың Корольдік бөлімшесінің бөлімдік және әкімшілік сотында, сондай-ақ Апелляциялық соттың қылмыстық бөлімінде, кейбір парламенттік шенеуніктер де киеді. Бұл бір қатар тігілген мата немесе барқыт пальто, алдыңғы бөлігі кесілген, жеті түймесі бар, бірақ іс жүзінде кеудесі ілгек және көз арқылы шетінен шетке жабылады. Артында алты түйме, ал артқы жағында екі қосымша түйме бар. Пальтоға жилет, пальтоға сәйкес шалбар, қара жібек шұлық, тұмарлы аяқ киім, қысқа қылыш, үшбұрыш шляпа, кружевті жаға және матадан жасалған сөмке (немесе періште шашы) қосылады. Левелерге әскери ботинкалар мен шалбармен бірге киіледі. Күнделікті киім үшін тек пальто мен жилет, шалбар және аяқ киім киіледі. Лорд-канцлер мен судьялардың толық киімі қара мата немесе барқыттан жасалған сот пальтосы, жилет, қара матадан тізеге дейінгі шалбар, қара жібек шұлық, аяқ киім және болат тұмарлары, қара ленталар, ақ қолғаптар және бобрдан жасалған шляпадан тұрады. Бұл киім тек қана Санкт-Пол соборына мемлекеттік сапар барысында, Лорд-канцлердің таңғы асы кезінде, Майклмас заң мерзімінің бірінші күні сотта және Лордтар палатасында Корольдің Өзі қатысқанда киіледі, және оған мантия, періште шашы және кружевті ленталар қосады. Басқа мемлекеттік және жартылай мемлекеттік шараларда заң стиліндегі қара барқыттан жасалған әдеттегі сот киімі киілуі керек.
Парламенттік пайдалану
Екі палатаның кеңсе қызметкерлері қысқа парик пен шапан киіп, заңдық матадан тігілген сот костюмін, шалбар мен ақ галстукпен үйлестіреді. Мемлекеттік ашылу салтанатында және осыған ұқсас шараларда Парламент кеңсесінің және Өкілдер палатасы кеңсесінің қызметкерлері бірдей киім киеді, бірақ тізелік шалбар мен кружево жабо мен манжеттер тағады. Корольдік кеңсесінің қызметкері мен оның орынбасары көбінесе бірдей киім киеді, бірақ галстук орнына лента тағады. Қарулы сақшылар заңдық үлгідегі матадан тігілген сот костюмін, тізелік шалбар, ақ қолғаптар мен күміс тұтқалы қылышпен киеді. Мемлекеттік шараларда олар кружево киім және "Эсс" орденін тағады. Қара таяқ да осыған ұқсас киінеді (мемлекеттік шараларда оның орденінің орнына тізбегімен), бірақ қара тұтқалы қылыш, қара былғары қолғаптар және күміс емес, қара аяқ киім қысқыштарымен. Екі палатаның есік күзетшілері XIX ғасырдан бері қара түсті смокинг, қара жилет, ақ галстук және мойнына ілмелі күміс жалатылған белгі тағады. Өкілдер палатасында спикер дәстүрлі түрде заңдық үлгідегі қара матадан тігілген сот костюмі үстінен қара жібек көйлек киіп, тізелік шалбар, ақ ленталар, толық түбі бар парик киіп, үшбұрышты бас киім тағады. Мемлекеттік шараларда, мысалы, Ең Көремілі Падишаға қатысу кезінде (Парламенттің ашылуы немесе Мемлекеттік Мүрәжаттаманы ұсыну сияқты) спикер дәстүрлі түрде алтынмен шектелген қара сатин дамаскиден жасалған мемлекеттік шапанды, қара барқыттан тігілген сот костюмін, кружево жабо, кружево жиектер немесе манжеттер, толық түбі бар парик және ақ қолғаптар, сондай-ақ бас киім киеді. Қайғыру кезінде спикер қара парматтадан жасалған көйлек, пальто манжеттерінде ақ "қайғыру белгілері" (кең зығыр орама), жиектердің орнына кең жиекті кружево жиектер мен жиектер, алау ленталары, аяқ киім мен тізелердегі қара қысқыштар, жарқыраған металл қысқыштарды алмастырып киеді. Бұл киімді 2022 жылы сэр Линдсей Хойл Королева Елизавета II қайтыс болғаннан кейін Өкілдер палатасының отырысында киген. Басқалары кең жиекті кружево жиектер мен жиектер, қара қолғаптар мен қылыштар тағады. Спикердің хатшысы мен оның киім көтергіші заңдық үлгідегі қара матадан тігілген сот костюмін, кружево жиектер мен жиектер, шалбар мен аяқ киімдегі болат қысқыштар, үшбұрышты бас киім және қылыш киеді. Лорд-канцлердің ресми киімі және Лорд-спикердің киімі дәстүрлі түрде Өкілдер палатасы спикері киетін киімге ұқсас.
Сот қызметкерлерінің киімдері
Сотта және левелерде епископтарға рошет және химера киюге бұйырылды; қалған дін қызметкерлері (және конформист емес пасторлар) сотука, халат және шарф киюге тиіс болды. Бірақ "мемлекеттік немесе толық киіммен кешкі асқа, кешкі іс-шараларға" олар тізе бұйралы шалбарлары мен тоғалы аяқ киімдері бар матадан жасалған сот пальтосын киюге тиіс болды.
Ұлы мемлекеттік қызметкерлері
Ұлы палата иесі ерекше придворлық форма киеді, оның шапаны көк емес, қызыл (қызыл жеңдерімен) болады. Граф Маршалдың шапаны да қызыл, бірақ қара көк жағасы мен білезіктері бар. Граф Маршалдың офицерлері (атап айтқанда, іздеушілер, Геральдтар және қару патшалары) әртүрлі деңгейде кестеленген ұқсас шапандар киеді. Жоғарыда аталғандардың бәрі Парламенттің мемлекеттік ашылуында және басқа да ресми шараларда осы форманы киеді, ал қару-жарақ офицерлері оны өздерінің плащтарының астында киеді.
Сыртқы істер қызметінің түрлері
Дипломатиялық қызмет мүшелері сот киімін киді: елшілердің пальтолары 1-сыныпты азаматтық киім болған, бірақ жеңдері мен артқы тігістерінде қосымша кестелеу болған. Лондондағы Доминионның жоғарғы комиссарлары 1-сыныпты киім киген. Оңтүстік Родезияның жоғарғы комиссары және Австралия штаттарының бас агенттері 2-сыныпты киім киді. Патшаның немесе патшайымның сыртқы қызмет хабаршылары 5-сыныпты сот киіміне ие болды (1929 жылы 4-сыныпқа дейін жаңартылды) және ерекше грейхаунд белгісін тақты. Коте (толық киім және levée киімі үшін) көк матадан жасалған, прус жағасы бар, тоғыз қалың алтын түймесімен (корольдік қару-жарақтарымен) бір жақты тігілген, артқы белде тағы екі түйме, пальтоның етегінде тағы екеуі болған. Бас консулдар мен консулдар жағаларына, манжеттеріне, қалта қақпақтарына және артқы жағына алтын және күміс кестеленген лента таққан. Бас консулдардың манжеттерінде және жағасының алдыңғы жартысында консулдар мен вице-консулдардың ленталары болған. Барлығы ақ шалбар мен шұлық киген, толық киім үшін алтын ілгектері бар жылтыр былғары туфлі, немесе levée киімі үшін күміс жолақты шалбар және жылтыр былғары әскери бут киген. Консулдардың жолақтары, ал қалғандарының жолақтары болған. Бұл киімдер қара бобёрден жасалған үшкір шляпа, қара кокада, күміс өрім және алтын мақтанышпен бірге киілген. Бас консулдар үшін үш өрім және қара түлкінің қауырсынынан жасалған жиек, консулдар үшін екі өрім, ал вице-консулдар үшін бір өрім болған. Сыртқы киімге көк шапан немесе плащ, көк бөлінетін кейп киілген. Қылыш аксессуарлары стандартты сот киіміне ұқсас болған. Колониялық қызмет мүшелері сот киімін (немесе оған құқылы болған жағдайда әскери киімді) киген; бірақ губернаторлар мен генерал-губернаторлардың өзіндік ерекше киімі болған: қарапайым көк пальто, күміспен кестеленген қызыл жаға мен манжеттер, күміс эполеттер мен әшекейлер және қауырсынмен безендірілген шляпа (генерал-губернаторлар қосымша аiguillettes таққан). Бұл киім (сәл жеңілдетілген түрінде) Британдық теңізден тыс аумақтарының губернаторлары тарапынан қазір де киіледі. Лейтенант-губернаторлар және түрлі шенді басқа лауазымды тұлғалар жоғарыда сипатталғандай, стандартты сот киімін киеді. Үндістан мемлекеттік қызметінің үнді мүшелері азаматтық киім киюге құқылы болды, онда салтанатты шараларда киетін ұлттық киім немесе тюрбан (пагри) үшкір шляпаның орнына қолданылған. Олар ақ шалбар немесе пижамамен бірге мойыннан белге дейін түймеленген көк пальто кие алатын.
Тропикалық киім
Жоғарыда айтылғандардың барлығы үшін, тропикалық аймақтарда тағайындалғандарға арналған қарапайым ақ форма қарастырылды: алтын түймелері бар ақ бұрғы матадан тігілген. Дипломатиялық және консулдық қызметкерлердің жағасы мен манжеттері толық киімдегі көк пальтодағы кестеге ұқсас болды, бірақ бұл кесте ақ матадан тігілген, шешіп-қоюға болатын панельдерге жапсырылды. Ал колониялық қызметкерлер алтын өрнекпен көк түсті жапсырмалар тақты, олардың үлгісі шенге байланысты өзгерді (манжеттегі түймелер санындай). Бұл формамен бірге, қоңыржай климатқа арналған формамен киетіндей үшбұрышты шляпа тағылды, немесе (күндіз сыртта ғана) ақ күн қалқаны киілетін. Толық киімде, күн қалқанына тікенек (дипломатиялық және консулдық қызметкерлер үшін) немесе қауырсын (губернаторлар мен генерал-губернаторлар үшін) бекітілетін.