Рудольф Фиркушный: Моравиялық-американдық пианист өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Рудольф Фиркусни (; 11 ақпан 1912 – 19 шілде 1994) – Моравияда туған, американдық моравиялық классикалық пианист.

Өмір

Моравияның Напаедла қаласында туған Фиркушный музыкалық оқуын композиторлар Леош Яначек пен Йозеф Сук және пианист Вилем Курцтан бастады. Кейіннен ол Альфред Корто және Артур Шнабель сияқты көрнекті пианисттермен оқыды. 1920 жылдары Еуропа құрлығында өнер көрсете бастады, 1933 жылы Лондонда және 1938 жылы Нью-Йоркте дебют жасады. 1939 жылы нацистерден қашып, Парижге қашып, кейін Нью-Йоркте қоныстанды және ақырында АҚШ азаматы болды. Фиркушныйдың репертуары кең болды, ол Моцарт, Бетховен, Шуберт, Шуман, Шопен және Брамс сияқты композиторлардың шығармаларын, сондай-ақ Муссоргский мен Дебюссидің туындыларын шебер орындады. Дегенмен, ол ең алдымен чех композиторлары Бедрих Сметана, Антонин Дворжак, Яначек және Бохуслав Мартинудің (оған бірнеше шығармалар жазған) орындауларымен танылды. Фиркушный Дворжактың жалғыз фортепиано концертін насихаттады, оны әлемнің көптеген дирижерлері мен оркестрлерімен орындады және бірнеше рет жаздырды. Бастапқыда ол өзінің ұстазы Курц жасаған қайта қарастырылған нұсқаны орындады, тіпті оны одан әрі өңдеді; бірақ соңында түпнұсқа Дворжак партитурасына оралды. Фиркушный сонымен қатар камералық орындаушы ретінде де танымал болды, оның ең көрнекті серіктестері виолончелисттер Пьер Фурнье, Грегор Пиатигорский, Янош Старкер және Линн Харрелл; скрипкашылар Натан Милштейн және Эрика Морини; альтшы Уильям Примроуз; және Джульярд струнный квартеті болды. Ол сондай-ақ заманауи композиторлардың көптеген алғашқы орындауларын жасады, олардың ішінде достары Мартину мен Витезслава Капралова, сондай-ақ Говард Хансон, Джан Карло Менотти, Самуэль Барбер және Альберто Гинастера болды. Фиркушный Нью-Йорктегі Джульярд мектебінде, Колорадодағы Аспенде және Танглвудтағы Беркшир музыка орталығында сабақ берді. Оның шәкірттерінің арасында Ефим Бронфман, Эдуард Халим, Алан Вайс, Сара Дэвис Бухнер, Карлайл Флойд, Кэтрин Селби, Авнер Арад, Джун де Тот, Ричард Чионко, Робин Маккейб, Аня Лоренс, Наташа Велжкович және Карло Гранте болды. Отанындағы коммунистік үкімет құлағаннан кейін (1989 жылғы "Көктем революциясы") Фиркушный Чехословакияға оралып, 40 жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет өнер көрсетті. Бұл оның фестивалінің маңызды оқиғаларының бірі ретінде танылды, сонымен қатар оның отаны және досы дирижер Рафаэль Кубеликтің оралуымен бірге. Фиркушный өзінің ерекше дағдыларын қартайған кезінде де сақтап қалды, мысалы, 1992 жылдың 18 мамырында Прагада скрипкашы Йозеф Сукпен бірге (оның ұстазының есімін және немересі, Дворжактың шөбересі) Дворжак, Яначек және Брамстың сонаталарын орындады. Ол Прага көктемгі халықаралық музыка фестивалінде екі рет өнер көрсетті. Алғаш рет 1946 жылы Дворжактың фортепиано концертін орындады, ал 1990 жылы Мартинудың екінші фортепиано концертін орындады. Фиркушный өзінің әйгілі әріптесі Владимир Хоровицтен мақтау алды, ол бірде: "Рудольф Фиркушный Шубертті ойнай алады, одан күмәні жоқ. Бүгін түстен кейін радиодан оның үш Klavierstücke ойнағанын естідім. Керемет!" Ал белгілі пианино мұғалімі және сыншы Давид Дубал Фиркушныйды "ХХ ғасырдың ең көрнекті чех пианині" деп атады. 1990 жылы Прагадағы Карл университетінен құрметті докторлық дәрежесін және президент Вацлав Гавелден Т. Г. Масарик орденін алды. 1993 жылы Брнодағы Масарик университетінен және Яначек музыка және сахналық өнер академиясынан құрметті докторлық дәрежесін алды. 1994 жылы Нью-Йорктегі Штаттсбург қаласында қайтыс болды. Оның артынан Игорь Фиркусный есімді ұлы және Бернард колледжінің түлегі, жүлделі аудармашы Вероника Фиркусный Каллегари есімді қызы қалды. 2007 жылы оның және оның әйелі Татьяна Неволова Фиркушнийдің күлдері Брнодағы Орталық зираттағы құрметті жерге, оның алғашқы мұғалімі Яначекке жақын және тікелей чех композиторы Ян Новактың қабірінің жанында қайтадан жерленді. 2012 жылы оның туғанына 100 жыл толуына орай, Брноның Яначек музыка және сахна өнері академиясы 100 жылдығын атап өту үшін үлкен фестиваль өткізді, онда Джульярд мектебінің бұрынғы түлектері қатысты. 2013 жылы Прага көктем фестивалі Прагада Рудольф Фиркушный фортепиано фестивалін құрды. Оның шәкірті Карлайл Флойдтың жалғыз фортепиано сонатасы 1950-ші жылдары Фиркушный үшін жазылған. Бір рет Карнеги залында концертте орындаған. Содан кейін ол 2009 жылы 74 жастағы Даниэлл Ревеноға дейін созылып, композитормен бірге оқып, алғашқы жазбасын жасады.

Born in the Moravian town of Napajedla, Firkušný started his musical studies with the composers Leoš Janáček and Josef Suk, and the pianist Vilém Kurz. Later he studied with the legendary pianists Alfred Cortot and Artur Schnabel. He began performing on the continent of Europe in the 1920s, and made his debuts in London in 1933 and New York in 1938. He escaped the Nazis in 1939, fled to Paris, later settled in New York and eventually became a U. S. citizen. Firkušný had a broad repertoire and skillfully performed the works of Mozart, Beethoven, Schubert, Schumann, Chopin, and Brahms as well as Mussorgsky and Debussy. However, he became known especially for his performances of the Czech composers Bedřich Smetana, Antonín Dvořák, Janáček, and Bohuslav Martinů (who wrote a number of works for him). Firkušný championed Dvořák's only piano concerto, which he played with many different conductors and orchestras around the world and also recorded several times. Originally, he performed the revised version made by his teacher Kurz and even arranged it further; yet in the end, he came back to the original Dvořák score. Firkušný was also a devoted chamber player, and among his most prominent partners were cellists Pierre Fournier, Gregor Piatigorsky, János Starker, and Lynn Harrell; violinists Nathan Milstein and Erika Morini; violist William Primrose; and the Juilliard String Quartet. He also gave many first performances of contemporary composers, not only Czech such as by his friends Martinů and Vítězslava Kaprálová but also Howard Hanson, Gian Carlo Menotti, Samuel Barber, and Alberto Ginastera. Firkušný taught at the Juilliard School in New York, and in Aspen, Colorado as well as in the Berkshire Music Centre in Tanglewood. Among his students were Yefim Bronfman, Eduardus Halim, Alan Weiss, Sara Davis Buechner, Carlisle Floyd, Kathryn Selby, Avner Arad, June de Toth, Richard Cionco, Robin McCabe, Anya Laurence, Natasa Veljkovic and Carlo Grante. After the fall of the communist government in his homeland (the "Velvet Revolution" of 1989), Firkušný returned to Czechoslovakia to perform for the first time after more than 40 years of absence. This was acclaimed as one of the major events of his festival, along with the return of his compatriot and friend the conductor Rafael Kubelík. Firkušný retained his remarkable talents well into his later years and, for example, played a full Dvořák Janáček Brahms Beethoven sonata recital in Prague on 18 May 1992 together with the violinist Josef Suk (the namesake and grandson of his teacher, and great grandson of Dvořák). He played only two times at the Prague Spring International Music Festival. The first time was in 1946, when he performed Dvořák's piano concerto, and in 1990 he played the second piano concerto of Martinů. Firkušný won praise from his famous colleague Vladimir Horowitz, who once exclaimed, "Rudolf Firkušný can play Schubert, that's for sure. I heard him on the radio this afternoon playing the three Klavierstücke. Beautiful!" And the noted piano teacher and critic David Dubal called Firkušný "the preeminent Czech pianist of the twentieth century." In 1990 he received an honorary doctorate from Charles University in Prague and the order of T. G. Masaryk from President Vaclav Havel. Later in 1993, he received other honorary doctorates from Masaryk University in Brno and from Janáček Academy of Music and Performing Arts. Firkušný died in Staatsburg, New York in 1994. He was survived by a son, Igor Firkusny, and a daughter, Veronique Firkusny Callegari, a Barnard College graduate and award winning translator. In 2007, his ashes and those of his wife, Tatiana Nevolová Firkušný, were reburied together in an honorary place at the Central Cemetery in Brno, close to his first teacher, Janáček, and directly next to the grave of Czech composer Jan Novák. In 2012, coinciding with the 100th anniversary of his birth, there was a large festival held by Brno's Janáček Academy of Music and Performing Arts to commemorate the centennial, featuring many of his former alumni from the Juilliard School. In 2013, the Prague Spring Festival established the Rudolf Firkušný Piano Festival held in Prague. His student Carlisle Floyd's only piano sonata was written for Firkušný in the 1950s. Firkušný performed it once, at a Carnegie Hall recital. It then languished until being taken up in 2009 by the 74 year old Daniell Revenaugh, who studied it with the composer and made its first recording.