Кіріспе

Американдық саяси ғалым және тарихшы Роберт Чарльз Такер (29 мамыр 1918 жыл - 29 шілде 2010 жыл) – американдық саяси ғалым және тарихшы. Такер ең көп Иосиф Сталиннің өмірбаянын жазғандығымен және кеңестік саяси жүйені динамикалық, өзгермейтін емес деп қарастырған талдаушы ретінде танылды.

Өмірбаян

Канзас-Ситиде (Миссури штаты) туған ол Принстон университетінде кеңес танушысы болды. Ол Гарвард колледжін бітіріп, 1939 жылы B. magna cum laude, ал 1941 жылы A. M. дәрежесін алды. 1944–1953 жылдары Мәскеудегі Американ елшілігінде атташе болып қызмет етті. 1958 жылы Гарвард университетінен докторлық диссертациясын қорғады; оның диссертациясы кейіннен қайта жазылып, кітап ретінде жарияланды. Оның Иосиф Сталин туралы жазған өмірбаяны Американ славян зерттеулері қауымдастығы оның ең маңызды еңбегі деп санайды. Принстон университетінде Орыс зерттеулері бағдарламасын құрды және қайтыс болғанға дейін Саясат ғылымдарының профессоры-эмерит және IBM Халықаралық зерттеулер профессоры лауазымын атқарды. Текер Ресей және саясат саласындағы ғалым еді. Оның көзқарастары тоғыз жылдық (1944–1953 жж.) соғыс және соғыстан кейінгі Ресейдегі дипломатиялық және аударма жұмысымен (оның ішінде орыс әйелін АҚШ-қа әкелуге жасаған тырашаң әрекеттері), әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардағы (әсіресе тарих, психология және философия) кең ауқымды қызығушылықтарымен, сондай-ақ салыстырмалы саяси зерттеулерге (особие саяси мәдениет және басшылық теориялары) үлес қосуға бағытталған шығармашылық бастамаларымен қалыптасты. Текер Евгения (Евгения) Пестрецоваға үйленді, ол кейіннен онымен бірге эмиграция жасап, көп жыл бойы Принстон университетінде орыс тілін оқытты. Оның қызы Элизабет Marketplace, American Public Media радио бағдарламасының аға редакторы. Оның күйеуі, Текердің күйеу баласы Роберт Инглиш Оңтүстік Калифорния университетінде Саясаттану профессоры.

Негізгі идеялар

Такердің Гарвард университетіндегі докторлық диссертациясы философия саласында болды және кеңестік және батыстық теоретиктердің басым түсіндірулеріне қарсы келді. Ол жас және есейген Карл Маркс идеяларын байланыстырып, олардың саяси, экономикалық және әлеуметтік "мәніне" қарағанда "адамгершілік", "этикалық" және "діни" "негізіне" баса назар аударды. Оның қайта қаралып жазылған диссертациясы «Карл Маркстің философиясы және миф» (1961) деген атпен жарияланды, содан кейін революция, модернизация және тең бөлу туралы марксистік теорияларға арналған жаңаша эсселер жинағы, сондай-ақ Маркс, Фридрих Энгельс және Владимир Лениннің еңбектерінің толыққанды антологиясы жарық көрді. Такер патшалық және кеңестік саясатқа қатысты нақты көзқарастарды ұсынды. Ол кеңестік саяси басшылықтағы өзгерістердің Ресей саяси мәдениетінің сабақтастығынан да маңызды екенін айтты. Ол кеңес басшылығының саясатында идеологиялық ұқсастықтардан гөйі психологиялық айырмашылықтар маңыздырақ екенін және Ленин, Иосиф Сталин, Никита Хрущев, Леонид Брежнев және Михаил Горбачевтің өте әртүрлі тұлғалары мен ойлау жолдары болғанын мәлімдеді. Ол Ресейдің жоғарғы саяси басшыларының әртүрлі психологиялық ерекшеліктері жағдайды және мүмкіндіктерді әртүрлі қабылдауға және, өз кезегінде, саясатты қалыптастыру және іске асыру тәртібіне, сондай-ақ ішкі және сыртқы саясатқа өзгерістер енгізетінін атап өтті. Ол жүйелік өзгерістер 1917 жылғы қазанда большевиктер билікті басып алғанда және 1991 жылғы желтоқсанда Кеңес Одағы құлағанда ғана емес, сонымен қатар 1930 жылдардың ортасында Лениннің бір партиялық диктатурасы Сталиннің жеке диктатурасына айналғанда және 1950 жылдардың ортасында диктатордың өлімінен туған билік вакуумын толтырғанда да болғанын дәлелдеді. Ол кеңестік және посткеңестік Ресейдің саяси дамуы ерекше кезеңдерде жүргенін, олардың негізгі сәттердегі мүмкіндіктер арасындағы басшылық лауазымдағы адамдардың таңдауының нәтижесі екенін көрсетті. Такердің негізгі кезеңдері: Соғыс коммунизмі (1917–1921), Жаңа экономикалық саясат (1921–1928), Жоғарғыдан революция (1928–1937), Жаңа патшалық автократия (1937–1953), Ерігу (1953–1964), Тұрақсыздық (1964–1985) және Перестройка (1985–1991).

Сталиндік

Сталиндік Ресейде қасақана қалған кезде Такер психоанализдің невроз, паранойя және өзіне-өзі табыну теорияларымен терең ықпалдасты. Ол Сталинде осы белгілерді танып, «психологиялық қажеттіліктер», «психопатологиялық бейімділіктер» және «саяси психодинамика» Сталиннің «басшылық тұлғасының» ғана емес, сонымен қатар сталинизмнің «үкім ету жүйесі» және сталинизацияның осы жүйені орнату процесі – «Жаңа Царлық Автократия» екенін болжады. Менің пікірімше, сталинизмді тарихи тұрғыдан ерекше және нақты құбылыс ретінде тану қажет, ол тікелей ленинизмнен тумаған, бірақ ленинизм маңызды фактор болды. Сталинизм, құрамында консервативті, реакциялық немесе контрреволюциялық элементтер болғанына қарамастан, мәні бойынша революциялық құбылыс болды; жоғарыдан жүзеге асырылған сталиндік революция, оның басталуы мен даму жолына қатысты жағдайларға қарамастан, Ресей революциялық процесінің ажырамас бөлігі болды. Сталиндік революцияның себептерін түсіндіретін маңызды факторлардың қатарында – большевиктік революцияның мұрасы, Ескі Ресейдің мұрасы және Сталиннің санасы мен тұлғасы жатыр. Бұл тақырыптар салыстырмалы, теориялық және пәнаралық тұрғыдан дамытылды және Такердің ең маңызды еңбегінде – аяқталмаған үш томдық Сталиннің өмірбаянының басылған екі томында, сондай-ақ Сталин мен сталинизм туралы басқа да маңызды жұмыстарда кеңінен жазылған. Такер сталинизмді ленинизмнің «сөзсіз», «талап етуге келмейтін» немесе «қажетті» өнімі деп қарастырмады. Ол патшалық және сталиндік ұлтшылдық пен жеке меншікке құштарлықтың ұқсастығын, сондай-ақ 1930 жылдардағы «Жоғардан келген революцияның» қатыгездігін атап өтті. Бұл революцияның басты себептері – Сталиннің жеке, саяси және ұлттық билікке деген шексіз құштарлығы және жеке, саяси және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған тынымсыз ізденісі болды. Оның басты салдары – Сталиннің жеке диктатурасын нығайту, әскери-өнеркәсіптік кешеннің құрылуы, шаруалардың ұжымдастырылуы мен қалаға көшуі болды. Осы мақсаттарға жетудің басты құралдары – партиялық және мемлекеттік элиталарды қанды тазарту, экономиканы орталықтандырылған басқару, құл еңбек лагерлері, Украина мен Қазақстандағы геноцидтік ашаршылық болды. Сталиннің ақылға сыймайтын сезімдері, үрейі мен агрессиясы – оның рационалды түсініктерімен, бейімділіктерімен және есептеулерімен өріліп, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Кеңес Одағының ішкі және сыртқы саясатына шешуші әсер етті. Ерекше маңызға ие болғандар – Сталиннің орыс емес ұлттардың толық топтарын күштеп қоныстандыруы, соғыс одақтастарымен шебер келіссөздер жүргізуі, атомдық тыңшылық, соғыстан кейінгі Ресейде қатаң бақылауды қайта орнатуы, Шығыс Еуропаға кеңестік үкімдік орнатуы және АҚШ-пен суық соғыстың әскери-өнеркәсіптік, геосаяси және идеологиялық бәсекелестігі.

Десталинизация

1953 жылы Сталин қайтыс болғанда, Такер жеке және саяси себептермен "қатты қуанышқа" бөленді. Оның әйелі Евгения Пестрецоваға көп ұзамай АҚШ-қа виза берілді (ал оның анасы, жарым он жылдан кейін Хрущевке тікелей өтініш жасағаннан кейін, оларға қосылды). Такер кеңестік саясаттың, экономиканың және қоғамның біртіндеп, бірақ үзіліс-үзіліспен либералдануын, сондай-ақ кеңес-американ қарым-қатынастарының жақсаруын (қақтығыстың азайғанымен және ынтымақтастықтың артуымен) байқады. Такер үшін Сталиннің өлімі "Сталинизмнің орнын билік ету тәсілі, саясат және идеялардың үлгісі ретінде не алмастырады?" деген сұрақты тудырды. Кеңес саясатының басты мәселесі десталинизацияның "қажеттілігі, формалары, шектері және қарқыны" болды. Такер "Совет саяси ой-санасы" (1963 және 1971, қайта жаңартылған басылым) және "Кеңес Ресейіндегі саяси мәдениет және көшбасшылық" (1987) еңбектерінде Сталиннің ізбасарлары Сталиннен кейінгі саяси жүйені бір ауыздан құрмағанын көрсетті. Реформашыл және консервативті партия және мемлекет басшылары арасындағы билік және саясат үшін күрестің нәтижесінде олигархиялық жүйе пайда болды, олардың фракциялары мен коалициялары партия және мемлекеттік лауазымдардың қолдауын іздеді. Партия ішіндегі дауларды шешу үшін зорлық-зомбылықтан бас тартып, бюрократиялық тартыстарда бәсекелестерін озастырып, Хрущев партияны жандандырып, мемлекеттік бюрократияға қатысты оның жетекші рөлін қайта бекітті. Бірақ оның халықаралық және ішкі "асығыс әрекеттері" – ең бастысы, Куба зымырандық дағдарысы – оның Брежневтің "ұжымдық басшылығымен" құлауына әкелді, оның қымбат және ұзақ мерзімді әскери күшеюі (Такердің сөздерімен) "ісінген мемлекетке" және "шаршаған қоғамға" айналды. Горбачев гласность, перестройка және демократияландыруды революциялық идеологияның негізгі бөлігіне айналдырды, бұл осы ұғымдардың саяси мазмұны және саяси салдары туралы пікірталас тудырды. 1980 жылдардың соңында Горбачев "Брежнев доктринасын" қабылдамай, Ауғанстаннан кеңес әскерлерін шығарды және Кеңес блогының Шығыс Еуропа елдеріне өздерінің саяси жүйесін таңдауға мүмкіндік берді. Ең революциялық оқиға – 1990 жылдың соңынан 1991 жылдың соңына дейін Горбачев пен Борис Ельциннің ықпалымен Кеңес Одағы ыдырады, нәтижесінде 15 одақтық республика өздерінің ұлттық мемлекеттерін құруға мүмкіндік алды. Горбачев сол кезде КСРО-ның жанама сайланған президенті болды, ал Ельцин Ресей КСР-ның тікелей сайланған президенті болды, бұл ең ірі және маңызды одақтық республика еді. Горбачев пен Ельцин арасындағы бәсекелестік Такердің жоғары кеңес басшыларының тұлғалары мен санасы қақтығысты және өшпендікке толы болуы мүмкін деген пікірін нақты растады. Такер партия ішіндегі қақтығыстар кеңес саясатын қалыптастыру тәсілдері мен мазмұнындағы өзгерістердің катализаторы екенін ұзақ уақыттан бері айтып келді. 1957 жылы ол былай деп атап өтті: "Батыстағы кеңес зерттеулерінің ең маңызды кемшілігі, коммунистердің саясаттың 'монолиттік' жүйесіне деген үмітін әдетте сөзсіз қабылдауға бейімділік болды. Кеңес саясатында монолиттік біртүтастық емес, оның иллюзиясы басым. Биліктегі партия бейнелеушілер жасаған сияқты тәртіпті фаланга емес, және Лениннің 1921 жылғы партия бірлігі туралы белгілі қаулысы көбінесе бұзылған". Такер кеңес идеологиясы партияның жетекші лауазымдағы тұлғаларын бөліп немесе біріктіріп, партиялық тәртіпті әлсіретуі немесе күшейтуі мүмкін екенін жақсы білген. Горбачев жылдары реформашыл ресми идеология консервативті операциялық идеологиямен қақтығысты, бұл қақтығыс партияны бөліп жіберді. 1987 жылы Такер: "Марксизм-ленинизм" қазіргі уақытта маңызды мәселелерде әртүрлі түсіндіруге жол бермейтін қатаң анықталған догмалар жиынтығы емес, бұрынғыдай. Горбачев осы мәселе бойынша өзінің жеке көзқарасын ұсынады, бірақ оның партиялық әріптестерінің барлығы оны қолдамайтынын мойындайды". Шындығында, мұңдықтарды және арман-тілектерді еркін білдіру мемлекеттік-қоғамдық қарым-қатынастарды дестабилизациялады және демократияландырды, сонымен қатар кеңес жүйесін десталинизациялады.

Саяси мәдениет

Такер "нақты" және "идеалдық" мәдениетті, сондай-ақ "макро деңгей" және "микро деңгей" мәдениеттерін ажыратты. "Нақты" мәдени үлгілер "қоғамдағы басылымды тәжірибелерден" тұрады; "идеалдық" үлгілер "қабылданған нормалардан, құндылықтардан және сенімдерден" тұрады. "Макро деңгей" мәдениеті – қоғамның дәстүрлер мен бағыттарының "үлгілері мен кіші үлгілерінің күрделі жиынтығы"; "микро деңгей" мәдени элементтері – "жеке үлгілер мен олардың топтары". Мәдени үлгілер "көптеген адамдардың мінез-құлқы мен ойлау жолдарына әдет-ғұрыппен сіңірілген". Такер саяси ғалым емес, антрополог ретінде мәдениет тұжырымына мінез-құлықты, сондай-ақ құндылықтарды, көзқарастарды және сенімдерді қосты. Такер "саяси мәдениет тұжырымының аналитикалық құрал ретіндегі күштілігі (модернизация және даму сияқты макро тұжырымдамалармен салыстырғанда) оның микро/макро [және нақты/идеалдық] сипатында" екенін айтты. Ол осы төрт сипаттаманы жеке-жеке және әртүрлі үйлесімдерде, конфигурацияларда және өзара әрекеттесулерде зерттеді. Ол саяси мәдениеттің әртүрлі компоненттері "радикалды өзгерістер кезінде әртүрлі тағдырға ие болуы мүмкін" екенін болжады, әсіресе бір саяси жүйенің түрінен екіншісіне және саяси дамудың бір кезеңінен екіншісіне революциялық өту кезінде. Такер бұл гипотезаны Кеңес Одағынан алынған деректермен растады. 1987 жылы ол: "Жекеде бір ойлап, қоғамда конформист болу үлгісі, гласность саясаттың ұраны ретінде қолданысқа енгенімен бірге жоғалып кетпейді немесе түбегейлі өзгермейді. Бұл үлгіні өзгерту үшін уақыт, күш-жігер және, ең бастысы, азаматтардың ашық сөйлеуі және елде ұзақ жылдар бойы қалыптасқан жалғандықтан бас тартуы қажет" деді. 1993 жылы ол былай түсіндірді: "Коммунизм сенім жүйесі ретінде жойылып бара жатқанмен, [кеңес одағынан кейінгі Ресейде] кеңес кезеңінің нақты мәдени үлгілерінің көп бөлігі, соның ішінде 1917 жылғы революциялық үзілістен кейін қайта оралған "бюрократизм" әлі де берік тұр" деді. 1995 жылы ол қосты: "КПСС-тің тыйым салынуы, коммунизмнің мемлекеттік идеология ретінде жойылуы және КСРО-ның империялық құрылым ретінде ыдырауы терең мағынада Кеңес дәуірінің аяқталуын білдірді. Бірақ осы оқиғалардың кенеттен орын алуына байланысты, кеңестік мемлекеттік жүйе мен саяси мәдениеттің көп бөлігі 1990 жылдарға дейін сақталды". Такердің пікірінше, коммунистік партияның "идеалдық" және "макро" саяси мәдениеттері Кеңес Одағымен бірге құлдырады, бірақ патшалық және Кеңес Одағының "нақты" және "микро" саяси мәдениеттері посткеңестік Ресейдің жаңа үкіметтік, коммерциялық, құқықтық және моральдық мәдениеттеріне бейімделді. Ол патшалық саяси мәдениеттің кеңестік саяси мәдениетке және олардың бірігіп посткеңестік саяси мәдениетке тигізген әсерін атап өтті. Такер тарихи детерминист емес еді, бірақ ол Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Ресейде ғасырлар бойы қалыптасқан мемлекеттік басқару тірі және нығайып келе жатқанын байқады.

Авторитарлық саяси жүйелер

Текер «бір партияның қолдауымен жүргізілетін революциялық жаппай қозғалыстың режимі» деген тұжырымды қалыптастырды, оны коммунистік, фашистік және ұлтшыл түрлері бар авторитарлық режимнің жалпы түрі деп қарады. Текердің мақсаты – авторитарлық саяси жүйелер мен әлеуметтік қозғалыстарды түрлі елдерде және түрлі уақыттарда салыстырып зерттеуге мүмкіндік беру болды. Ол Кеңес Ресейінің тарихы «ұйымдастырушылық құрылымдар мен ресми тізілімдердің сабақтастығы шеңберінде әртүрлі қозғалыстар мен әртүрлі Кеңес режимдерінің бірі» екенін болжады. Текер кеңес басшысының психикалық денсаулығына және оның саяси өзгерістер мен сабақтастыққа тигізетін әсеріне ерекше мән берді. Қозғалыс режимінің басшысының психологиялық немесе психопатологиялық қажеттіліктері мен тілектері – «саяси механизмнің қозғаушы күші», ал қозғалыс режимі – «басшының бастапқы эмоцияларын саяси мінез-құлықта білдіруге арналған өте күрделі құрал». Сталиннің өзін-өзі мақтауы, билікке құмарлығы, мегаломаниясы, паранойясы және қатыгездігі – Сталиндік «шынайы мәдениеттің», қолданыстағы идеологияның, «авторитарлық шешім қабылдаудың», ішкі және сыртқы саясаттың, саясатты іске асыру мен қарсылықтың, мемлекеттің қоғамға енуі мен үстемдігінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады. Текер Сталиннің ниеттерін және сенімдерін сипаттап, құжаттаумен шектеліп қоймай, олардың психологиялық себептерін, өзара әсерлесуде дамуын және Сталиннің өзі үшін, сондай-ақ Сталиндік билік үшін нақты салдарларын түсіндіруге тырысты. Текердің кеңес басшыларының әртүрлі ой-өрісі мен біліктілігіне назар аударуы, оның тоталитарлық модельге жасаған ерте сын-ескертпесін нығайтты, ол автократтар мен олигархтардың институционалдық патологиялары мен ерекшеліктеріне жеткіліксіз назар бөлгені үшін айыпталды. Текер тоталитарлық модельді сондай-ақ «монолиттік» және «монополистік» режимдердегі қақтығыстар мен жіктерге, тиімсіздіктерге және үйлеспеушіліктерге, «департаментализмге» және «жергіліктілікке» немқұрайлы қарағаны үшін де сынады. Ол автократтың жақын серіктері көбінесе ащы бәсекелестер болғанын, партияның қатардағы қызметкерлері жиі өз басшыларынан жағымсыз ақпаратты жасырғанын және «туысқандық топтар» немесе «кландар» мемлекеттік бақылауға бейресми және тапқыр жолдармен қарсылық көрсеткенін атап өтті. Сталиндік Ресейде тоғыз жыл тұрып, жұмыс істеген Текер КСРО-дағы күнделікті өмір туралы мол тәжірибелік білімге және инстинктивті түсінікке ие болды, оған отбасы, достар, жақсылықтар, жұмыс және бюрократия, сондай-ақ қорқыныш, жетіспеушілік, қуғын-сүргін, қадағалау және екіжүзділік кірді. Ол совет тоталитаризмінің идеалдары мен шындығы арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды сезіне де, талдай да білді. Тоталитарлық модель советтанудың басым ұлттық компоненті болғандықтан, Текер кеңестік саясатты көбірек және жақсырақ салыстырмалы талдауға және негізгі саяси ғылыммен өзара тиімді байланыстарға шақырды. Ол советтанудың «теориялық оқшаулануын» және кеңестік саясаттың «бірден-бір тақырып» екені туралы кең таралған пікірін қабылдамады.

Саяси басшылық

Текер кеңес және патшалық Ресейдің саяси басшыларын, сондай-ақ әр түрлі жағдайлардағы саяси басшылықтың түрлерін салыстырды. "Саясат – көшбасшылық" (1981) еңбегінде ол көшбасшылықты "саясаттың мәні" деп атады. Ол басшылықтың диагностикалық, ұсыныс берушілік және жұмылдыру функцияларын талдады. Ол "саяси көшбасшылық процесін", "әлеуметтік қозғалыстар арқылы көшбасшылықты" және "көшбасшылық пен адам жағдайы" тақырыптарын зерттеді. Ол көшбасшының жағдайды қалай түсінуінің өзін-өзі орындалатындыққа ие екенін және оны түрлі аудиторияға тиімді жеткізу қажеттігін атап көрсетті. Сондай-ақ, ол "нақты деп танылған жағдайлар өз салдарынан нақты болады" деген негізгі әлеуметтік-психологиялық қағиданы жеткізді: Саяси процеске көптеген материалдық факторлар әсер етеді, бірақ оның басты орны санада. Бұл көшбасшылар туындаған жағдайлардың себептерін біліп, талдағанда, жағдайлардың мәнін түрлі мәселелермен байланыстырып түсіндіргенде, саяси қауымдастықтар үшін проблемалық жағдайды анықтағанда және ұжымдық әрекеттерге қатысты дұрыс шешімдерді қабылдағанда ғана емес, сонымен қатар басшылық саясатына жағымды жауап беруге шақырғанда, ізбасарлардың санасындағы ой-сана процестері де маңызды рөл атқарады. Текер конституциялық және конституциялық емес мемлекеттерді, әсіресе олардың саяси мәдениеттерін және басшылықтың артықшылықтарын салыстырды: Конституциялық мемлекеттік құрылымдарды ерекшелендіретін нәрсе – ешкімнің, биліктегі адамның, биліктегі үкіметтің немесе биліктегі партияның "Мемлекет – менмін" (L'Etat, c'est moi) принципі бойынша әрекет етуге құқығы жоқ. Себебі мемлекет – азаматтардың бірлестігі, олардың басқаратын және конституцияда бекітілген заңдар жүйесі. Нәтижесінде мемлекетке адалдық пен биліктегі белгілі бір үкіметтің саясатына келісім немесе осы үкіметті ұлт үшін қажет деп қабылдау арасында айырмашылық туындайды. Бұл – саяси мәдениет ретінде конституционализмнің мәні; саяси топтар мен партиялардың ашық көптігі осы айырмашылықтың институционалдық нәтижесі болып табылады. Конституционализм болмаған жағдайда, тіпті конституциялық харта ресми түрде жарияланса да, билік органдары берілген үкіметтің немесе биліктегі партияның саясатына келіспеушілікті немесе үкіметтің өзін мақұлдамауды мемлекетке қарсы адалдықсыздық деп санайды. Олар: "Мемлекет – бізбіз" (L'Etat, c'est nous) дейді. Қысқасы, Такер саяси көшбасшылықтың маңыздылығын атап өтті. Ол автократтардың психологиялық ерекшеліктерінің, олардың жеке және саяси басымдықтарының, саясатты жасау және басқару қабілеттерінің әртүрлі екенін айтты. Ол олигархтардың мүмкіндіктер мен кемшіліктерді әртүрлі қабылдайтынын және олардың билік пен саясат үшін күрескенін, әсіресе тарихи бұрылыс кезеңдерінде, мүмкіндіктер болғанда атап көрсетті. Ресей тарихын жан-жақты зерттеген Такер патшалық автократия мен революциялық қозғалыстың өзара әрекеттесуін зерттеді. Ол большевизмнің марксистік емес, орыстық тамырларын атап өтті. Ол Лениннің бір партиялық диктатурасы мен Сталиннің бір адамдық диктатурасы арасындағы айырмашылықты көрсетті. Ол патшалық және сталиндік мемлекет құрылысы мен әлеуметтік инженерияның ұқсастығын көрсетті. Ол кеңестік және посткеңестік Ресейде сталиншіліктен арылудың ішкі және халықаралық саясатын түсіндірді. Ол "екі Ресейдің" арасындағы антагонизм, алаңдаушылық және үйлеспеушілік патшалық, коммунистік және посткоммунистік режимдердің заңдылығын, тиімділігін және тұрақтылығын әлсіреткенін айтты.

Коммунистік зерттеулер және әлеуметтік ғылымдар

Саяси ғылымдағы салыстырмалы зерттеушілердің жас ұрпақтары саяси ғылым мен салыстырмалы саясат саласына коммунистік жүйелерді салыстырмалы зерттеуді енгізудегі Таккердің алдыңғы қатарда болғанын білмеуі мүмкін. 1969 жылы ол Карнеги корпорациясының гранты бойынша Американың білімді қоғамдар кеңесі демеушілік еткен Коммунистік зерттеулерді салыстырмалы жоспарлау тобының төрағалығын қабылдады. Оның алты жылдық төрағалық етуі кезінде жоспарлау тобы коммунистік режимдердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарына жаңа жарық түсіретін бірқатар халықаралық конференцияларды ұйымдастырды. Осы конференциялардың нәтижелері бірнеше томдық жинақтар арқылы ғылыми қауымдастыққа жеткізілді. Таккердің төрағалық етуі сонымен қатар Коммунизмді салыстырмалы зерттеулер туралы жоспарлау тобының ақпараттық бюлетенін кеңейтті, онда оның тақырыбы бойынша қысқаша талқылаулар жарияланды. Жоспарлау тобының көптеген жұмыстарының интеллектуалды бағытын оның "Мәдениет, саяси мәдениет және кеңестік зерттеулер" атты мақаласы белгіледі. Бұл мақала 1971 жылы Нью-Йорктің Харриман қаласындағы Арден Хауста өткен Коммунистік саяси мәдениет конференциясы үшін жазылған. Кейіннен Political Science Quarterly (1973) журналында жарияланып, оның "Совет Одағындағы саяси мәдениет және көшбасшылық" (1987) кітабының алғашқы тарауы ретінде шықты, бұл мақалада "егер коммунизм іс жүзінде жаңа мәдени жүйе [марксизм] мен ұлттық мәдени этика элементтерінің қоспасы болса, онда ұлттық мәдени этиканың айырмашылықтары әртүрлі [марксистік] қозғалыстар арасындағы дамудың әртүрлілігі мен мәдени шиеленістікті тудыратын факторлардың бірі болады" деген гипотеза айтылды. Жоспарлау тобының келесі конференциялары осы айырмашылықтар мен дамудың әртүрлілігін зерттеді, соның ішінде Таккер назардан тыс қалдырған үшінші элементті – импортталған шетелдік мәдениеттің компоненттерін, оның ішінде технологияны, бірақ ол оған өте жақсы қабылдады. Сталин туралы үш томдық еңбегі үшін (үшінші томы қайтыс болған кезде аяқталмаған) танымал болғанымен, Таккердің ғылыми еңбегі, басқа себептермен қатар, коммунизмді зерттеулерді, әсіресе кеңестік зерттеулерді тар аймақтық зерттеулерден алып тастау және оларды саяси ғылым мен әлеуметтік ғылымдар шеңберіне енгізуге көмектескені үшін маңызды болды. Оның кеңестік зерттеулерді осы бағытта жылжытуға деген ниетін оның ерте еңбектерінің бірінен табуға болады – "Америкалық саяси ғылымдар шолуында" (1961) жарияланған "Қозғалыс режимдерінің салыстырмалы саясатына қарай" атты мақаланың бірінші бетінде. Бұл мақала Таккердің ерте очерктерінің маңызды жинағында қайта басылды ("Советтік саяси ой" (1963; қайта жаңартылған басылымы 1971)), онда "Дуальді Ресейдің бейнесі" сияқты маңызды очерктер бар – кеңестік және ресейлік саясат бойынша аспирантура мен бакалавриат курстарында оқылатын классикалық шығарма. Таккердің Сталин туралы жоғары бағаланған еңбегі психолог Карен Хорнидің теорияларына сүйене отырып, қорқынышты (және әлі де Ресейдегі кейбір адамдар құрметтейтін) кеңестік көшбасшы туралы түсінік берді және саяси көшбасшылықты түсіну үшін психологиялық теориялардың маңыздылығын көрсетті. Таккер Сталиннің қатыгездігін, параноясын және ақыл-ойының ерекшеліктерін сипаттаумен шектеліп қоймай, Сталиннің психологиялық құрамын түсіндіруге көбірек көңіл бөлді. Сол кезде Хорнидің теориясы оған өте пайдалы болды. Ол Хорнидің еңбегінде "невротикалық мінез-құлықтың құрылымын" зерттейді, оған "тақсырлық іздеу" және "ақталу үшін жеңіске жету қажеттілігі" сияқты қасиеттер кіреді. Ол 1950 жылы шыққан "Нейроз және адам өсуі" атты кітабынан ерекше әсер алды, ол кезде ол Мәскеудегі Америка елшілігінің қызметкері болып жұмыс істеді. Жарты ғасырдан кейін ол өзінің ой-пікірін қалыптастыруда осы еңбектің рөлін ашық мойындады: "Психология кітабынан алынған осындай абстрактілі категорияларды қолданудың орнына, мен енді осы кітапты биографтың өзінің тақырыбын жеке тұлға ретінде бейнелеудегі әрекетіне басшылық ретінде пайдаландым". "[Хорнидің] ерекше гипотезасына" деген "интеллектуалдық қызығушылығына" қарамастан, Таккер ақырында өзінің Сталин туралы өмірбаянының "бастапқыда жоспарланған саяси ғылым трактаты" болмайтынын мойындады. Алайда ол "бұл кітап тарихи беделді адамның өмірбаянына айналған жоқ" деп те қосты. Бұл оның кеңестік зерттеулер мен әлеуметтік ғылымдарды үйлестіруге деген ұмтылысынан көбейіп келе жатқан күйзелісті білдіруі мүмкін, алайда ол өзінің студенттері мен әріптестерінің осындай әрекеттерін қолдады. Таккердің саяси көшбасшылыққа деген қызығушылығы тек Сталинмен ғана шектелмеді. Шындығында, ол саяси көшбасшылық тақырыбын өте кең контексте қарастырды, 1981 жылы жарық көрген "Саясат – көшбасшылық ретінде" атты кітабында саясатты билік емес, көшбасшылық ретінде қарастырды. Мұндай көзқарас, Таккердің пікірінше, қоғамды зерттеушілер үшін пайдалырақ болды, өйткені ол көбірек мәліметтерді қамтиды және саясатты билік ретінде қарастыратын дәстүрлі көзқарасқа қарағанда саяси талдау үшін көбірек мүмкіндіктер ашты. Кітаптың 1995 жылы қайта жаңартылған басылымының кіріспесінде Таккер саяси көшбасшылықты зерттеуде оны басшылыққа алған екі негізгі қағиданы қайта айтты: (1) "саяси көшбасшылық мемлекеттер мен басқа да адамзат қоғамдарының өмірінде маңызды рөл атқарады"; және (2) "көшбасшылық – терминнің өзі жағымды резонанс тудырса да – адам ісінде жақсы күшке ғана емес, сонымен қатар қанаушы күшке де айналуы мүмкін". Оның жинақталған еңбектері осы екі қағиданың дұрыстығын нақты көрсетті.