Кіріспе

Джон Гарднердің 1971 жылғы романы

«Грендель» – американдық автор Джон Гарднердің 1971 жылғы романы. Бұл көне ағылшын поэмасы «Беовульфтың» бір бөлігін басты қарсыласы Гренделдің көзқарасынан қайта баяндау. Романда Грендел анти-қаһарман ретінде бейнеленген. Роман әлемде мағына іздеу, әдебиет пен мифтердің күші, жақсылық пен жамандықтың мәні туралы мәселелерді қамтиды. 1973 жылғы сұхбатта Гарднер: «Грендельде Батыс өркениетінің негізгі идеяларын – он екідей болса керек – қарастырғым келді. Оларды монстрдің дауысымен, оқиғасы белгілі болғанда, түрлі философиялық көзқарастармен (әсіресе Сартрмен) зерделеп, не істей алатынымды, шыға аламын ба деп көрейін» деді. Тағы бір сұхбатта ол Гренделді «Сартрдың философиялық ұстанымын көрнекілеу үшін» пайдаланғанын және «Гренделдің көп бөлігі Сартрдың «Болу және жоқ нәрсе» еңбегінен алынған» деп атап өтті. «Грендель» Гарднердің ең танымал және жақсы бағаланған туындыларының біріне айналды. Романның бірнеше басылымында Эмиль Антонуччи салған Гренделдің басының қаламмен және сыямен салынған суреттері бар. Роман жарық көргеннен кейін он жыл өткен соң, ол 1981 жылы «Grendel Grendel Grendel» анимациялық фильміне бейімделді.

Өмірбаян

Негізгі сюжет «Беовульфтен» алынған, ол белгісіз авторлыққа жататын және көне ағылшын тілінде жазылған, шамамен 1000 жылға дейінгі қолжазбада сақталған батырлық поэма. Поэмада гет жауынгері Беовульфтің батырлық ерліктері баяндалады, ол үш қарсыласпен күреседі: Грендел, Гренделдің анасы және кейінірек, өмірінде аты-жөні белгісіз айдаһар. Алайда Гарднердің қайта баяндауы Гренделдің экзистенциалистік көзқарасынан оқиғаны ұсынады, Беовульф келгенге дейінгі кейіпкерлердің тарихын зерттейді. Беовульф романда салыстырмалы түрде шағын рөлде көрінеді, бірақ ол Гренделге қарсы тұрып, оны өлтіре алатын жалғыз адам болып табылады. Айдаһар барлық нәрсені білетін және жалыққан кейіпкер рөлінде бейнеленеді, оның даналығы Гренделге «алтын іздеп, оған отыруды» айтумен шектеледі; романдағы оның жалғыз әрекеті – Гренделге қылыш шабуылына төтеп беруге қабілетті сиқырлы күш сыйлау (Гарднер түпнұсқада тапқан қасиет). Гарднер өзінің Грендел кейіпкерін Жан Пол Сартрдың үлгісінде жасағанын түсіндірді, онымен махаббат-нафрат қарым-қатынаста болғанын мәлімдеді: «Ол зиялы, бейнелі және моральдық тұрғыдан қорқынышты, бірақ ол керемет жазушы және ол айтқанның бәріне сенесің, кем дегенде, сол сәтте, оның айту әдісіне байланысты. «Гренделде» мен Беовульф жындысын Жан Пол Сартр ретінде бейнелеу идеясы келді, және Грендел айтқанның бәрін Сартр әртүрлі көңіл-күйлерде айтқан».

Сюжет

Алғашқы көріністе Грендел ақымақтыққа ашуланып, қошқармен қысқаша күреседі. Содан кейін ол аспаннан неге жануарлардың ақыл-ойы мен қадір-қасиеті жоқ екенін сұрайды; аспан жауап бермейді, бұл оның ашуын одан әрі қоздырады. Грендел үңгірден өтіп, өзінің үңгірінде "Харт" деп аталатын Хротгардың мед залына шабуыл жасаған түнге дейін үнсіз анасымен кездеседі. Кейіннен Грендел өміріндегі алғашқы оқиғаларын еске алады, балалық шағынан бастап өзі, анасы және сөйлесе алмайтын басқа да жаратылыстар мекендейтін үңгірлерді зерттеуден бастайды. Ол балалық шағында ағашқа ілігіп, адамдармен қорқытылғанда, анасының құтқаруымен ғана құтылғанын еске алады. Хротгар билікке келген кезде Харттың қақпасында соқыр ақын пайда болады, оны Грендел "Шейпер" деп атайды. Ол ежелгі жауынгер Скилд Шефингтің Гренделді азғырғаны туралы миф айтады. Бұл әңгіме ойлап қойылған болса да, Грендел алыстан тыңдап, оған әсер етеді және Шейпердің жалған әңгімелерімен эмоционалды байланысынан ұялады. Грендел үңгіріне оралғанда, анасымен сөйлесе алмайды, сондықтан өзін оқшау сезінеді. Ол жер асты өзенімен аждаһаның үңгіріне жүзеді. Барлығын білетін аждаһа Гренделмен Шейпердің сөйлеу қабілетін талқылайды. Аждаһа мен Гренделдің аждаһаның экзистенциалдық нигилизмі туралы философиялық келіспеушіліктері бар, ал Грендел үңгірден ашулы және шатасқан күйде шығады. Шейперді тыңдап жатқанда Гренделді Харттан келген күзетшілер байқайды. Одан кейінгі шайқаста Грендел аждаһардың өзін сиқырлап, қару-жараққа қарсы екенін біледі. Өзінің күшін түсінгеннен кейін, ол Хартқа шабуыл жасай бастайды. Гренделге Унферт есімді тане қарсы шығады, Грендел оны мазақтап, күресуден бас тартады. Грендел бірнеше күннен кейін оянып, Унферт оны үңгірге ертіп келгенін түсінеді. Грендел Унфертті мазақтауды жалғастырады, содан кейін тане шаршаудан құлап түседі, содан кейін оны Хартқа алып кетеді, ол күндерін күйзеліске ұшыраған ортақ өмір сүреді, осылайша оны өзі қалаған батырлық өлімнен айырады. Харт адамдарымен соғысқан екінші жылы Грендел өзінің шабуылдары Хротгардың беделін түсіргенін, бұл да Игмод есімді жаулас ақсүйектің билікке қол жеткізгенін айтады. Хротгар биліктен айырылып қалудан қорқып, Гигмод пен оның халқы Гельмингтерге шабуыл жасау үшін әскер жинады. Ұрыс орнына Хигмод бірнеше келіссөздерден кейін Хротгарға өз қарындасы Велтеоуды әйел ретінде ұсынады. Wealtheow сұлулығы Гренделді қозғап, бұрынғыдай, монстрдың Хартқа шабуыл жасауына кедергі келтіреді. Ақырында, Грендел Уэльтеоуды өлтіруді шешеді, өйткені ол аждаһар түсіндірген идеяларға қауіп төндіреді. Оны тұтқындағаннан кейін, ол оны өлтіру мен өлтірмеудің бірдей мәнсіз әрекеттер болатынын түсінеді және ол Велтеоуды өлтірмеу арқылы тағы бір рет адамзаттың және діннің логикасын шатастырғанын біліп, кері шегінеді. Кейін Грендел Хротгардың немере інісі Хротхулфтың Қызыл Ат есімді шаруамен диалог арқылы Дания қоғамындағы екі тап туралы түсінігін дамытатынын бақылайды: тегндер мен шаруалар. Қызыл Ат Хротульфте революциялық рухты оятады. Грендел діни рәсімді көріп, оған ескі дін қызметкері Орк жақындап, Гренделді олардың басты құдайы, Жойғыш деп санайды және оны әңгімеге тартады. Үш діни қызметкер жақындап, Оркты жазалағанда, Грендел қорқынышқа бой алдырып, қашады. Даниялықтарды бақылап, Грендел бір әйелдің атақты тегннің келуін болжағанын естиді, содан кейін Шейпердің өліміне куә болады. Үңгірге оралғанда, анасы қатты абыржығандай көрінеді. Ол бір рет түсініксіз сөзді шығарады, бірақ Грендел оны елемеді, содан кейін ол Шейпердің жерлеу рәсіміне барады. Кейінгі кезде ол анасының әлі де үндеу сөздерін естіп оянады да, тағы да бір қорқынышты сезімге ұшырайды. Грендел Данияға шетелден он бес саяхатшы келгенін айтады. Өздерін Гигелак билеген Геаттар деп танытқан келушілердің даниялықтармен қарым-қатынасы нашар. Олар келгеннен кейін Грендел олардың басшысы Беовульфтің табандылығын және оның тілінің сөздеріне сәйкес қозғалмауын байқайды. Грендел Беовульфтің көздерінде зорлық-зомбылыққа деген құмарлықты көріп, оның ақылсыз екенін айтады. Қараңғы түскенде Грендел шабуыл жасайды. Ол барлық ер адамдар ұйықтап жатыр деп ойлап, залды бұзып кіріп, бір адамды жейді. Екінші ұстаған жігіт Беовульф екен. Олар ашулы күрес жасайды, бұл кезде Беовульф жалындаған, аждаһарға ұқсас тұлғаға айналып, аждаһар Гренделге ұсынған көптеген идеяларды қайталайды. Беовульф Гренделдің қолын жұлып алады, монстр қашып кетеді. Грендел өзін бір құдыққа тастайды (Грендел секіріп барып өледі ме, жоқ әлде оқырманның түйсігіне байланысты ма), және өлімінде оның сезімі қуаныш па екенін ойлайды.

Кейіпкерлер

Гарднер өзінің романына түпнұсқа поэмадағы барлық кейіпкерлерді қосады, бірақ көптеген рөлдерді күрт өзгертеді. Мысалы, Беовульф романың соңғы бөлігінде ғана көрінеді және басқа кейіпкерлермен азаяқ диалог немесе өзара әрекеттесуде болады. Автор сондай-ақ бірнеше маловаты кейіпкерлерді де енгізеді. Грендел – романның басты кейіпкері және өзін-өзі «монстр» деп сипаттайтын, романда баяндаушының дауысы берілген. Гренделдің анасы – Беовульфтен қарсылас, ұлымен бірге су асты үңгірінде өмір сүреді. Ұлынан айырмашылығы, ол сөйлей алмайды және үңгірінен тыс әлемге қызығушылық танытпайды. Беовульф – Гренделді өлтіретін геаттық батыр. Романда оның есімі ешқашан айтылмайды. Оған айдаһарға ұқсас қасиеттер берілген. Хротгар – даниялықтардың жауынгері және патшасы. Шейпер – Хротгардың сарайындағы соқыр арфашы және әңгімеші. Ол құрамындағы ойдан шығарылған оқиғалар арқылы Гренделдің Дания үшін қауіпті бейнесін қалыптастырады. Шейпердің шәкірті – Шейпер қайтыс болғаннан кейін оның орнын басатын жас шәкірт. Унферт – Гренделге қарсы тұрып, жеңіле алмайтын скилдинг жауынгері. Веалтеоу – даниялықтардың патшайымы және Хротгардың әйелі. Хротхулф – Хротгардың жесім қалған жүрекжары. Фреавару – Хротгардың жасөспірім қызы. Гигмод – Хельмингтердің патшасы және Веалтеоудың бауыры. Айдаһар – ежелгі, барлық нәрсені білетін, зор қорғаулы аң, Грендел кеңес алу үшін оған барады. Бұл Гренделдің қиялынан туған нәрсе болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл айдаһар Беовульф поэмасындағы айдаһармен бір болуы мүмкін, өйткені ол адам қолынан өлімін көре алғанын айтады, сондай-ақ оның өлімі оның тегінің соңы болмақ, яғни ол соңғы айдаһар. Қызыл Жылқы – Хротхулфтің ақсақал кеңесшісі. Орк – егде жасы мен соқырлығымен белгілі скилдинг дін қызметкері.

Гренделдің суреті

Пулитцер сыйлығының иегері Джейн Смайли Гарднер Гренделді кез келген нәрсенің қараңғы жағының қажеттілігін білдіретін метафора ретінде пайдаланады; батырдың қадірі оған қарсы тұратын жаудың күшімен өлшенетінін айтады. Гренделдің көзқарасы арқылы Беовульф дастанының кем дегенде бір бөлігін заманауи тілмен баяндау, оқиғаны жаңа перспективадан қарауға мүмкіндік береді, сонымен қатар оны қазіргі заманға жақындастырады. Алғашқы шығармада Грендел көбінесе физикалық жаратылыс ретінде бейнеленсе, мұнда оның жан дүниесіне үңіліп қарауға мүмкіндік туады. Грендел анасымен оқшау және жалғыз өмір сүреді, ал анасы қарт жасында баласына шындықтан көмектесе алмайды. Өзінің тектің жалғыз өкілі ретінде ол ешкіммен жақындық таба алмайды және түсініктікке немесе байланысқа зәру болады. Грендел оны жек көретін және қорқатын адамдармен күрделі қарым-қатынас құрайды. Ол өзін адамзаттың бір бөлігі деп сезінеді және оларды жеуге құштар болса да, олардың істері оны әсерлендіреді. Ұзақ ғұмыры оған олардың өмірінің қалай өрбуін көруге мүмкіндік береді, ал олардың мінез-құлқы мен логикасы оны қызықтырады. Ол жалғыздыққа қадалып, мәңгілік өмірге ие болғандықтан, оның азапты жағдайы мен жалғыздығы одан әрі күшейеді, өйткені ол тек шайқаста ғана жеңіле алады және барлық адамдық қарулардан қорғалған. Ол Беовульфпен болған кездесуі арқылы ғана азапты өмірінен құтылады.

Қабылдау

Д. Кит Мано «Нью-Йорк Таймс» кітап шолуында «Гренделді» жоғары бағалап, былай деп жазды: «Джон Гарднердің «Гренделі» – өзінің аңыз: аянмен, қараңғы сезімдермен, құлшынумен, көтеріліспен толы, жалпылама нәрселермен сіңген. Гарднердің ерекше тереңдігі немесе көріністері соншалықты ойға жетекті, тіпті оның шебер ақындық прозасын екінші орынға ысырады». Тағы бір «Таймс» сыншысы Ричард Лок романды «ерекше жетістік – өте қызықты, жаңашыл және шебер, толығымен сүйкімді, әсерлі, ой мен сезімге толы» деп мәлімдеді. «Киркус Ревюс» та «Гренделді» жақсы бағалап, «Гарднер қызықты оқиға айта отырып, метафизикалық ұғымдарды шеберлікпен қолдануын көрсетеді» деді. Кітап 1972 жылғы ең үздік роман үшін «Мифопоэтик» сыйлығына ұсынылды. Диана Атилл өзінің «Стет» атты естеліктерінде осы кітапқа ерекше тоқталды, онда ол Ұлыбританиядағы «Андре Дойч» баспасымен редактор ретінде өткен он жылдықтарын қамтыды. ««Беовульфты» оқуға тура келгенінен Оксфордқа деген ықыласым азайды, сондықтан Нью-Йорктік агент осы романды ұсынғанда, оны ашуға батам келмеді. Егер олай болмағанда, мен үлкен қуаныштан, шынайы қиялынан айырылып қалар едім».

Киноға бейімделу

Гарднердің романы негізінде жасалған австралиялық «Grendel Grendel Grendel» анимациялық фильмі 1981 жылы VHS форматта шектеулі санда шықты. Фильмде Гренделдің дауысын Питер Устинов сомдады, және роман сияқты, бұл фильм де Гренделдің көзқарасынан баяндалады. Фильм түсті анимациялық фильм болып, шамамен 90 минутқа созылады. 2004 жылы Брюс Смитонның фильмге арналған саундтрегі 1M1 Records лейблінде жарық көрді.

Қатты

1982 жылы британдық неопрог тобы Marillion кітап негізінде құрылған "Grendel" атты 17 минуттық күрделі туынды жазды. Ән бастапқыда олардың алғашқы синглы "Market Square Heroes" (қазір қайта басылмайды) 12 дюймдік нұсқасының B жағы ретінде шықты. Бұл ән сондай-ақ "B'Sides Themselves" жинағында және "Script for a Jester's Tear" атты алғашқы альбомының екі дискілік қайта жазылған нұсқасында жарық көрді. Америкалық альтернативті рок тобы Sunny Day Real Estate кітап негізінде "Grendel" атты ән жазды, ол 1994 жылы шыққан олардың алғашқы альбомы "Diary" (Дневник) құрамына енді.

Опера

2006 жылғы 8 маусымда Лос-Анджелес опера театрында роман негізінде жазылған операның тұңғыш көрсетілісі өтті. Музыкасын Эллиот Голдентал жазды, либретто авторы – Джули Таймор мен Дж. Д. МакКлэчи. Таймор бұл қойылымды режиссерлік етті. Грендел рөлін бас-баритон Эрик Оуэнс, айдаһар рөлін меццо-сопрано Денис Грейвс, Шейпер рөлін тенор Ричард Крофт, Уэльтеоу рөлін сопрано Лора Клейкомб, ал Унферт рөлін тенор Джей Хантер Моррис орындады. Бейовульфтің би рөлін Десмонд Ричардсон сомдады. Опера 2006 жылдың жазында Нью-Йорк штатының театрында, Линкольн орталығы фестивалі аясында Нью-Йорк қаласында қойылды.