Кіріспе

19-20 ғасырдағы әзірбайжан журналисі және драматургі Нажаф бей Фатали оғлы Вазиров (17 ақпан 1854 – 9 шілде 1926) – әзірбайжан драматургі және журналисі болған.

Өмір

Вазиров Шушада (сол кезде Ресей империясының Елизаветполь губерниясы, қазіргі Әзірбайжан) дүниеге келді және бастауыш білімін де сол жерде алды. 12 жасында мектепке жіберілді. Үш айдың ішінде оқу мен жазуды үйренді. Бір жылдан кейін колледжге жіберілді, онда орыс әліпбиін үйрету үшін профессорға берілді. Жаңа профессоры армян "Мкиртич" еді, ол оны әділетсіз ұрып-соқты. Барлық қиындықтарға шыдай алмағандықтан мектептен қашып кетті. "Хиш" (Әзірбайжан қаласы) тұрғыны оны алып, Вазировтың орыс тілін білетінін растайтын құжат алуға тырысты, соның арқасында ол ресми хаттар жаза алатын болар еді. 1868 жылы, анасының қарсылығына қарамастан, Бакуге келді. Анасы оның бұрынғы қызметінде қалуын қалады, өйткені өмірі оған оңайырақ болар еді. Анасы жұмыс істеп, ақша табады. Бакуге келген соң, ол ақылды болғандықтан мектепке қабылданды. Бакуде бір жыл тұрып, туыстарымен бірге өмір сүрді. Бір жылдан кейін оған стипендия беріліп, тұратын жер берілді. Бакудегі гимназияны күміс медальмен бітірді. 1873 жылы, алтыншы сыныпта оқып жүргенде, алғаш рет орыс театрына барды. Ол қойылымға қатты әсерленді. Келесі күні гимназиядағы "Хасанбай Маликов" деген профессорынан әзірбайжан театрлық қойылымдары бар ма деп сұрады. Маликов "Мирза Фатали Ахундовтың" "Хаси Қара" пьесасын тапты. Ол басқа әзірбайжандық оқушылармен бірге мектепте комедиялық қойылымды қоюға белсенді қатысты. Күнде кешкі астан кейін пьесаны жаттықты. Оның профессоры "Хасанбай Маликов" репетицияларға көмектесетін. Қойылым күні көп адам болды, соның ішінде Баку қаласының әкімі "Старосельский" де бар еді, барлығы қойылымнан ләззат алды. Қойылымнан кейін қала әкімінің хатшысы "Хасанбай Хабиббаев" оқушыларға банкет берді. Сол түні оның профессоры "Хасанбай Маликов" пьесаның авторы "Мирза Фатали Ахундовқа" құттықтау хат жолдады. "Мирза Фатали Ахундов" екі беттік хатпен жауап беріп, өте қуанғанын білдірді. Гимназиядағы соңғы екі жылында ол сабақтар беруді бастады. Гимназия оған түске дейін сабақ беретін бөлме берді, ал кейін өзі оқитын. Көп оқығандықтан денсаулығы нашарласа да, ол тырысып жұмыс істеді. Гимназияны бітірген соң, 600 манаты болды. Вазиров Санкт-Петербургтегі Петровское Разумовское ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы академиясына түсті. Ақшасы біткен соң, қаржылай көмек сұрады, бірақ ешкім оған көмектеспеді және хатына жауап та бермеді. Санкт-Петербургтегі ауа райына байланысты қатты ауырып қалды. Бір орыс әйелі Вазировты күтіп баптады. Ол оған анасы сияқты қамқорлық жасағаны үшін өте риза болды. Дәрігерлер оның Мәскеуге қайтуын ұсынды. 1874 жылы ол Мәскеуге оралып, "Петровский академиясына" түсті. Ол кезде оның 80 манаты ғана болды. Оның 50 пайызын оқу ақысына төледі. Ақшасы біткен кезде көшеде кілемнің астында ұйықтады. Өте ақылды болғандықтан, оған толық стипендия берілді. Оның профессоры "Хасанбай Маликов" "Ақыншы" газетінде мақалалар жаза бастады, Вазиров та сол газетке мақалалар жаза бастады. Ол өте танымал орыс журналисі және жазушысы "Владимир Короленкомен" дос болды. 1870 жылдары орта білімнен кейінгі білімін аяқтағаннан кейін Вазиров Дилижанда (қазіргі Армения) орман күзетшісі болып жұмыс істеді, бірақ көп ұзамай биліктің Петровско Разумовская академиясының түлектеріне деген сенімсіздігінен жұмыстан босатылды, олардың көптегені революциялық көзқарастарымен белгілі болды. Ол Петровскийдің түлегі екеніне мақтан тұтатынын және әділетсіз қысымға ұшырағанын айтты. Халық оны жақсы көріп, құрметтеді. Жұмыстан босатылғаннан кейін ұлттық әдебиетпен айналыса бастады. Ол қолынан келгенше көп жазды. Кітабында: "Егер өлмей, тірі қалсам, жазуымды жалғастыра беремін және мені іздегендерге алғыс айтамын" деп жазды. Содан кейін ол Бакуге қоныстанды және қалалық сотта адвокат болып жұмыс істеуге мүмкіндік берген құқық курсын бітірді. Ол сондай-ақ жаңадан құрылған әзірбайжан газеті "Ақыншыда" мақалалар мен эсселер жариялай бастады. Ол кезде Вазиров бірнеше драмалық шығармалар жазған, көбінесе қазіргі студенттер мен отбасылардың күнделікті өмірін бейнелейтін комедиялар. 1890 жылдардан бастап Вазировтың саясаттағы либералдық көзқарастары оның шығармаларына әсер ете бастады. Вазиров Мирза Фатали Ахундов бастаған дәстүрді жалғастырды, ол реалистік идеяларды әзірбайжан әдебиетіне енгізумен сипатталады. "Мусибат и Фахраддин" ("Фахраддиннің қайғысы", 1896) атты алғашқы трагедиясында реакциялық және надандықпен күресетін жас білімді жастарды басып тастаған фанатизм тақырыбына тоқталды. Бұл шығарма әзірбайжан әдебиетіндегі реалистік трагедия жанрының алғашқы үлгісі болып саналады. Кейінгі еңбектерінде, мысалы, "Пахливан и Замана" ("Біздің заманымыздың батырлары", 1900) үкіметтік институттардың жемқорлығын және патриархалдық әлеуметтік жүйенің қалдықтарын сынады. Оның соңғы туындысы, "Таза асрини ибтидаси" ("Жаңа ғасырдың бастауы", 1924) Әзірбайжан Советтік Одақтың құрамына кіргеннен кейін жазылды және әйелдердің азаттығына арналды. Ол 1926 жылы Бакуде қайтыс болды. Вазировтың шығармалары сол кездегі жас әзірбайжан театрының репертуарын едәуір байытты және реалистік жанрды әзірбайжан драмасында басты жанр ретінде белгіледі. Ланкаран мемлекеттік драма театры Нажаф бей Вазировтың есімімен аталады.