Кіріспе

Киелі Рим империясының императорлық меншігі, қазіргі Солтүстік Италияда (1027-1803 жж.). Киелі Рим империясындағы діни княздік.

Трент князь-епископтығы (Episcopatus ac Principatus Tridentinus; Hochstift Trient, Fürstbistum Trient, Bistum Trient) – қазіргі Солтүстік Италияның автономды Трентино провинциясына шамамен сәйкес келетін діни княздік. Ол 1027 жылы құрылып, 1803 жылға дейін болды, содан кейін секуляризацияланып, Габсбургтер үйінің иелігіндегі Тироль графтығының құрамына енді. Трент – Хохштифт, Тренто қаласындағы князь-епископтың билігіндегі императорлық мемлекет.

Орта ғасырлар

381 жылы Аквилеядағы синодқа Тренто епискобының алғашқы қатысуы тіркелген. Аймақ 951 жылы неміс патшасы Отто I-нің Италия королі Беренгар II-ге қарсы жорылына дейін Ломбард патшалығы мен Италия патшалығының құрамында болды. 952 жылы Беренгар Верона маршын Оттоға беруге мәжбүр болды, ол өзінің кіші інісі Бавария герцогы Генрих I-ге иелік құқығын берді. 1004 жылдан бастап император Генрих II қасиеттісі және оның мұрагері Конрад II Верона маршының солтүстік-шығысындағы бірнеше кішігірім аумақтарды бөліп, оларды Триент епархиясына берді. Бастапқыда Баварияның вассалдық иелігі болған, 1027 жылы Конрад II принц-епископтықты Бриксеннің ұқсас принц-епископтығымен бірге құрды. Мемлекеттер императорлық әскерлердің Альп таулары арқылы Италияға қарай екі ежелгі жолмен – Виа Клаудия Августа және Виа Альтинате арқылы өтуін жеңілдету үшін құрылды, бұл аймақты жиі көтеріліс көтеретін дворяндардың орнына екі епископқа сеніп тапсыруды көздеді. Принц-епископтар – Киелі Рим империясының толық құқықты князьдары болды және императорлық сеймдерге қатысу құқығына ие болды. Тренто князьдары императорға адалдығын сақтады, тіпті ол экскоммуникацияланған кезде де, себебі оларға оның қорғауы қажет болды, өйткені Тироль графтары сияқты, Боцен, Эппан және басқа да аймақтарды бақылайтын күшейіп келе жатқан күштерге қарсы тұру қажеттігі туды. Осы кішігірім, бірақ қатыгез дворяндардың билігін басып тастауға жасалған әрекеттердің бірінде епископ Адельпрето 1172 жылдың 20 қыркүйегінде Аркода Кастельбарко иелері тарапынан өлтірілді. Алайда, Тренто мен Бриксеннің принц-епископтарының үстемдігі 1179 жылы император Фридрих Барбаросса және оның ұлы Генрих VI Гогенштауфен тарапынан қайта орнатылды. Епископтар өздерінің монеталарын шығарып, жол ақысын алу құқығына ие болды. Принципатты епископ Федерико Ванга (1207–18), император Отто IV-нің туысы қайта ұйымдастырып, реформалады. Бриксен епискобымен одақтасып, тевтон орденіне кең иеліктер берген ол дворяндардың күшін басып тастады және өткен жылдары жоғалтқан аумақтардың көп бөлігін қайтарып алды. Өзінің билігін бекіту үшін ол епископтың билігін растайтын барлық ресми құжаттарды «Ағылтық Вигилий кітабында» (Codex Wangianus) жинады, Вигилий – Трентоның қасиетті покровительі. Сонымен қатар, Федерико Альп таулары арқылы Адидже өзенімен сауданы қолдады және орта тапқа жеңілдіктер жасады. Аймақтың құрғауы нәтижесінде ол Италиядағы ең танымал шарап өндіруші аймақтардың біріне айналды. Федериконың 1208 жылдың 19 маусымында шығарған жарғысы Альп тау-кен өнеркәсібіне қатысты ең көне ресми құжат саналады. Қала жаңа қабырғалар мен мұнаралармен қоршалды және кафедралық собордың құрылысы басталды. Ванганың крест жорысы кезінде қасиетті жерде қайтысы оның реформаларын тоқтатты. 1236 жылы Хогенштауфен императоры Фридрих II епископтарды қызметтен шеттету арқылы Трентоның маңызды әскери аймағына билікті өз қолына алды және оны Тревизо маркасына қосты, басқаруды Веронадағы адал досы Эзелино III да Романоға тапсырды. 13 ғасырда Тироль графтары шатастырған жағдайды пайдаланып, Vogt ретінде айқын билікті алды, бұл Чур, Бриксен, Зальцбург архиепископтығы және Трентоның өзінде епископтардың ықпалын азайтты. Тироль графы Майнхард II (1258–1295), сондай-ақ 1286 жылдан бастап Каринтия герцогы, Тренто мен Бриксен епископтарын толығымен өзінің билігіне бағындырды және өзінің жаңа мемлекетін басқа итальян княздықтарының үлгісімен қайта ұйымдастырды. 14 ғасырда, бәсекелес императорлар Карл IV Люксембург және Людовик IV Виттельсбах арасындағы даулар кезінде князьдік бірнеше рет қирады және уақытша соңғысының Бавария аумақтарына қосылды. Тирольдің қаупі 1363 жылы графша Маргарет Маулташ өзінің жерлерін қуатты Габсбург әулетінен шыққан Австрияның Рудольф IV-іне берген кезде күшейді.

15 және 16 ғасырлар

1419 жылы Лихтенштейннің епископы Георг I (1390–1419) Тирольге бағынудан құтылып, тікелей императорға бағынды, бірақ бұл епископтардың қала мен ауыл үстінен билігін одан әрі жоғалтуына кедергі болмады. 1425 жылы Тренто коммуна деп жарияланды. Он жыл өткен соң тағы бір көтеріліс болды, австро-тироль әскерлері князьдік аумағына басып кірді. Келесі жылы епископтар Габсбургтердің күшейіп келе жатқан билігін тоқтатуға тырысты, бірақ соңында князьдік Австрия билігіне толық бағынды. 1511 жылғы маусымда Тренто мен Бриксеннің екі княздығы Австрия иеліктерінің арасында "мәңгілік конфедерация" мәртебесін алды. Дегенмен, 1516 жылғы Венеция Республикасымен жасалған бейбіт келісім князьдікті Габсбургтердің ірі иеліктері арасындағы үзіліссіз анклавқа дейін қысқартты. 1509 жылы Венецияға қарсы соғыс кезінде бұл аумақты Виченцаға қарсы сәтсіз жорыстан оралған Ландскнехттер қиратты. Содан кейін 1510 және 1512 жылдары оба, 1512, 1519 және 1520 жылдары ашаршылық, ал 1521 жылы жер сілкінісі болды: осы ауыр оқиғалар Габсбургтердің үстемдігіне қарсы қарсылықтың басталуына түрткі болды. 1525 жылы "Ерлік соғысы" немесе "шаруалар көтерілісі" деп аталатын нағыз көтеріліс болды. Көтерілісшілерге Майкл Гайсмайр басшылық етті, ол Бриксен мен Трентоның барлық аумақтарын азат етудің күрделі жоспарын және теңдік принциптеріне негізделген әлеуметтік бостандық бағдарламасын (Landesordnung) жасады. Бірақ көтерілісшілер ұйымдасқандықтан, 1526 жылы Австрия жалдамалы әскерлері мен епископ Бернардо Клезио оларды оңай басып тастады. Көтерілісшілердің қарапайымдары босатылды, бірақ олардың маңдайларына "намыс белгісі" салынды. 1532 жылы Падуада герцогтің кісі қолынан қаза тапқан Гасмайр өлтірілгеннен кейін, одан әрі көтеріліс туралы үміттер жойылды. Тироль мен Трентинолық мыңға жуық көтерілісші Моравияға, Ауспицке жақын жерге қашып, "бауырластық шаруашылықтарды" (Bruderhöfe) құрды. Епископ-кардинал Бернардо Клезио Тренто князьдерінің билігін қайта жаңғыртушы (Neubegründer) саналады. Габсбург императоры Максимилианның кеңесшісі және Роттердамдық Эразмның досы, ол 1519 жылы Франкфуртта Габсбург императоры Карл V сайлануында және 1526 жылы оның інісі Фердинанд I Богемия королі ретінде сайлануында маңызды рөл атқарды. Оның жеке харизмі Габсбургтердің иеліктері арасындағы Тренто мемлекетінің бағынышты мәртебесін қайта қалпына келтіріп, Кастельбарко мен Роверето иелігін алды. 1528 жылы жарияланған қалалық жарғысы 1807 жылға дейін қолданыста болды. Клезио билігінде Тренто жаңа қала құрылысымен және жаңа үлкен шіркеумен, S. Maria Maggioreмен жаңартылды: олар маңызды және ықпалды Трент соборында (1545–63) өткізу үшін қажет болды, ал 1539 жылы Клезионың кенеттен қайтыс болуынан кейін, оның ізбасары, кардинал Кристофоро Мадруццо аяқтады. Экономика мен қызметтер де айтарлықтай жақсарды. Собор кезінде белгілі зиялылар мен ғалымдардың қатысуы князьдікте Ренессанстың таралуына түрткі болды. Князьдікте Контрреформацияны енгізу итальян тілінің неміс тілінен жалпы қалпына келуіне әкелді, өйткені протестанттық идеялар неміс тілді халық арасында көбірек жақтастар тапты. Бірақ бұл "Алтын ғасыр" император Фердинанд I-ге тоқтады, ол Трентино аумақтарын басып алып, Роверетоны басып алды және 1567 жылы Конфедерация шартын күштен шығарды. Бұл дау тек 1578 жылы императорлық сейм епископтар әміршілерінің билігін қайта қалпына келтірген кезде шешілді.

Қазіргі заман

XVII ғасырда князьдік отыз жылдық соғыстың экономикалық салдарынан және Венеция саудасының төмендеуінен зардап шекті. Князьдікті Мадруццо әулеті (олар сондай-ақ Бриксенді де жанама басқарды) 1658 жылға дейін, Карло Эмануэле қайтыс болғанға дейін биледі. Сондықтан Габсбург императоры Леопольд I князьдікті өзінің туысы, Тироль және Алқыс Австриясының регенті, эрцгерцог Зигмунд Францискке тапсырды. 1662 жылы Австрия империясымен қарым-қатынас қайта орнатылды. Бірақ үш жылдан кейін Зигмунд Франциск қайтыс болды және князьдік Габсбург императорларының тікелей билігіне көшті. Бұл князьдіктің жартылай тәуелсіз мәртебесін жоғалтуды білдірмеді, және бірнеше маңызды нәтижелерге қол жеткізілді – 1683 жылғы активті баланс, Трентодағы Buonconsiglio сарайының құрылысы аяқталды, және Адидже өзені алқабындағы батпақтар кептірілді. Жаңадан алынған жерлерге күріш егу енгізілді. Жағдай XVIII ғасырдың басында нашарлады, осы кезде Трентино мен Тироль француз және бавариялық әскерлері тарапынан басып алынды, ал Тренто қаласы 1703 жылдың қыркүйегінде алты күн бойы бомбаланды. Бірақ князьдіктің мәртебесіне ең қауіпті нәрсе – Габсбург императоры Карл VI-ның Габсбургтер тажының астында әулетінің барлық мұрагерлік жерлерін біріктіру туралы талаптары болды. Епископтар Австрияның күшейіп бара жатқан ықпалына қарсы тәуелсіздік үшін күресін 1796 жылғы Наполеонның басып кіруіне дейін жалғастырды.

Салдары

1801 жылғы Луневиль келісімінен кейін 1803 жылы князь-епископтық Трент княздығы ретінде секуляризацияланды, кейіннен 1804 жылдан бастап Австрия империясының Альпілік тәждік жері Тироль графтығының бір бөлігі болды. Тирольмен бірге, ол 1805 жылғы Пресбург бейбіт шарты бойынша Бавария Корольдігіне қосылды, 1810 жылы Наполеонның Италия Корольдігіне өтті және 1814 жылы қайтадан Австрияның Тироль тәждік жеріне қосылды. Көптеген тұрғындары итальян тілінде сөйлеткендіктен, Трентино (Венеция Тридентина) итальяндық ирредентизм қозғалысының назарында болды. Дегенмен, ол Тироль тәждік жерінің (Велштироль) құрамында қалды, тіпті Австрия 1866 жылғы үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысынан кейін жақын орналасқан Венето аймағын берген соң да. 1919 жылғы Сен-Жермен шарты бойынша бұрынғы Трент епископтығының аумағы және Тироль графтығының оңтүстік бөлігі Италия Корольдігіне берілді.

Епископ әміршілерінің тізімі

Аты КезеңіУльрих II 1027–1055 (1022 жылдан епископ) Аццо 1055–1065 бос Генрих I 1068–1082 Бернард II 1082–1084 Адальберо 1084–1106 Гебхард 1106–1120 Альберт I 1120–1124 Альтманн 1124–1149 Арнольд II 1149–1154 Эберхард 1154–1156 Әйя Альберт II 1156–1177 Саломон 1177–1183 Альберт III ди Мадруццо 1184–1188 Конрад II ди Безено 1188–1205 бос Федерико Ванга 1207–1218 Альберт IV фон Равенштейн 1219–1223 Жерар I Оскасали 1223–1232 Алдригетто ди Кастелкампо 1232–1247 Эгно фон Эппан 1250–1273 Генрих II 1273–1289 Филипп Буонакольси 1289–1303 Бартоломео Керини 1303–1307 Генрих III фон Мец 1310–1336 Николаус Абрейн 1338–1347 Жерар II Магнокодан 1347–1348 Иоанн III Пистойядан 1348–1349 Мейнхард фон Нойхаус 1349–1362 Альберт V фон Ортенбург 1363–1390 Георг I Лихтенштейннен 1390–1419 Арманд де Чили 1421 Эрнст Ауэр 1422 Генрих IV Флехтель 1422–1423 Александр Мазовиядан 1424–1444 Бенедикт 1444–1446 Теобальд фон Волькенштейн 1444–1446 (Қарсы епископ) Георг II Хаак фон Темесвальд 1446–1465 Иоханнес Хиндербах 1465–1486 Ульрих III фон Фрундсберг 1486–1493 Ульрих IV фон Лихтенштейн 1493–1505 Георг II фон Найдек 1505–1514 Бернардо III Клезио 1514–1539 Кристофоро Мадруццо 1539–1567 Людовико Мадруццо 1567–1600 Карло Гауденцио Мадруццо 1600–1629 Карло Эмануэле Мадруццо 1629–1658 Сигизмунд Франц Австриядан 1659–1665 Эрнст Адальберт фон Харрах 1665–1667 Сигизмунд Альфонс фон Тун 1668–1677 Франческо Альберти ди Пола 1677–1689 Джузеппе Витторио Альберти ди Энно 1689–1695 Иоханн Михаэль Граф фон Шпаур 7 наурыз 1696 22 сәуір 1725 Джованни Бенедетто Джентилотти 9 қыркүйек 1725 20 қыркүйек 1725 Антон Доминик Граф фон Волькенштейн 26 қараша 1725 5 сәуір 1730 Доминик Антон Граф фон Тун 19 маусым 1730 7 қыркүйек 1758 Леопольд Эрнест Граф фон Фирмиан 1748 7 қыркүйек (?) 1758 Франческо Феличе Альберти ди Энно 7 қыркүйек (?) 1758 31 желтоқсан 1762 Кристофоро Франческо Сидзо де Норрис 2 шілде 1763 1776 Питер Михаэль Вигиль Граф фон Тунн унд Хогенштейн 29 мамыр 1776 17 қаңтар 1800 Эммануэль Мария Граф фон Тунн унд Хогенштейн 2 сәуір 1800 6 қараша 1802 (1803 жылдың ақпанына дейін зайырланған ханзада ретінде жалғасты)