Кіріспе

Еуропа Кеңесінің көпжақты шарты Валетта шарты (ресми түрде Археологиялық мұраны қорғау туралы Еуропалық конвенция (жаңартылған), сондай-ақ Мальта конвенциясы деп те аталады) – Еуропа Кеңесінің көпжақты шарты. 1992 жылғы шарт Еуропаның археологиялық мұрасын "еуропалық ұжымдық есте сақтаудың көзі және тарихи және ғылыми зерттеу құралы" ретінде қорғауға бағытталған. Өткен шақтан қалған барлық қалдықтар, заттар және адамзаттың кез келген басқа да іздері археологиялық мұраның элементтері болып саналады. Археологиялық мұраға құрлықта немесе су астында орналасқан құрылыстар, салулар, ғимараттар тобы, дамыған аумақтар, жылжымалы заттар, басқа да ескерткіштер, сондай-ақ олардың контексті кіреді" (1-бап).

Валетта конвенциясы – Еуропадағы халықаралық заңмен міндетті келісім. Ол жаңартылған Конвенцияны Еуропа Кеңесінің Еуропалық мәдени конвенциясы күшіне енгеннен бергі мәдени мұраға қатысты қызметтерінің аясында орналастырады. Ол Еуропадағы археологиялық мұраны қорғау, сақтау және ғылыми зерттеумен айналысады. Атап айтқанда, жаңартылған Конвенция даму жобалары тұсында археологиялық мұраны сақтау мәселесіне назар аударады. Археологиялық мұраға төнетін басқа да қауіптер:

Табиғи апаттар
Заңсыз және ғылыми емес қазба жұмыстары
Жұртшылықтың хабардарлығының жетіспеуі

Преамбулаға сәйкес, жаңартылған Конвенцияның мақсаттары:

Археологиялық мұраны сақтау мен археологиялық зерттеуді қалалық және аймақтық жоспарлау саясатына енгізу;
Археологтар мен жоба дамытушылар арасында ынтымақтастық және консультация процестерін орнату;
"Адамзат тарихы туралы білімді" зерттеуде қолданылатын қаржыландыру және археологиялық және консервациялық әдістерге стандарттар белгілеу;
Еуропада археологиялық мұраны қорғау және зерттеу қажеттілігі туралы білім беру шараларын және жұртшылықтың хабардар болуын арттыру;
Барлық Еуропа елдері арасында археологиялық ресурстарды басқару саласында халықаралық ынтымақтастық пен бірлескен іс-қимылды дамыту, тиісті ғылыми ақпарат, технологиялар мен тәжірибені алмасу арқылы ілгерілету.

3-бап

Мемлекеттік немесе жеке меншіктегі жерлерде археологиялық жұмыстарды жүргізу және мұраны сақтау әдістерін орнату үшін әрбір Тарап белгілі бір мінез-құлық кодексін құруға келіседі. 3-баптың (i) тармағында әрбір Тарап археологиялық мұра элементтерінің заңсыз қазуын немесе алып қоюын болдырмайтын, сондай-ақ археологиялық ресурстарды ғылыми тұрғыда басқаруды қамтамасыз ететін археологиялық қызметтердің бақыланатын тәртібін енгізуі тиіс деп көрсетілген. Бұл принципке сәйкес, әрбір зерттеудің әсері ең аз болуы керек, ал қазба жұмыстары кезінде немесе одан кейін табылған заттар тиісінше сақталуы керек. Қазба жұмыстарын білікті, арнайы уәкілеттік алған адамдар бақылауы тиіс (3-баптың (ii) тармағын қараңыз). Сонымен қатар, "металл іздегіштерді және кез келген басқа да іздеу құралдарын пайдалану үшін алдын ала арнайы рұқсат алу қажет" (3-баптың (ii) тармағын қараңыз). Әйтпесе, мұндай құралдарды кездейсоқ пайдалану машина тіркеген нәрсені, оның қандай екенін білмей, қазып шығару арқылы контекстің жойылуына әкелуі мүмкін.

Археологиялық мұраны кешенді сақтау

5-бапта археологиялық мұраны сақтау және даму жобалары арасындағы қатынас қарастырылған. Әрбір Тарап археологтарды жоспарлау саясатының барлық кезеңіне қатыстыруға келіседі (м. 5, параграф i). Мысалы, егер қоршаған ортаға тигізетін әсерін бағалау қажет болса, археологиялық орындар мен олардың айналасы ескерілуі тиіс (м. 5, параграф vi). Археологиялық мұраға кері әсер ететін даму жоспарларын өзгерту үшін "археологтар, қала және аймақтық жоспарлаушылар жүйелі түрде бір-бірімен кеңесуі керек" (м. 5, параграф iii), бұл уақыт пен қаржыны үнемдеуге мүмкіндік береді (параграф iv). Консультация процесі табысты болуы үшін Мемлекеттер "археологиялық орындардың тиісті зерттеулері, тізімдері және карталары" (м. 7, параграф i) қолжетімді болуын қамтамасыз етуі керек. Кейбір археологиялық мұраларға зиян келтірілгенімен, маңызды жобалар іске асырылады. Мұндай жағдайларда шұғыл қазба жұмыстары жүргізілуі тиіс, сондай-ақ Мемлекеттер орынды ғылыми зерттеу үшін және оның нәтижелерін жариялау үшін "жеткілікті уақыт пен ресурстарды" бөлуді қамтамасыз етуі керек. Түзетулер енгізілген Конвенцияның 6-бабы археологиялық зерттеулерді және археологияны құтқаруды қаржыландыру көздері туралы мәліметтер береді. Егер қазба жұмыстары кезінде археологиялық мұра элементтері табылып, мүмкіндік болса, 5-баптың vii тармағында "жерінде сақтау" қарастырылған. Алайда, бұл тармақта мұның қалай іске асырылатыны нақты көрсетілмеген. Бір мүмкіндік – орынды қазып, қалдықтарды топырақпен немесе арнайы жабынмен сақтап, содан кейін үстінен құрылыс салу. Осылайша, орын және оның элементтері болашақтағы зерттеулер үшін толық немесе ішінара қолжетімді болады.

Археологиялық зерттеулер мен сақтауды қаржыландыру

Мемлекеттер археологиялық зерттеулерге жергілікті, өңірлік немесе ұлттық деңгейде мемлекеттік қаржылық қолдау көрсетуді ұйымдастыруға міндетті. Бұған қоса, және бұл өте маңызды, тиісті даму жобасына жауапты мемлекеттік немесе жеке сектор өкілі, қажетті археологиялық іс-шараларды, мысалы, жедел қазба жұмыстарын қаржыландыруға міндетті (Арт. 6, тармақ ii). Яғни, мемлекеттік немесе жеке сектордың даму жоспарлары бюджетте археологиялық ізденіс жұмыстарына, сондай-ақ табылғандарды толыққанды тіркеуге және жариялауға қаражат қарастыруы керек, дәл қоршаған ортаға тигізетін әсерді бағалау үшін қаражат қарастырылатындай (Арт. 6, тармақ ii б).

(Қаралған) Конвенцияның қолданылуын бақылау

Құқықтық тәртіпті сақтау механизмі ретінде Еуропа Кеңесінің Министрлер комитеті қайта қаралып дамытылған Конвенцияның іске асырылуын және қолданылуын бақылау үшін сарапшылар комитетін құрды (13-бап). Бұл бақылау мыналарды қамтиды: археологиялық мұраны қорғау саясатының жай-күйі және мемлекеттерде Конвенция қағидаттарының іске асырылуы туралы мерзімді есептер (13-бап, i-тармақ). Есептер және басқа да ұсыныстар немесе ұсыныстар Еуропа Кеңесінің Министрлер комитетіне жолданады. Сонымен қатар, сарапшылар комитеті түзетулер бойынша ұсыныстар, көпжақты шаралар, халықты хабардар ету (13-бап, ii-тармақ) немесе басқа мемлекеттерді осы Конвенцияға қосылуға шақыру (13-бап, iii-тармақ) арқылы қайта қаралып дамытылған Конвенцияның іске асырылуын жақсарту шараларын ұсынуы мүмкін.