Кіріспе

"Жабайы аққулар" (De vilde svaner) – Ханс Кристиан Андерсеннің зұлым патшайымның сиқырынан құтқарған 11 бауырын ханшайым туралы әдеби ертегісі. Бұл ертегі алғаш рет 1838 жылдың 2 қазанында Андерсеннің "Балаларға арналған ертегілер" жинағында, "Жаңа жинақ. Бірінші кітапша" (Eventyr, fortalte for Børn. Ny Samling. Første Hefte) деген атпен Копенгагенде (Дания), С. А. Райтцель баспасынан жарық көрді. Ол балет, теледидар және фильм сияқты түрлі медиа форматтарына бейімделген. Бұл ертегі Aarne Thompson жүйесінде 451 типке ("Құсқа айналған бауырлар") жатады. 451 типке жататын басқа нұсқаларға "Он екі бауыр", "Алты аққу", "Жеті қарға", "Он екі жабайы қаз" және "Удея мен оның жеті бауыры" кіреді.

Қысқаша мазмұны

Алыстағы бір патшалықта жесір патша он екі баласымен – он бір ханзада мен бір ханшайыммен бірге тұрады. Бір күні ол қайтадан үйленуге шешім қабылдайды, бірақ зұлым, сондай-ақ әйел сиқырында шебер патшайымға үйленеді. Патшайым өшпенділікпен он бір өгей ұлын сұлу аққуларға айналдырады, олар тек түнгі уақытта ғана адам кейпіне еніп, күндіз ұшуға мәжбүр болады. Олардың әпкесі Элиза он бес жасқа толғанда, патшайым оны да сиқырлауға тырысады, бірақ Элизаның тазалығы одан күшті болғандықтан, патшайым оны бетін кірлетіп, киімін жыртып, танымас күйге түсіріп, қуа жөнелтеді. Элиза ағаларын табады, олар Элизаны зұлым әйелінен қауіпсіз, алыс елге жеткізеді. Сол жерде Элизаға перилер патшайымы зираттардағы қызыл қақпақты жинап, ағаларын адам кейпіне қайтаруға көмектесетін көйлектер тоқуды үйретеді. Элиза қызыл қақпақтың тікендерінен қолдарына қатты күйік алады, сонымен қатар, тоқу аяқталғанша тілсіздікке ант беруге мәжбүр болады, себебі бір сөз айтса, ағалары қаза табады. Екінші алыс елдің сұлу патшасы сөйлей алмайтын Элизаға кездесіп, оған ғашық болады. Ол оған сарайында бөлме береді, онда Элиза тоқуын жалғастырады. Соңында ол оны патшайымы және әйелі етіп тағайындауды ұсынады, Элиза да келіседі. Бірақ архиепископ Элизаның өзінің сиқыршы екеніне күдіктенеді, бірақ патша оған сенбейді. Бір күні Элизаның қызыл қақпағы таусылып, ол архиепископтың бақылауындағы жақын шіркеу зиратынан көбірек жинауға мәжбүр болады. Зиратта өлгендердің денесін жейтін қорқынышты рухтар да бар, архиепископ Элиза олармен байланыста деп санайды. Ол патшаға осы оқиғаны хабарлап, оны сиқыршылықтың дәлелі ретінде ұсынады. Әулиелердің мүсіндері наразылық білдіріп бастарын шайқайды, бірақ архиепископ бұл белгіні Элизаның кінәсін растау ретінде қате түсіндіреді. Архиепископ Элизаны сиқыршылық үшін соттауға бұйрық береді. Ол өзін қорғау үшін тіл қозғамайды және өртпен жазалануға кесіледі. Ағалары Элизаның жағдайын біліп, патшамен сөйлесуге тырысады, бірақ күн шығысымен тырысып, сәттілікке жете алмайды. Элизаны өлімге алып бара жатқанда да, ол тоқуын жалғастыра береді, өмірінің соңғы сәтіне дейін аяқтауға бел буады. Бұл халықты ашуландырады, олар көйлектерді ұрлап, жыртып тастауға асығысқанда, аққулар төмен түсіп, Элизаны құтқарады. Халық бұл оқиғаны Элизаның кінәсіздігінің белгісі ретінде қабылдайды, ал ол соңғы көйлекті аяқтайды, бірақ жазалаушы өртеуге дайындалады. Элиза көйлектерді аққулардың үстіне лақтырғанда, ағалары адам кейпіне қайта оралады. Ең кіші інісінің қолының орнына аққу қанаты болады, себебі Элиза оның көйнегінің бір жеңін аяқтауға үлкермейді. Элиза енді сөйлей алады және шындықты айта алады, бірақ шаршаудан есінен танып, ағалары түсіндіреді. Олар сөйлегенде, Элизаның өртеу тірегінің айналасындағы отын керемет түрде тамырланып, гүлге айналады. Патша ең жоғарғы гүлді жұлып алып, Элизаның кеудесіне қояды. Ол ақ гүлдің күшімен қайта тіріледі, патша мен Элиза үйленеді.

Нұсқалар

Даниялық халық аңыздарын жинаушы Матиас Винтер 1823 жылы алғаш жарық көрген "De elleve Svaner" атты ұқсас әңгімені жинаған, және Андерсен осыдан шабыттанған болуы мүмкін.