Гаета Дүктігі: Тарих және Эволюциясы (839-1140)

Кіріспе

Италия герцогтығы (839–1140)

Гаета герцогтығы (Ducatus Caietae) – Оңтүстік Италияның жағалау қаласы Гаета төңіресінде орналасқан ерте ортағасырлық мемлекет. Ол тоғызыншы ғасырдың басында, Византия билігі Жерорта теңізінде және түбекте ломбардтар мен сарацендердің шабуылдары салдарынан әлсіреген кезде, жергілікті қауымның тәуелсіздікке ұмтылуымен басталды. Гаетаның герцогтық дәуіріндегі тарихының негізгі көзі – «Кодекс Кайетан», Гаета тарихын көрші жағалау мемлекеттерінен – Неаполь, Амальфи және Соррентодан гөрі жақсырақ және толыққандырақ сақтайтын шарттар жинағы. 778 жылы бұл Сицилия патрицийінің Кампанияға сарацен шапқыншыларына қарсы жорықты басқарған штаб-пәтері болды.

Доцибиландардың өрлеуі

Гаетаның алғашқы консулы Константин, ұлы Маринусты өзімен байланыстырған, Византиялық агент және Неапольдің II Андрейінің вассалы болды. Константин қаланы мұсылман қаракшыларының қиратуынан қорғап, нығайтты, сонымен қатар сыртқы қамалдар да салды. Ол, мүмкін, зорлықпен, Досибилис I тарапынан алынып тасталды, ол династия құрып, Гаетаны де-факто тәуелсіз етті. Досибилиан әулеті сол кездегі ең қабілетті күшпен одақтасу арқылы Гаета мүдделерін ілгерілету үшін үнемі жұмыс істеді. Олар христиан көршілеріне қарсы сарациндермен және мұсылман қаракшыларына қарсы Остия шайқасында Папамен бірікті. Олар зор сарай салып, қаланың мәртебесі мен байлығын арттырды. Гаеталықтар 10 ғасырдың ортасына дейін Византияға номиналды түрде адал болды, Гарильяно шайқасында олардың туын көтеріп шайқасты. Алайда, Досибилиандардың басты жетістігі Гаетаны Неаполь герцогтығынан (Ducatus Neapolitanus) бөліп алу болды. 933 жылы дукс немесе герцог атағын алғаш рет алған Досибилис II 954 жылы қайтыс болды. Досибилис Гаетаны өркендеген шағында көрді, бірақ оны әлсірету процесін бастады. Ол Фондини екінші ұлы Маринусқа герцог атағымен теңестіріп берді, бұл Гаета герцогтығын бөлуге және оның қамалдармен нығайтылуына (инкастеллация) үлгі орнатты, бұл уақыт өте герцогтік биліктің әлсіреуіне әкелді.

Герцог билігінің құлдырауы

962 жылы Гаета Капуаның Ломбард князі Пандульф Темірбасының қол астына кірді. 963 жылы, алайда, жарғыларда тек қалалық билеушілер ғана кездеседі. 976 жылы Қасиетті Рим императоры Отто II және папа Гаетаның мойындалған жоғары тұрғандары болды. Герцог атағын алғаннан бері толыққанды төңкеріс болды, және Батыс императоры Шығыс императорының орнын басып, үстемдік құрды. Гаетаның маңызы Х ғасырдың соңы мен ХІ ғасырдың басында азайды. 1012 жылы мұрагерлік дағдарыс оны одан әрі әлсіретті. Иоанн IV қайтыс болды, әйелі Сихельгаитадан, Неапольдің Сергий IV-нің қарындасынан бір ұл қалдырды. Бұл ұл, Иоанн V, әжесі Эмилияның даулы регенттігімен билік етті. Оның інісі Лео I герцогтікті тартып алмақ болды, бірақ бірнеше айдан кейін қызметтен алынды, ал екінші інісі Лео II Эмилиямен регенттік үшін күресті. 1025 жылға дейін ғана жағдай шешілді. Содан кейін Иоанн V қашқан Сергий Неаполисті бағды, оған нормандықтардың көмегімен қаласын қайтарып алуға көмектесті. Осының нәтижесінде Иоанн V Капуяның Пандульф IV-нің ашуын қоздырды, және оның герцогтігі 1032 жылы басып алынды. Досибилистің ұрпақтарынан тараған жергілікті әулет ешқашан өз герцогтігін қайтарып алмады.

Ломбард дәуірі

Гаета 1032 жылы ломбардтар бағындырды. 1038 жылы бағындырушы, Капуалық Пандульф, тақтан түсіріліп, оның орнына Салернолық Гуаймар IV келді. Гуаймар көп ұзамай ең басты нормандық жалдамалы әскерінің басшысы Ранулф Дренготты герцог етіп тағайындады. Бірақ Ранулф қайтыс болғаннан кейін, гаеталықтар өз ломбардтық үміткері, Акино графы Атенульфті сайлады. Атенульф пен оның ұлы Атенульф II билік еткен кезде Гаета дерлік тәуелсіздігін сақтап тұрды, бірақ Капуалық Ричард I және оның ұлы Иордания 1058 және 1062 жылдары оны бағындырды. 1064 жылы ломбард билеушісі қуылды, ал оның орнына норман, Монтрейльдік Вильгельм келді және Атенульф I-нің ломбард жесірі, Пандульфтың қызы Марияға үйленді. Гаета билігінде әйелдердің ролі маңызды болды.

Норман дәуірі

Гаетаның нормандық билеушілері 1140 жылға дейін жергілікті маңызды әртүрлі отбасылардан герцогтарды тағайындады, көбінесе нормандықтар, соңғы гаеталық герцог қайтыс болғаннан кейін, қала 1135 жылы өзі уәде берген Сицилия королі Роджер II-ге қалды. Гуаймардың Ранулф Дренготтың қысқа мерзімдік билігінен кейін алғашқы нормандық герцог 1064 жылы тағайындалған Монтрейльдің Вильгельмі болды. Ол өзінің билігін бұрынғы ломбард герцогының жесіріне үйленіп заңдастыруға тырысты, бірақ Норман билеушісі, Капуаның ханзадасы Ричард I оны қуғаннан кейін, кейінгі герцогтарға өздерін заңдастыру қажет болмады: нормандықтар өз билігін орнатқан еді. 1067 немесе 1068 жылдан 1091 жылға дейін Гаетаға Норман Риделло отбасы билік етті. Олардың билігі Гаетада бекітілді, ал Джеффри Риделло Понтекорводан билік жүргізді, бірақ гаеталықтар әлі толыққанды тәуелсіздікке қол жеткізбеген еді. Капуаның Иордан I-нің қайтысынан кейін Гаета нормандық билікке қарсы көтеріліп, Ландульфты өз герцогы етіп тағайындады. Ол 1103 жылға дейін сәтті билік етті, себебі Капуаның нормандық ханзадасы Ричард II өз астанасынан қуылды. 1103 жылы Уильям Блоссевилл қаланы басып алды, ал 1105 жылы Ричард Аквила оны басып алды. Ричард және оның мұрагерлері іс жүзінде тәуелсіз герцогтар болды. Иордан I-нің қайтысы Капуаның нормандық әулетінің беделін түсірді, бұл Гаетаға үлкен әсер етті. Ричардтың қайтысынан кейін (1111 ж.) Гаетаға 1113 жылға дейін Андрей Делл'Аквила билік етті, содан кейін оны Каленолық Ричард алды. Соңында, 1135 жылы Каленолық Ричард Роджер патшаға бағынуға мәжбүр болды, ол сол жылы Капуаның соңғы ханзадасы Роберт II-ні де бағынуға мәжбүр еткен еді.

Экономика

Гаета қаласы әрқашан герцогтіктің экономикалық, саяси және діни орталығы болған. Доцибил әулетінің Амальфи саудагерлерінен шыққандығы, олардың жылжымалы және жылтыр мүлік жинауға деген қызығушылығын түсіндіруге болады. Гаета форумы (базар) герцог сарайының жанында орналасқан. Қоймалар (medialocae), олардың кейбіреулері тіпті шетелдіктерге, мысалы, пизандықтарға тиесілі болды, көптеп кездесетін. Х ғасырда гаеталықтар, амальфиліктер және салернліктер Павияда «үлкен іспен» (cum magno negotio) болды. Константинопольде гаеталықтардың колониясы болған. Кремоналық Лиутпранд тіпті Роман II-ні тақтан түсіргендердің «Кайетаның адамдары» мен Амальфидің қолдауын алғанын жазды. Амалфи византиялық жібек импорттағаны белгілі болса да, 1028 жылғы өсиетнамада «гаеталық жібек» туралы жалғыз дерек Гаета оның өндірісіне қатысқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. 1129 жылы Гаетадағы еврей қауымы мата бояу, тұз өндіру және зәйтүн майы өндіру салаларында белсенді түрде қатысты. Он бірінші ғасырдың ортасында Доцибил әулетінің ауысуы сауда мен коммерцияға әсер еткен муниципалитеттік биліктегі өзгеріске әкелді. Жерге негізделген байлыққа ие болған ескі ақсүйектер, сауда арқылы жаңа байлыққа ие болған, өркендеп келе жатқан саудагерлер класының отбасыларымен алмастырылды. Бұл жаңа отбасылар 1105 жылы Тускулумның Птолемей I-імен байланыс орнатқан. Римдегі Тускуланидің дәстүрлі қарсыластары, Крессентилер, бұрынғы гаеталық территория болған Террачинаны басып алды және ХІ ғасырдың соңында әлі де Фондиде билік етіп отырған Доцибилдермен әскери байланыстар орнатты. Осы екі римдік отбасы көп ұзамай Гаетаның саудагерлік кландары арасында ықпал үшін күресе бастады; Крессентилер басымдыққа ие болған сияқты. Он екінші ғасырда Гаета саудасы кеңейді, ал герцогтіктің нормандық герцогтары қаланың өзіне аз қызығушылық танытты. 1128 жылы Гаета Генуяда кеме тоқтату үшін басқа қалаларға (Амалфи, Неаполь, Рим немесе Салерно) қарағанда он екі динарийден аз төлегені туралы жазылған, бұл Генуямен ұзаққа созылған қарым-қатынастың белгісі болуы мүмкін. 1140 жылы гаеталық-генуалық қарым-қатынас нашарлап кетті, өйткені Каффаро ди Рустиконың айтуынша: Осы консулдықта екі гаеталық кеме Генуя провинциясын тонауға келді. Сөйтіп, екі генуэздік кеме қаруланды, олар оларды Арцентарийде (вероятно, Монте Аргентариода) тауып, біреуін тұтқындап, оның адамдарын және барлық олжасын Генуяға алып кетті. Консулдық кезеңінде Гаета, тұрақты жетістікке жетпесе де, қарақшылыққа қатты араласқан сияқты көрінеді. Консулдар көбінесе шетелдіктерге тауарды қайтару үшін әрекет етеді. Салерно қаласымен соғысқа және Атранимен сауда-саттыққа қатысты бәсекелестікке, соның нәтижесінде қарақшылыққа қатысты мәліметтер бар.

The city of Gaeta was always the economic, political, and ecclesiastical centre of the duchy. The probable origins of the Docibilan dynasty as Amalfitan merchants perhaps explains the interest they had in amassing movable as well as landed wealth. The Gaetan forum (market) was located near the ducal palace. Warehouses (medialocae), some even owned by foreigners, like Pisans, were commonplace. In the tenth century Gaetans, Amalfitans, and Salernitans were present cum magno negotio ("with great business") in Pavia. At Constantinople the Gaetans had a colony. Liutprand of Cremona even records that the deposers of Romanus II claimed the support of the "men of Caieta" and Amalfi. While it is known that Amalfi imported Byzantine silk, a single reference to "Gaetan silk" in a will of 1028 suggests that Gaeta may have been involved in its production. By 1129 the Jewish community at Gaeta was heavily involved in the industries of cloth dyeing, salt extraction, and olive oil production. The replacement of the Docibilan dynasty in the mid eleventh century caused a municipal power shift which had implications for trade and commerce. The established nobility, whose wealth was based on land, was displaced by the families of the rising merchant class, whose new wealth was got by trade. These new families had established ties with Ptolemy I of Tusculum by 1105. The Crescentii, the traditional rivals of the Tusculani in Rome, had taken over Terracina, formerly Gaetan territory, and were establishing martial ties with the Docibilans still ruling at Fondi in the late eleventh century. These two Roman families were soon vying for influence among the merchant clans of Gaeta; the Crescentii appeared to have had upper hand. In the twelfth century Gaetan trade expanded, while the duchy's Norman dukes took less interest in the city itself. In 1128 Gaeta is recorded as paying less, only twelve denarii, for docking a ship at Genoa than any other city (Amalfi, Naples, Rome, or Salerno), perhaps suggesting longstanding relations with Genoa. The Gaetan–Genoese relationship had deteriorated by 1140, when, according to Caffaro di Rustico:
In this same consulate two Gaetan ships came to plunder the province of Genoa. So two Genoese ships were armed, and following them found them at Arzentarium (probably Monte Argentario), and captured one, taking its men and all its plunder back to Genoa. During the period of the consuls, Gaeta seems to have been heavily involved in piracy, if with little permanent success. The consuls are often recorded acting to restore merchandise to foreigners. There is reference to a war with the city of Salerno and to apparent commercial rivalry, resulting in piracy, with Atrani.

Консулдық кеңсе

1094 жылы Гаета үкіметінде маңызды өзгеріс алғаш рет тіркелді. Сол жылы “жақсы адамдар” (boni homines) алғаш рет саяси процеске қатысты. 1123 жылы төрт консул тіркелді, бірақ герцогтар императорлық құрметті атақ ретінде консулдық атақты әрқашан мойындап келген. Бұл Дэниел Уэйдің өлшемшарты бойынша Гаетаны “ең ерте дамыған қалалардың” біріне айналдырады. Консулдарды пайдалану генуэздік немесе пизандық ықпалдың нәтижесі болуы мүмкін, алайда 1127 жылы Римнен келген консулдар Гаета істеріне қатысқандығы жазылған. Гаетадағы консулдық үкімет туралы мәліметтер 1135 жылға дейін ғана сақталған. Екі басты топты бөліп қарастыруға болады: Крессентилермен және Тускуланилермен байланысты отбасылар. Біріншісі консулдықта үстемдік құрды. 1123 жылы герцог Ричард II мыс монетаны бекітіп, оны өзгертуге уәде берді. 1127 жылы ол курия орналасқан ғимаратты оларға табыс етті. 1135 жылы соңғы Гаета герцогының бағынуы және 1140 жылы оның қайтысы тиісінше соңғы консулдық жазбамен және Генуяға жасалған сәтсіз шабуылмен сәйкес келеді. Гаета істеріндегі нормандық бақылаудың күшеюі консулдар мен қарақшылардың құлдырауына себеп болған болуы мүмкін.