Кіріспе

Қаржы саласында тәуекел факторлары – инвестициялардың құрылыс бөліктері, олар акция нарығындағы жүйелі табыстарды және инвестицияларда немесе кәсіпкерлік ізденістерде ақша жоғалту мүмкіндігін түсіндіруге көмектеседі. Тәуекел факторы – қаржы теориясындағы тұжырымдама, мысалы, капитал активтерінің бағасын белгілеу моделі, арбитраж баға теориясы және баға белгілеу ядроларын пайдаланатын басқа теориялар. Бұл модельдерде активтің қайтарым мөлшері (соответственно, оның бағасы) кез келген уақыт аралығында жүзеге асырылуы басқа кездейсоқ айнымалылардың сызықтық комбинациясы және бұзылу мерзімі немесе ақ шу болып табылатын кездейсоқ айнымалы болып табылады. Іс жүзінде, активтердің бағасын белгілеудің сызықтық үлгісіне енгізілген байқалған факторлардың сызықтық комбинациясы (мысалы, Fama–French үш факторлы моделі) қаржы нарығының тиімділігі болжанып жатса, байқалмаған тәуекел факторларының сызықтық комбинациясының орнына қолданылады. Уақытша CAPM-де нарықтық емес факторлар инвестициялық мүмкіндіктер жиынтығының өзгеруіне орнына қолданылады. Тәуекел факторлары кез келген активке қатысты кездеседі және кредиттік, өтімділік тәуекелдерінен бастап инвестициялық және валюталық тәуекелдерге дейін көптеген тәуекелдер бар. Әр түрлі қатысушылар тәуекел факторлары әр қатысушы үшін әр түрлі тәуекел факторларын қамтиды, мысалы, жеке тұлға үшін қаржылық тәуекелдер, нарық үшін қаржылық тәуекелдер, үкімет үшін қаржылық тәуекелдер және т.б. Жеке тұлға үшін таза тәуекелдің мысалы – жабдыққа ие болу, оның ұрлану қаупі бар және жеке тұлға үшін шығын болады, бірақ егер ол ұрланбаса, жеке тұлға үшін пайда жоқ, тек шығын болмайды. Өтімділік тәуекелі – бұл бағалы қағаздарды тұрақсыз нарықтағы шығындарды азайту үшін жеткілікті жылдам сатып алу немесе сату мүмкін емес. Жеке тұлғаның өтімділік тәуекеліне байланысты мысал, егер сіздің бағалы қағазыңызды ешкім сатып алуға дайын болмаса және сіздің бағалы қағазыңыздың құны айтарлықтай төмендесе. Спекулятивтік тәуекелдер саналы таңдау негізінде жасалады және пайда мен шығынның белгісіз дәрежесіне әкеледі. Валюталық тәуекел – валюта бағамының өзгеруі оның пайдасына әсер ететін жағдайда, ол оған және оны жүзеге асыру уақытында. Валюталық тәуекелдің мысалы, егер АҚШ-та пайыздық мөлшерлеме жоғары болса, Австралия доллары АҚШ долларына қарағанда құнсыздануы мүмкін. Бұл АҚШ долларына сұраныстың артуына байланысты, өйткені инвесторлар жоғары табысты пайдаланады, сондықтан валюта бағамы ауытқуы және жеке тұлға валюта нарықтарында тәуекелдерге ұшырайды. Нарықтық тәуекел (жүйелі тәуекел) – қаржы нарығындағы факторларға байланысты инвестиция құны төмендеу кезінде инвесторға төнетін тәуекел. Бір компанияның немесе компаниялар тобының құлдырауы бүкіл нарықтың құлдырауына әкелуі мүмкін және бұл тәуекелді азайтудың жолы нарыққа қатысы жоқ активтерге әртараптандыру арқылы. Мысалы, 2007–2008 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысы кезінде нарықтың негізгі секторы зардап шеккенде, пайда болған тұрақсыз тәуекел бүкіл нарықтың ақшалай әл-ауқатына әсер етті. Осы уақыт аралығында бизнестер жабылып, 6 триллионнан 14 триллионға дейін шығын болды, үкіметтер экономикалық саясатын қайта қарауға мәжбүр болды. COVID-19 жаһандық пандемиялық дағдарыс кезінде де осындай жағдай байқалады, онда экономикалық белсенділіктің жоқтығына байланысты үлкен экономикалық құлдырау орын алды. Әлемдік экономика тоқтады, жалпы сұраныс тез төмендеді, тіпті мұнай бағасы 40 долларға дейін төмендеді, яғни өндірушілер сатып алушыларға мұнайды алып қою үшін ақы төледі, өйткені мұнайды сақтау қымбат болды.

Кәсіпорындар үшін қаржылық тәуекелдер

Қаржылық тәуекелдер бизнестің кеңеюі мен өсуі үшін қаржыландыруға немесе өнімді несиеге сатуға байланысты туындайды. Бизнесте қаржылық тәуекелдердің бірнеше түрі бар, оның ішінде несиелік тәуекелдер, ерекше тәуекелдер және операциялық тәуекелдер. Несиелік тәуекел – кредитордың қарыз алушыға ақша берген кезде төлемді өтеусіз қалдыру қаупі. Несиелік тәуекелдерге мысал ретінде, бизнестің несиеге сатылған өнімнен ақшасын қайтарып алмауы және қарызды өндіріп алу бағасының өсуі жатады. Бизнес несие алушы ретінде де несиелік тәуекелге тап болуы мүмкін, өйткені олар төлемдерді уақтылы жүзеге асыру үшін ақша ағымын басқаруы керек (Чен, 2019) (Маверик, 2020) (ЛаБарре, 2020). Ерекше тәуекелдер, яғни жүйелі емес тәуекелдер – нақты бір активке немесе компанияға ғана тән қауіптер. Мысалы, егер компанияның беделі нашар болса немесе компания қызметкерлері ереуілге шықса, бұл тек сол компанияға әсер етеді. Жүйесіз тәуекелдерді әртараптандыру арқылы азайтуға болады, яғни инвесторлар әртүрлі акцияларға инвестиция салады. Компаниялар кәдімгі бизнес-қызметін жүзеге асыруға тырысқанда операциялық тәуекелге тап болады, және оны ерекше тәуекелдің бір түрі ретінде қарастыруға болады. Операциялық тәуекелдер адамның қабылдаған шешімдерінен туындайды, сондықтан бизнес операцияларының адам қателігінен сәтсіз аяқталу қаупі бар. Операциялық тәуекелдерге мысал ретінде, төмен жалақы төлейтін сатушылар тобын ұстау, бірақ олардың қателік жасау ықтималдығы жоғары болғандықтан операциялық тәуекел де артады.

Инвестициядағы қаржылық тәуекелдер

Инвестиция – табыс немесе пайда табу ниетімен ақша, еңбек немесе уақытты бір нәрсеге жұмсау. Көпте кездесетін инвестицияның бір түрі – акцияларға инвестиция салу, оларды төмен бағамен сатып алып, кейін жоғары бағамен қайта сату арқылы арадағы айырмашылықты пайда ретінде алу. Акцияларға инвестиция жасау өте жоғары тәуекелмен байланысты, себебі кез келген ақпарат нарықтық бағаның өзгеруіне себеп болуы мүмкін.

Экономикалық тәуекел

Ең көзге көрінетін қауіптердің бірі – экономикалық тәуекел, ол кез келген уақытта экономиканың нашарлауына және осының салдарынан акция бағаларының күрт төмендеуіне алып келуі мүмкін.

Тауар бағасының тәуекелі

Тауар бағасының тәуекелі – тауар бағасының құбылу мүмкіндігі, бұл тауарды сатып алушылар немесе өндірушілер үшін қаржылық залалға әкелуі мүмкін. Тауар бағалары негізгі шикізаттар болғандықтан, домино әсерін тудырып, осы тауарды қажет ететін барлық өнімдерге әсер етеді. Мысалы, мұнай тұтынушылары жиі тауар бағасының тәуекеліне тап болады, себебі мұнай қазіргі таңда кеңінен қолданылатын қажеттілік тауары. Осының салдарынан, көптеген өндірушілердің табысына мұнай бағасының өзгеруі әсер етеді.

Инфляциялық тәуекел және пайыздық тәуекел

Басқа тәуекелдер, мысалы инфляциялық тәуекел және пайыздық тәуекелдер, көбінесе бірге жүреді, себебі инфляцияны тежеу үшін пайыздық мөлшерлемелер көтеріледі, бұл өз кезегінде бизнестің операциялық шығындарын арттырады, бизнесте қалуды қиындатады, нәтижесінде акциялар бағасы төмендейді. Инфляцияның өзі де акциялардың құнын жояды және нарықта рецессия тудырады. Үкімет уақыт өте келе осы аясты өзгертеді, бұл бизнес үшін тәуекел жаратады, өйткені олар өз жұмыс істеу жолдарын бейімдеуге мәжбүр болады. Пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруі жиынтық сұраныстың артуына немесе азаюына әкеледі, бұл нарықты ұзақ мерзімде жаңа тепе-теңдікке бейімделуге мәжбүрлейді. Мысалы, егер үкімет пайыздық мөлшерлемені көтерсе, адамдар үнемдеуге көбірек бейімделгендіктен бизнес сатуы төмендейді, және керісінше. Тағы бір фискалдық саясат мысалы, егер үкімет шығындарын арттырса, бұл жиынтық сұранысты арттырады және бизнес сатуының өсуіне себеп болады. Мемлекеттік облигацияларға инвестиция салу, әдетте, акциялардан қауіпсіз, бірақ тәуекелдер бар: пайыздық мөлшерлемелердің өсуі (нарықтағы мөлшерлемелер көтеріліп, басқа инвестициялардан көбірек табыс табу мүмкіндігі), инфляциялық тәуекел (жоғары инфляция пайыздан түскен табысты азайтады), өтімділік тәуекелі (біз облигацияны сатқымыз келгенде ешкім сатып алғысы келмейді), сондай-ақ үкімет ақша-кредит саясатын бақылаудан шығарып, облигациялар бойынша міндеттемелерін орындамау қаупі. Бағалы қағаздардың ішкі құнын өлшеу арқылы олар акциялар бағасының өзгеруін болжап, ықтимал тәуекелдерді азайта алады. Техникалық талдау арқылы инвесторлар бағалы қағаздардың құбылмалылығы мен серпінін анықтай алады, осылайша инвестициялық шешімдерде қаржылық тәуекелдерді азайтады. Мысалы, қарыздың капиталға қатынасы немесе капиталдық шығындар қатынасы сияқты нақты коэффициенттер компанияның өнімділігін бағалау үшін қолданылады, содан кейін алынған деректер осы компанияға инвестиция салудың тәуекелдерін анықтау үшін пайдаланылады.