Кіріспе

Америка үкіметтік агенттігі. АҚШ Халықаралық діни еркіндік жөніндегі комиссиясы (USCIRF) – 1998 жылғы Халықаралық діни еркіндік туралы заңмен (IRFA) құрылған АҚШ федералдық үкіметтік комиссиясы. USCIRF комиссарларын Президент, Сенаттағы және Өкілдер палатасындағы екі саяси партияның жетекшілері тағайындайды. USCIRF-тің басты міндеттері – діни еркіндіктің халықаралық деңгейде бұзылу фактілері мен жағдайларын зерттеу және Президентке, Мемлекеттік хатшыға және Конгреске саяси ұсыныстар енгізу.

Міндеттер мен жауапкершіліктер

USCIRF халықаралық діни бостандық мәселелерін зерттейді және қадағалайды. Комиссия шындықты анықтау үшін басқа елдерге сапар шегуге және ашық тыңдаулар өткізуге уәкілді.

Тағайындаулар

Халықаралық діни бостандық туралы заң Президентті, ол бұл функцияны Мемлекеттік хатшыға жүктеген, діни бостандықты жүйелі, үздіксіз және өте ауыр түрде бұзатын елдерді "ерекше назар қажет ететін елдер" деп белгілеуге міндеттейді. IRFA-ға сәйкес, USCIRF өз пікірінше CPC деңгейіне жететін және осылай белгіленуі керек елдерді ұсынады. USCIRF елдерді CPC мәртебесіне ұсынумен қатар, Мемлекеттік департаменттің арнайы бақылау тізіміне (SWL) қосылуы тиіс елдерді де ұсынады. SWL елдерінің үкіметтері діни бостандықты ауыр түрде бұзуға немесе оған жол беруге ұшырайды, бірақ "жүйелі, үздіксіз және өте ауыр" CPC стандартына жете алмайды. SWL елдеріндегі бұзушылықтар осы үш критерийдің екеуіне сай болуы керек.

Үндістан

USCIRF бірнеше рет Үндістанды ерекше назар қажет ететін ел ретінде немесе арнайы бақылау тізіміне енгізді. Бұл есептер Үндістан баспасөзінен сыни пікірлерге ұшырады. "Пионер" газеті редакциондық мақаласында мұны "құрастырылған", "жақпарулы" және "Геббельстен де асып түсуші" деп сипаттады. USCIRF 58 индуист жолаушысының қазасын жазатайым оқиға ретінде көрсеткені үшін сынады. Сондай-ақ, USCIRF индуист дін қызметкері және қоғамдық белсенді Свами Лакшамананданың өлтірілуін тікелей ақтады деп айыптады. Одишадағы христиандық лидерлер Үндістанды қорғады: Архиепископ Рафаэль Чинат Үндістанның зайырлы сипатын сақтап қалғанын, Одиша азшылықтар форумының президенті азшылықтарға қарсы шағын жеккөрушілік кампанияға қарамастан, қоғамның көп бөлігі "мейірімді және қолдау көрсеткенін", ал Орисса зайырлы фронты 2002 және 2008 жылдардағы тәртіпсіздіктерге қарамастан, Үндістанның мықты зайырлы негізі бар екенін мәлімдеді. 2019 жылғы USCIRF есебінде төраға Тензин Дорджи 30 жыл бойы Үндістанда діни босқын ретінде өмір сүргенін айта отырып, комиссияның Үндістанды ерекше назар қажет ететін ел ретінде белгілеуімен келіспеді, "Үндістан – демократиялық және сот жүйесі дамыған ашық қоғам. Үндістан – ұлы өркениет, ежелден бері ол көп дінді, көп тілді және көп мәдениетті ел болды" деді. Бірнеше американдық мұсылман, сикх және христиандық ұйымдар 2021 жылғы USCIRF есебін құттықтады, онда елдегі діни бостандықтың нашарлауына байланысты Үндістанды "ерекше назар қажет ететін ел" деп тану ұсынылды.

Мысыр

2001 жылы АҚШ діни еркіндік жөніндегі комиссиясының (USCIRF) Мысырға сапары алдында, Мысырдағы кейбір копт көшбасшылары наразылық білдіріп, бұл сапарды американдық империализмнің бір түрі деп қарады. Мысалы, Копт қауымы кеңесінің мүшесі Мунир Азми копттар үшін мәселелер болғанына қарамастан, сапардың «Мысырға қарсы жаман науқан» екенін және пайдасыз боларын айтты. Тағы бір сыншы бұл сапарды «біздің ішкі істерімізге шетелдіктердің араласуы» деп сипаттады. Нәтижесінде, USCIRF копт православиесінің Папасы Шенуда III және Әл-Азхар университетінің ректоры Мохаммед Саид Тантавимен кездесті, бірақ басқалары делегациямен кездесуден бас тартты. Мысырлық адам құқықтары ұйымының төрағасы Хишам Касем Мысырдағы христиандардың құқықтарын талап ету мұсылмандарды наразылыққа итермелеп, тиімсіз болуы мүмкін деп санайтын.

Лаос

АҚШ-тың халықаралық діни еркіндік жөніндегі бірінші арнайы елшісі Роберт Сейпл USCIRF-тің діни еркіндікті ілгерілетуден гөрі діни қуғын-сүргінді жазалауға баса назар аударғанын сынады. Оның пікірінше, USCIRF тек "қараңғылықты қарғып отырған". Мысал ретінде, ол 2002 жылы Лаосты діни тұтқындар босатылғаннан кейін де ерекше назар қажетті ел деп белгілеу туралы Комиссияның шешімін атап өтті. Ол былай деді: "Қателікпен жоспарланып, хаоста іске асырылған нәрсе енді маңызсыз болып кетті. Егер Комиссия жақын арада шамдар таппаса, Конгресс жарықты сөндіруі керек". Комиссия жауабында бостандыққа шығарылғандарына қарамастан, Лаостағы марксистік Патет Лао үкіметінің діни еркіндікке кедергі келтіретін жүйелі мәселелері бар екенін, мысалы, діни қызметті тек Патет Лао үкіметінің шенеуніктерінің келісімімен ғана рұқсат ететін заңдар, сондай-ақ үкіметтің діни қауымның өзінің ұстанымдарына сәйкес келіп-келмейтінін анықтауға мүмкіндік беретін заңдар бар екенін мәлімдеді. Басқа да үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ), діни бостандық пен адам құқықтарын қорғайтын жандар, саясаттанушылар және Конгресс мүшелері АҚШ-тың халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясының зерттеу жұмысын және Лаоста Патет Лао үкіметінің діни қуғын-сүргіннің күшеюі туралы түрлі есептерді Сейплдің күмәнді сынамынан қорғады. Олар Сейплге немесе оның байланысты коммерциялық емес ұйымына АҚШ Мемлекеттік департаментінің қызметкерлерінен түскен грант ақшаларына байланысты мүдделердің қақтығысына ұшырауы мүмкін екенін көрсетті. Бұл қаржы Лаостың үкіметі мен Лаостың халық армиясының діни қуғын-сүргінді және кең таралған адам құқықтарын бұзуын азайтуға бағытталған болуы мүмкін.

Орталық Азия

2007 жылы Орталық Азия және сыртқы істер сарапшылары С. Фредерик Старр, Бренда Шаффер және Сванте Корнелл USCIRF-ті Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан мемлекеттерінде діни бостандық атынан басқаларға діни қысым көрсетуді мақсат тұтқан топтардың құқықтарын қолдауда айыптады. USCIRF бұл елдерді дін бостандығына артық шектеулер қою және дәстүрлі емес діни топтарды қудалаумен айыптаған, олардың шіркеу мен мемлекетті қатаң түрде бөліп, исламды мемлекеттік дін ретінде қабылдамауына және зайырлы құқықтық жүйеге ие болуына қарамастан. Тәжікстан Сыртқы істер министрлігі 2020 жылдың 13 наурызында USCIRF есебін сынады. Тәжікстан АҚШ Мемлекеттік департаментінен Тәжікстандағы заң үстемдігі мен адам құқықтарына құрмет көрсетудің нақты ахуалына қатысы жоқ, расталмаған және негізсіз ақпаратты жариялаудан бас тартуды сұрады.

Христиандықты жағымсыз деп айыптау және басқа мәселелер

Сафия Гори Ахмад, бұрынғы саясат талдаушысы, Тең жұмыспен қамту комиссиясына шағым түсіріп, мұсылман болғандықтан және «Мұсылман қоғамдық істер жөніндегі кеңесі» деп аталатын жақтаушылық тобының мүшесі болғандықтан жұмыстан босатылғанын мәлімдеді. Қазіргі комиссия мүшелері және діни бостандық жақтастарының кейбіреулері бұл бейтараптық туралы айыптауларды жоққа шығарды. Комиссия ішкі тартыстар мен тиімсіздікке де ұшырады. Human Rights Watch ұйымының өкілі Джемера Рон бұл есеп туралы былай деді: «Менің ойымша, бұл Заңның тарихы христиандардың құқықтарын қорғауға үлкен қызығушылық танытқанын көрсетеді. Сондықтан АҚШ үкіметі осы Заңда христиан дінінің атынан миссионерлік қызмет немесе дінді таратумен айналыспағанын көрсетуге тиіс». Халықаралық діни бостандық туралы 1998 жылғы заңды 2009 жылы зерттеген Global Engagement институты АҚШ-тың халықаралық діни бостандық саясатының кемшіліктеріне тоқтады, ол «діни бостандыққа қажетті саяси және мәдени институттарды құрудан гөрі, дін қуғыншыларына айыптау жариялауға және діни тұтқындарды босатуға көбірек назар бөлді» деді, сондықтан тиімді болмады. Сондай-ақ, USIRF саясаты дінге шабуыл, мәдени империализм немесе американдық миссионерлердің жасырын тобы ретінде қарастырылатынын айтты. Есепте АҚШ дипломатиясында және сыртқы саясатында діни бостандыққа көбірек назар аудару және USCIRF діни бостандық мәселелерін сыртқы саясатқа енгізуді қадағалауға көбірек күш салу ұсынылды. 2018 жылы Тони Перкинстің комиссарлыққа тағайындалуы сынға түсті. GLAAD, Hindu American Foundation, атеист және гуманист топтары сияқты ұйымдар Перкинстің христиан емес және ЛГБТҚ адамдарға қарсы ұстанымын келтіре отырып, оның сенімділігіне күмән тудырды. Southern Poverty Law Center Перкинсті оңшыл христиандық көзқарастары, ЛГБТҚ-ға қарсы көзқарастары, Ку-Клукс-Клан және басқа ақ нәсілшіл топтармен байланыстары үшін де сынады, оның евангелистік ұйымы Отбасы зерттеу кеңесін «жек көру тобы» деп атады.