Кіріспе

Бұрынғы цистерциан монастыры Țara Făgărașului, Трансильвания, Румыния.

Карца монастыры – Румынияның оңтүстік Трансильваниясындағы Țara Făgăраșului аймағындағы бұрынғы цистерциан (Бенедиктин) монастыры, қазіргі уақытта жергілікті саксон қауымына жататын евангелистік лютеран шіркеуі. Ол Олт өзенінің сол жағалауында, Сибиу мен Фэгэраш қалаларының арасында, Карца (немісше Kerz, венгрше: Kerc) және Картишоара (немісше: Kleinkerz) ауылдарына жақын орналасқан. Монастырь шамамен 1202–1206 жылдары Игриш аббаттығының монахтары (Понтиньи аббаттығының еншілес монастыры) құрған болуы мүмкін, ал 1494 жылы таратылды. Апостолдық легат Урсус Урсинистің бекітуімен Карца аббаттығы Сибиу провископиясына қосылды. Цистерциан монастыры аймақта француз готикалық өнерді таныстырып, дамытуға көмектесті.

Монастырдың тарихы

Карта монастырының (Candelis de Kerch-тегі monasterium beatae Mariae virginis) нақты құрылған күні белгісіз. 1418 жылғы 17 сәуірде Констанцтан шыққан, Венгрия королі Зигизмундтың құжатында монастырға оның алдыңғылары негіз салып, салған және құқықтар мен жеңілдіктер бергені туралы жалпы айтылған. Корольдік құрылтай туралы жарлық 1474 жылғы 27 ақпандағы монастырды тарату актісінде де көрсетілген, және ол Венгрия королі Маттиас Корвиннің ex auctoritate juris patronatus regii құқығымен жасалған. Леопольд Янаушек жинаған және талдаған 13-15 ғасырлардағы цистерциандық құжаттарда монастырьдің құрылған жылы шамамен 1202–1203 жылдар деп көрсетілген. Монастырьдің құрылған күні туралы ең жақсы шамалауды 1223 жылы Арпадия корольдік канцеляриясы шығарған құжаттан алуға болады. Бұл құжатта монастырь салынған аумақ – солтүстік жағында Олт өзенімен және оның салалары Арпаш өзенімен (шығысында), Картишоара өзенімен (батысында) және Фаграш тауларымен (оңтүстігінде) шектелген – магистр Гоцелиннің жаны үшін бата алу үшін Трансильвания воеводасы Бенедикт арқылы берілгені айтылған (pro remedio animae nostre per fidelem ac dilectum nostrum Benedictum tunc temporis vaivodam assignari facientes). Бенедикттің 1202–1206 және 1208–1209 жылдар аралығында Трансильвания воеводасы болғандығы белгілі. Осыған орай, құрылтай күні 1202 және 1209 жылдар аралығында болуы керек. 1206 жылғы Цистерциан орденінің бас жиналысының қосымша құжаты негізін қалау күнін одан да нақтылайды. Бұл құжатта Трансильваниядан келген цистерциан монахтың, әдетте Царцадан (Мажарстанда abbas ultra Sylvas, filius abbatis de Egris), Бургундиядағы Cîteaux аббаттығында, цистерциан орденінің бас аббаттығында болғаны айтылған. Осы тарихи деректерді қорытындылағанда, монастырьдің цистерциан монахтарымен құрылған күні 1198 және 1208 жылдар аралығында болған деп анықтауға болады. Негізін салған монастырь – Банат жазығындағы Игриш (латынша Egris, венгрше Egres) ана аббаттығы, қазіргі уақытта Румынияның Тимиш округінде орналасқан. Екі монастырь арасындағы байланыс туралы мәліметтер 1206, 1368 және 1430 жылдары тіркелген.

Құрылыстың сақталған тарихы

Монастырьдың алғашқы ғимараттары цистерциандық дәстүрлерге сәйкес, тез тозатын материалдардан, көбінесе ағаштан салынған. Бұл ғимараттар негізін қалау кезеңінде (1205–1206) салынған деп сенімді түрде айтуға болады. Бірнеше жылдан кейін, шамамен 1210–1215 жылдары, алғашқы ағаш ғимараттардың жанында тас шіркеу, ораторий салынды. Бұл кішкентай (шамамен 8–10 метр) және қалың қабырғалы шіркеудің іргетасы 1927 жылдың көктемінде Трансильваниялық саксон өнер тарихшысы және археолог Виктор Ротпен қайта табылды. Сондай-ақ, осы қалдықтарды жақсырақ зерттеу үшін 1983–1985 жылдар аралығында қосымша зерттеулер жүргізілді. Басты тас ғимаратты салу біраз уақыттан кейін, шамамен 1220–1230 жылдар аралығында басталды. Құрылыс 1241 жылғы Ұлы моңғол шапқыншылығымен бөлінген екі кезеңде жүзеге асты. Құрылыстың бірінші кезеңіндегі негізгі элементтер роман стилінің ықпалында болды. Бас жоспары жасалып, қабырғалар шамамен 3–4 метр биіктікке дейін тұрғызылды. 1260 жылы жұмыстар жетілген готикалық сәулетте білім алған жаңа сәулетші және жаңа тас шеберханасының көмегімен қайта басталды. Осы кезеңде ескі тас ораторий бұзылып, оның іргесіне трансепттің солтүстік қанатының бір бөлігі және көпбұрышты апсидасы бар хордың бір бөлігі салынды. 1300 жылға қарай шіркеу және Шарт монастырының шығыс қанаты аяқталды, ал оңтүстік жаққа қатысты жұмыстар шамамен екі онжылдыққа созылды.

Монастырдың меншігі

1322 жылғы 29 қаңтарда Венгрия королі Карл I шығарған құжатта цистерциандық монастырьдың иелігінде он ауыл болғаны айтылған: Карца (Керч), Криц (Круз), Мешендорф (Мессендорф), Клоастерф (Николай вилласы), Апош (Аббат вилласы), Циснадиоара (Монте Санкти Михаэлис), Фельдиоара (Фелдвар), Колун (Колония), Гламбоака (Хонрабах) және Карца Романеска (Керч Олахорум) – бұл ауылдар қазіргі Сибиу және Брашов қалалары арасындағы және Тарнава Маре өзенінің аңғарындағы аймаққа сәйкес келеді. 13 ғасырдың екінші жартысында, оның жанында, Олт өзенінің оң жағалауында Карца (Керц) ауылы, ал Агнитаға жақын Хартибачу өзенінің аңғарында Апош ауылы (немісше Abtsdorf, яки "Монастырлық ауыл") құрылды. Екі ауылда да неміс отарлаушылары (Трансильвания сакстары) қоныстанды, ал кейін 13 және 14 ғасырларда Сигишоара округінде Криц (немісше: Deutsch Kreuz; венгрше: Szászkeresztúr), Мешендорф (немісше: Meschendorf; венгрше: Mese) және Клоастерф (немісше: Klosterdorf; венгрше: Miklóstelke), сондай-ақ Колун (немісше: Kolun; венгрше: Kellen), Гламбоака (немісше: Hühnerbach; венгрше: Glimboka) және Фельдиоара (немісше: Marienburg; венгрше: Földvár) ауылдары құрылды. Бұл ауылдар Сибиу мен Брашовтың арасында, Олт өзенінің оң жағалауында орналасқан.