Кіріспе
Бұрынғы провинция, Оңтүстік-Батыс Эфиопиядағы бұрынғы провинция. Илубабор (Амхари: ኢሉባቦር) – Эфиопияның оңтүстік-батыс бөлігінде, Суданмен шекаралас орналасқан провинция. Илубабор атауы екі оромо сөзінен – "Иллу" және "Абба Бор(а)" шыққан деседі. "Иллу" – рудың аты, ал "Абба Бор" – Шева осы аймақты жаулап алған кезде билеуші отбасын құрған Чали Шонның жылқысының аты. Сондықтан Илубабор – "Абаборға тиесілі Иллу" дегенді білдіреді. Алғашқыда астанасы Гор қаласы болған, кейін 1978 жыл шамасында астанасы Метуға көшірілді. 1995 жылы жаңа Конституция қабылданысымен Илубабор аумағы Эфиопияның Гамбела, Оромия және Оңтүстік Ұлттар, Ұлыстар мен Халықтар аймақтары арасында бөлінді.
the former province
Illubabor (Amharic: ኢሉባቦር) was a province in the south western part of Ethiopia, along the border with Sudan. The name Illubabor is said to come from two Oromo words, "Illu" and "Abba Bor(a)". "Illu" is a name of a clan, and "Abba Bor" was the horse name of Chali Shone, who founded the ruling family of the area when it was conquered by Shewa; hence IlluAbabor means the Illu belonging to Ababor(a). Originally, its capital city was Gore, then around 1978 the capital was moved to Metu. With the adoption of new constitution in 1995, the territory of Illubabor was divided between the Gambela, Oromia and the Southern Nations, Nationalities, and Peoples Regions of Ethiopia.
Тарих
Ілубабор XIX ғасырдың соңында Эфиопия империясына күштеп қосылу қаупіне тап болған Оромо мемлекеті еді. Менілік II 1889 жылы императорлық таққа отырғаннан бастап, ұзақ жылдар бойы тастап кетілген шеткі аймақтардағы билігін қайта жандандыруды күшейткен болатын, ол бұрын Шева патшасы болып, оңтүстік науқандарын бастаған еді.
Шабуыл және қайта басып алу
Ілубабордың соңғы патшасы Фатанса Илу болды. 1889 жылы империя әскерлері Ілубаборға шабуыл жасаған кезде патша, империя әскеріне қарсы тұру үшін одақ құру мақсатымен Лекка Накамтедегі Кумса Мереда мен Джиммадағы Абба Джифарға хабаршыларын жіберді. Күмса Морода елшілерді жылы қабылдағанымен, олар хабарламасын ұсынғанда, ол провинциялық күштердің заманауи отты қарумен жақсы қаруланған император әскерлеріне қарсы тұра алмайтынын айтып, ұсыныстан бас тартты. Абба Джифарға жіберілген елшілер де сәтсіз оралды. Екі билеуші де бұрынғыда Менилектен өздерінің автономиялық мәртебесін растаған еді. Император Менелик II Фатанса Илуға хат жолдады, онда одан Менелик II билігіне бағынуды талап етті және бас тарту жағдайында қажетсіз өлім-жұлымға алып келетінін ескертті. Егер Фатанса Илу бейбіт түрде бағынса, империяны қорғау үшін төленетін жылдық салықты төлеу шартымен оған автономия берілер еді. Алайда ол бас тартты, соғыс сөзсіз болды. Нәтижесінде Рас Тессема Надев император Менелик әскерін Ілубаборға бастап кірді. Шеван әскерлерінің алдыңғы қатарлары Гебба өзеніне жеткенде, Фатансаның негізгі күштері найза мен қалқандарды қолдана отырып, қорғанысқа шабуыл жасады. Бірақ, Рас Тессема бастаған ірі Шеван әскерлері Габа өзеніне жеткенде, Илудың қорғаныс шебі бұзылды және көптеген ауылдар өртенді. Осы оқиғадан кейін Шеван әскерлері Ілубабордың ортасына қарай жорықтап, қазіргі Мету қаласының жанындағы Карса Гогила деген жерде лагерь құрды. Шевандардың күшін сезінген Фатанса Илу, Шеван жеңісін мойындағандай болды. Тіпті, ол түн ортасында Шеван әскері үшін лагерінде зәулім дастархан дайындады. Бірақ, Фатанса өз әскерлеріне лагерьді қоршап, жауға күтпеген шабуыл жасауға бұйрық берді, нәтижесінде қанды шайқас болды; Фатансаның күштері Рас Тессема әскерінің отты күшіне төтеп бере алмады. Фатанса тұтқындалды және Метуден шамамен бес шақырым қашықтықтағы Барой түрмесіне қамалды.
Императорлық әкімшілікті құру
Рас Тессема Горды әкімшілік орталығы етіп белгіледі. Осы кезде Ілубаборға нефтеня, балабат және геббардың жартылай феодалдық жүйесі енгізілді. Ілубаборда қоныстанған Шевалық шенеуніктер мен сарбаздар, «мушкеттер» деп аталған нефтенялар, өздерінің дәрежесі мен лауазымына қарай бірнеше шаруа үйлеріне, яки габбарға бекітілді. Дежазмахқа 1000 шаруа үйі, Фитаврариге 300, Кенязмахқа 100-150; Шамбалға 70-90; Мато Алаққа 40-60, Хамсалаққа 25-35 және қарапайым сарбазға 5-10 үй берілді. Әр шаруа отбасы жер иесінің жеріне барып, еңбегін салық ретінде төлеуге міндетті болды. Жер иесі азық-түлік пен сусынмен қамтамасыз етті. Жұмыс біткен соң, әр шаруа өз жеріне немесе кәсібіне қайтатын. Әр некелі жұптан салық алынды. Салықтан (габбардан) басқа, жергілікті шаруалар кейде жер иесінің қоршауларын және үйлерін де тұрғызды. Мерекелерде бал, май, тауық, бордақыланған қой немесе ешкі әкелуге міндетті болды. Әр үй нефтеняға ай сайын 50 килограм ұнтақталған дәнді жеткізуге тиіс еді. Сонымен қатар, шаруалар астықты жақын орналасқан мемлекеттік қоймаларға тасымалдауға міндетті болды. Егер габбар міндеттерін орындамаса, сотқа шақырылатын. C. F. Rey атап көрсеткендей, «Сот судьялары, әрине, суб-губернаторлардың құлықтары, он жағдайдың тоғызында талапкердің жағын алады». Нефтенйохтар (нефтеняның көпше түрі) өлім жазасынан басқа, кез келген үкім шығаруға құқылы болды, ол үшін император Менелектың мақұлдауы қажет еді. Бірақ, әсіресе бүлікшілер мен қарақшылар болған жағдайда, тіпті губернаторлардың келісімінсіз де адамдар өлтірілді. Ілубабордағы бағалы экспорттық тауарлар үшін Горенің маңызы Хуруму, Ноппа, Мету және Буре сияқты кішігірім нарықтарға байланысты болды. 1930 жылы осы нарықтардың әрқайсысында 500-ге жуық адам, оның ішінде шетелдік саудагерлер де тұрды. Ілубаборға импортталатын тауарлар: мата, спирттік ішімдіктер, қаптар, тұз, сабын, темір бұйымдар, әбуджедид, машиналар, шыны бөтелкелер (бирил) және басқа да заттар. Экспортталатын тауарларға піл сүйегі, каучук, кофе және балауыз кірді. Рас Тессема піл сүйегі саудасын монополиялап, оны жеке пайдасы үшін пайдаланды. Ол тыңшылар жіберіп, піл сүйегін сатуға және сатып алуға тыйым салды. Каучук Ілубаборда жабайы өсті, ал Горе каучук саудасының орталығы болды. Бұл Гамбела порты арқылы Еуропаға экспортталды. Гамбела арқылы экспортталатын тағы бір маңызды тауар – Горе және Буре арқылы жеткізілген кофе еді. Ілубабордың шаруа қоғамы үшін ақша табудың жалғыз жолы – Горе мен Гамбела арасында кофе, балауыз, тері, мүйіз және тұз тасушы ретінде қызмет ету болды. Бұл сапарға шамамен сегіз-он күн уақыт кетті. Көбінесе жүк тасушыларды жалақыларынан аяусыз қысты. Жүк тасушы белгілі бір салмақтағы жүк көтеріп бара жатқанда, мақсатына жеткен соң саудагерлер жүк бастағаннан бірнеше фунт жеңіл екенін айтып, оның жалақысының көп бөлігінен айырды. Аймақтың саудасы шетелдіктер мен биік таулардан келген көшіп-қонушылардың қолында болғанын атап өткен жөн. Әсіресе Рас Тессема мен оның шенеуніктері аймақтың саудасынан пайда тапты. Ол Гимираға қарсы жазалау экспедицияларын жиі ұйымдастырып, өзі мен әскерлері үшін мыңдаған құлдарды тұтқынға алған. Хайле Селассие құлағаннан кейін Ілубабор провинциясының алғашқы бас әкімшісі Ато Хусейн Исмаил болды, ол Эфиопияда тұратын Гадабурси кланына жататын мемлекет қайраткері, оны DERG Тафари Бенти тағайындады.
Реформа және даму
Лидж Иясу император Менелик II-нің мұрагері ретінде тағайындалғанда, Рас Тессема 1908 жылы Иясудың регенті ретінде қызмет ету үшін Аддис-Абебаға шақырылды. Рас Тессеманың орнын оның ұлы Дежазмах Кебеде Тессема (1908–1910) басқарды; Дежазмах Кебеде әкесі құрған әкімшілік жүйеде ешқандай өзгеріс енгізбеді. Оның орнын Дежазмах Ганаме иеленді. Осы губернатордың кезінде жерді өлшеу процесі басталды, бұл Илубабордағы жаңа жүйені бекітудің ең маңызды салдарының бірі болды. Бұл процесс жерді түрлі категорияларға жіктеді. Бастылары: Йеменг Мерет (мемлекеттік жер), Самон Мерет (шіркеу жері) және Сисо (жергілікті қолдаушылар – балабаттардың жері). Мемлекеттік жерлер мемлекеттік меншік ретінде тіркелді. Осы категориядан әскерилерге немесе мемлекеттік қызметкерлерге жалақы орнына жер берілді. Самон Мерет – шіркеуге берілген жер, оны шаруалар шіркеудің игілігі үшін өңдеді. Сисо – жергілікті қолдаушыларға бөлінген жер учаскесі. Балабаттар өлшенген жердің үштен бір бөлігін қалдыруға рұқсат алды, ал қалғаны үкіметке берілді. Дежазмах Ганаме билік құрған кезде Илубаборда кофе өсіру одан әрі дамыды. Кофе Гамбела арқылы Суданға экспортталатын маңызды тауарлардың біріне айналды. Дәстүр бойынша, оромо шаруалары ағаштардан жинаған кофе мөлшері үшін салық төлеп, жерге түскен кофе дәндерін өздерінде қалдыруға рұқсат етілген. Бірақ 1914 жылы Дежазмах Ганаме жерге түскен кофе дәндерінен салық жинауды бастағанда, шаруалар жаңа салық жүктемелеріне қарсы шықты. Олар бұл мәселенің шешілуі үшін Рас Тафариге (болашақ император Хайле Селассиеге) шағымдану үшін Аддис-Абебаға делегация жіберді. Дежазмах Ганаме Аддис-Абебаға шақырылып, жерге түскен кофе дәндерінен салық алуды тоқтатуға бұйрық берілді.
Фашистік оккупация
Илубабордағы фашистік оккупация Нефтеня Габбар жүйесінің күйреуіне әкелді. Итальяндықтар аймақтағы барлық жердің итальян үкіметіне тиесілі екенін жариялады, бірақ габбарларға жерді жақсырақ шарттарда пайдалануға мүмкіндік берді. Нефтенялардың жерді пайдалану құқығы жойылды және олардың басшылары Илубабордан қуылды, соның салдарынан жергілікті оромо тайпаларының бір бөлігі фашистік оккупацияны қабылдады. Бұл тұрғын халықтың арасында балабаттардың бір бөлігі қалды және итальяндықтармен бірлесіп Илубаборды басқаруға көмектесті. Олардың ішінде Эба Секо мен Марга Каро болды: Марга Каро Гебба өзенінің батысындағы халықты басқарды, ал Эба Секо өзеннің шығысындағы халыққа жауапты болды.
Соғыстан кейінгі
Дегенмен, Эфиопия азат болғаннан кейін бұл өзгертілді.