Кіріспе

Жеңісті тойлайтын грек-римдік ескерткіш

Тропаион (τρόπαιον, tropaeum) – ежелгі гректер, кейін римдіктердің жауларын жеңгенде орнатылатын ескерткіш. Жеңілген жаудың қару-жарағы осы ескерткішке ілінетін. Алғашқыда мұндай ескерткіш жеңіс болған шайқас даласында орнатылатын. Бастапқыда, әдеттегі ескерткіш тірі ағаштан, бүкіл тармақтарымен немесе осыған ұқсас пішінде жасалатын. Салынғаннан кейін тропаион жеңіс үшін құдайға арналып, алғыс айтылатын. Тропаионның кейбір бейнелерінде ескерткішке ілінген қару-жарақтан төмен қару-жарақ пен қалқандар жиналып жатады. Кейінірек ағаш пішімі орнына, көлденең қойылған екі найза, ту немесе тіректер қолданылды.

Грекия

Архаикалық кезеңдегі грек қалаларында тропаион шайқас алаңында, әдетте жаудың фалангасы бұзылып, кері қайтып, қашқан "шешімді нүктеде" (гр. tropê) орнатылатын. Ескерткіш сол дәуірдің хоплиттерінің әдеттегі қару-жарағымен безендірілетін, оның ішінде (әр түрлі уақытта) шлем, кирасса (бронзадан немесе зығырдан жасалған) және көптеген қалқандар жиналатын. Ол келесі маусымдардың науқандарына дейін шайқас алаңында тұратын (өйткені шайқастар көбінесе Грекияның көптеген таулары арасындағы салыстырмалы түрде аз жазықтарда өтетін), содан кейін жаңа трофеймен ауыстырылуы мүмкін. Грек әлеміндегі кейінгі дәуірлерде тропаия орнату ниеті шайқас алаңында жарияланатын, бірақ іс жүзінде Олимпия немесе Дельфи сияқты пангеллендік қасиетті орындарда орнатылып, жеңіске жеткен мемлекеттің мәртебесін арттыратын. Ескерткіштің мағынасы – жеңілген жауларға "жеңіс" туралы ритуалдық хабар. Грек әлеміндегі соғыс, әсіресе архаикалық хоплит дәуірінде, көбінесе ритуалдық сипатқа ие болғандықтан (осы идеяны одан әрі кеңейту үшін Хансонның "Соғыстың батыс жолы" еңбегін қараңыз), ескерткіш грек қоғамындағы жеңістің символдық мәнін нығайту үшін қолданылатын. Тропаионның тағы бір түсіндірмесі – ол жауды қырғынға арналған ескерткіш. Маңызды мәтіндерде тропаион жаудың жеңіліске ұшырауынан және оларды қуудан кейін шайқастың соңғы кезеңі ретінде сипатталған. Фукидидтің бір маңызды сөзі тропаионның шайқаста қаза болған жауды құрметтеу үшін орнатылғанын көрсетеді. Көне дереккөздер ертедегі грек қалаларының соғысқа байланысты символдар мен ритуалдарға қаншалықты мән бергенін куәландырады. Мысалы, Геродоттың 1-ші кітабындағы Оресттің сүйектері туралы оқиға, Спартаның жеңісіне тіпті сиқырлы түрде "кепілдік беруге" дейін ритуалдық қасиеттерден асып түседі, бұл әскери табысқа немесе сәтсіздікке қатысты билік символына және нысандарына деген ұқсас қызығушылықты көрсетеді.

Рим

Ал ежелгі Римде олардың трофеуі, әдетте, шайқас даласына емес, Рим қаласында маңызды орынға қойылатын. Республиканың кейінгі жылдары римдіктер шетелдік күштерге немесе әскери бәсекелестерге әсер етуге қарағанда, әскери жетістіктерін өздерінің саяси мансаптарын ілгерілету үшін пайдалануға көбірек мән берді. Шайқас даласында орнатылған трофей дауыс жинауға көмектеспеуі мүмкін, бірақ қалада жеңіс шеруінің бөлігі ретінде қойылған трофей келесі сайлауларда азаматтарға әсер ете алатын. Бұған қоса, шайқас даласындағы көрсетілімдер де бәсекелес ақсүйектер арасында қажетті беделге ие бола алмады. Трофейдің символдық күші соншалықты мойндалды, кейінірек римдіктер өз жеңістерінің ұзаққа созылатын естелігі үшін оның мүсіндік бейнелерін жасауды жөн көрді, дәстүрлі әдіспен салынған трофейдің уақытша болуынан гөрі (суретті және Тропеум Траяниді қараңыз).